ИҖТИМАГЫЙ-СӘЯСИ ГОМУМТАТАР ГАЗЕТАСЫ

/№ 58, 20.04.2019/

Чамасын онытып җибәрсәң...

 

Хәзер бөтен нәрсә турында мәгълүмат бар. Әйтик, йөрәгең авыртса, интернетка кереп, бер-ике сүз язуга, әллә никадәр мәгълүмат чыга: нинди чир, ничек дәваланырга, нәрсәләр эчәргә?.. Аларны укыгач, кардиологка яки башка белгечкә барып торасы да юк кебек. Тик ул күпкә китсә, буталып бетәчәксең һәм йөрәк авыруына баш авырту да кушылачак. Казан дәүләт медицина академиясе доценты Ринат Таҗиев белән нәрсәнең файдалы яки зыянлы булуы һәм алтын урталыкны ничек сакларга кирәклеге хакында әңгәмә кордык.

6-1

– Ринат Вәҗетдинович, интернет мәгълүматына нигез­ләнеп дәвалану дөресме?


– Мәгълүмат күп булу, бер яктан, әйбәт, медицинаны бер­ни­кадәр күзаллый башлыйсың. Әм­ма кеше сәламәтлеге турында сүз бара бит. Менә автомобильне сүтеп җыярга теләдең ди. Сүтүен сү­тәр­сең, ә җыя алыр­сыңмы, бе­рәр өле­ше артып калмасмы? Ә кеше тимер кисәге түгел. Дөньяда бер төрле ике кешене табып булмый, һәркем үзенчә һәм иммунитет та төрле. Шуңа күрә интернеттан укып, анда язылганча дәва­лану тамырдан дөрес түгел. Табиб, авыруны ачыклау өчен, хастага төрле сораулар бирә. Мәсәлән, табибка өч авыру килде ди. Барысының да йөрәге авырта. Өчесе дә тыным кысыла, күкрәк тирәсе чән­чи, хә­лем юк, дип, бер үк бил­ге­ләрне әй­тә. Болар төрле сәбәптән булырга мөмкин. Бер­сенең кан басымы – югары, икенчесенеке – түбән, өчен­чесен­дә – кабыргаара нев­ралгия яки эритроциты, гемоглобины аз. Аны ачыклау табибка дө­рес диагноз куярга һәм дәва бил­геләргә яр­дәм итә.


– Кемдер, табибның минем белән сөйләшергә вакыты юк, аның язасы бар, дип әйтергә мөмкин.


– Анысы – башка мәсьәлә. Дө­рестән дә шулай, ул сиңа борылып, күтәрелеп караганчы, ун-унбиш минут вакыт уза. Ул кулдан да яза, компьютерга да мәгълү­матлар кертә. Бер рецепт өчен генә дә әллә никадәр язу... Коридордагы чиратта да озак утырыла. Алдан язы­лып килсәң дә шулай. Тик монда табибның гаебе юк. Ул система, бәлки, аның үзенә дә ошамыйдыр. Табибтан читлә­шеп, интернетка якынаергамы? Белгечне беркем дә алмаштыра алмый. Әйе, ул да ялгышырга мөмкин, йөрәкнең эченә ке­реп ка­рый алмый. Сырхауны тик­шеренергә җибәрә һәм вакытлыча эчеп торырга дару билгели. Табибка барсам, дару билгели дә, авырту бетәчәк, дип уйлау да – беркатлылык. Интернетта да берсе бертөрле яза, икенчесе үзенчә. Хәзер дарулар да әллә ничә мең төрле.


– Белгечләрдән, йокларга ике-өч сәгать кала ашамаска, көн саен берничә чакрым йөреп кайтырга, шикәр-тозны кулланмаска, дигән гомуми киңәш­ләрне дә ишетәбез. Бер кешегә яраган киңәш икенче кешегә зыян китермиме?


– Көнгә өч-биш чакрым йө­рергә кирәк, дибез, чөнки халык аз хәрәкәтләнә. Утыру, утыру, тагын утыру... Көнебез шулай үтә. Элекке заманда Кытайда тәртип бозган кешеләрне 1 метрга 1 метр яки аннан да кысанрак бүлмәгә япканнар. Ул шунда берничә ай утыргач, аны каравылларга да кирәк булмаган. Гел утырудан гәүдә катып кала, кеше шуңа ияләнә, торып йөрисе дә килми. Бүген 60 – 70 процент авыру аз хәрәкәтләнү аркасында килеп чыга. Дөрес, буыны авырткан, сеңере ышкылып беткән ке­шегә, берничә чакрым йөр, ди­сәң, ул эченнән генә, бу мин­нән көлә, дип уйларга мөмкин. Хәлеңә ка­рый­сың инде. Балаларга биш чак­рым йөрү бернәрсә дә түгел. Авыруларга да йөрергә кирәк, чөн­ки авырыйм дип ятсаң, көннән-көн авыраясың гына. Элегрәк инфаркт кичергән кеше 45 көн гел ята иде, хәтта бәдрәфкә барырга рөхсәт ителмәде. Дөрес киңәш булмаган ул. Хәзер йөрәккә операция ясаганнан соң, икенче, өченче көнне үк физик күнегүләр бил­геләнә. Хас­та яткан килеш тә, кул-аяк­ларын селкетеп, кан йө­решен яхшырта ала. Кан аша әгъ­заларга, күзә­нәкләргә кислород һәм файдалы матдәләр килә.


– Ә кичтән ашауны чик­ләүгә килсәк...


– Йоклар алдыннан ашама, дигән сүзне, авызыңны йозакка биклә, дип кабул итмәгез. Кефир, катык, сок эчәргә, алма яки башка җиләк-җимеш ашарга була. Кичке ун-унбер тулгач, ит кыздырып, пилмән җылытып, ипи өстенә май ягып, шуңа калын итеп бал сылап ашаучылар да бар. Ашказаны тулгач, диафрагма эшләми, үпкә кысыла, тын алырга авыр. Йоклаганда бөтен әгъзалар да акрын эшли. Ә үт куыгы алынган кешеләргә озак вакыт ач йөрергә ярамый, аз күләмдә, ләкин ешрак ашарга ки­рәк. Һәркем үз организмын табиб­ларга караганда да яхшырак сизә. Урыссуда эшләгәндә, бер авыру бар иде. Ул кан басымы 240/180 булганда үзен нормаль хис итте. Шуннан ике-өчкә генә артса, хас­таханәгә керә иде, ки­месә дә шулай. Менә һәркем үзенчә. Чит ил халкы уймак ка­дәрле савыттан каһвә эчә. Россия кешесе аның белән авыз чылатып та тормый. Безгә кайнар шулпа, итле, бәрәң­геле, токмачлы аш булсын. Аннары зур кружкага чәй агызып эчәргә кирәк. Эч тулгач, кәеф күтәрелеп китә һәм, уфылдап, табыннан кузгалабыз. Аша­масаң, эшлисе килми, күз аллары караңгылана, баш әйләнә кебек. Организмны шундый итеп кү­нектерергә кирәк: аз да булмасын, күпкә дә китмәсен.


– Шикәрдән-тоздан баш тартыгыз, дигән сүзгә дә аң­латма бирсәгез иде?


– Тоздан бөтенләй баш тартырга чакырмыйбыз. Кешегә натрий да, калий да кирәк. Шикәрне “ак үлем” диләр. Икесе дә, күпкә китсә, зыянлы. Замана чире саналган икенче тип шикәр диабеты күбрәк дөрес ашамаудан килеп чыга һәм, әлбәттә, генетикага да бәйле.


– Стресс та шуңа китермиме?


– Бөтен сәбәпләр өстенә кеше стресс та кичерсә, чир тизрәк үсеш ала. Йөрәк-кан тамырлары системасы авырулары булганда, ше­шенгәндә, кан басымы күтә­рел­гәндә тозлы ашауны киме­тергә кушабыз. Ул организмнан суны чыгармый. Бер пациент, эштән кайткач, бә­рәңге белән тозлы балык ашаган идем, хәлем начарланды, дип сөйләде. Бер-ике кисәк балык­ның зыяны юк, аның янында, гадәт­тә, бәрәң­ге, ипи дә була. Бәрәңгене ашказаны авыррак эшкәртә. Балык бик файдалы, аеруча диңгез балыгы. Тамак туйды, күз туймый, дигән мәкаль бар, үзеңне тыя белергә дә кирәк.


– Көнгә ике-өч литр су эчегез, дигән киңәшкә дә еш юлыгабыз...


– Авыр эштә эшләүче, сау-сәламәт, таза кешегә күбрәк эчсә дә ярый. Күпме чыкса, шулкадәр керергә тиеш, дигән сүз дә бар. Ә коры сөяк белән тиредән торган, көн буе компьютер алдында утырган кыз балага өч литр су эчертсәң, күбенергә мөмкин. Шулай кушканнар дип, үзеңне көчли-көчли эчәргә мәҗбүр итү дөрес нәрсә түгел.


– Кемдер тәмәке тарта, хәмер эчә, теләсә нишләп йө­ри һәм туксан яшькә җитә. Ә кемдер ашауда талымлы, йогышлы чирләрдән саклана, өендә дә бөтен нәрсәне өф-өф итеп кенә тора, ә үзе 40 – 50 яшьтә үк ко­чак-кочак чирләр­гә күмелә. Ник шулай ул?


– Бу мәсьәлә күптәннән бәхәс уята. Тәмәке тартучылар белән сөйләшә башласаң, минем бабам әче бал эчте, махорка тартты, фәлән яшькә кадәр яшәде, диләр. Бабаң тартмаса, эчмәсә, тагын да озаграк яшәр иде, дим. Адәм ба­ласының гомер озынлыгын тәмәке тарту, аракы эчүгә генә бәйләү дөрес түгел. Генетика бар, кеше кайда яши, эшли, нәрсә ашый, башкалар белән нинди мөнәсәбәттә, авыр ситуация­ләр­дә үзен ничек тота, барысы да мөһим һәм бер-берсенә бәйлән­гән. Табиблардан гына тормый. Бездән торса, бөтен кешене дә йөзгә кадәр яшәтер идек.


– Шул ук вакытта табиблар үзләре дә авырый: аларны ин­фаркт-инсульт та аямый, яман шеш тә урап узмый...


– Әйе, син бит – табиб, нишләп авырыйсың, диләр. Без әле дә яшибез. Иртәдән кичкә кадәр авырулар янында йөрибез. Алар йөт­керә, төчкерә, зарлана, бөтен хис-тойгыларын чыгара, рәхмәт әй­түчеләр юк. Авыруларны да аң­лыйм: шулкадәр чират торгач, рәхмәт әйтергә хәлләре дә калмыйдыр. Тормышчан бер мәзәк бар. Бер фәрештә җиргә төшкән һәм терапевт булып эшли башлаган икән. Авыруларны кабул ит­кәндә, янына коляскада гына хә­рәкәт итүче берәү керә. Фәрештә моннан: “Нәрсәдән зарланасың?” – дип сорый. “Менә аякларым йөр­ми”, – ди авыру. Фәрештә тегеңә: “Хәзер йөриячәксең”, – ди. Теге кеше үз аягында йөреп, коридорга чыккач, аннан: “Ничек яңа табиб?” – дип сорыйлар. “Башкалар кебек үк, хәтта тыңлап та тормады”, – дип әйткән ди. Менә шундый инде без...


– Район, шәһәр җирләрендә фитнес-бассейннар ачыла. Алар­да шөгыльләнүчеләрне карап торсаң, кайберсе соклану урынына кызгану уята. Чик-чаманы белмәгәнгә, инфаркт-инсульт ки­черүчеләр дә бар, дип ишетәбез.


– Үлем-җитемнәр дә була. Кисәк үлү дигән нәрсә бар. Америкада ел саен 300 меңнән артык кеше шуннан өзелә. Сәбәбе – йөрәк. Фитнес залларында тренажерлар күп. Кеше, хәле бетсә дә, башкалардан күреп, педаль әй­лән­дерә, чаба, манма тиргә бата. Аннары саунага кереп китә. Анда да йөрәккә зур көч килә. Шуннан соң бассейнга чума, кабат – сауна... Куркыныч нәрсә бу һәм сәламәт­леккә шактый зыян  сала. Казанда Киров, Ленин дамбасы тирәсендә, шәһәрнең үзәк урамнарында йөгергән ке­ше­ләрне дә очра­тасың. Анда йөгер­гәнче, өең­­дә утыруың хә­ерле. Ул тирәдә зур хәрәкәт, машина ташкыны, һава пычранып беткән. Бик йө­герәсең килсә, паркта, урманда йөгер. Тәртибен, чамасын бел­мичә шө­гыльләнү дөрес тү­гел. Юрга­ны­ңа карап аягыңны су­засың дигәндәй, сәламәтлегеңә карап, спорт тө­рен сайлыйсың. Балаларга да шун­дый киңәшләр. Хәзер ун ба­ланың ике-өче генә сәламәт туа. Һәркайсына да зыян китермәслек физик күнегү тәкъ­дим итәргә кирәк. Йөзү – иң әй­бәт спорт төре, дип әйтәбез. Анда да чикләү бар. Хроник отит икән, тын юлларында, колакта, борын куышлыгында чир­ләр булса, бассейнга йөрүне бик хупламыйбыз. Йомгаклап әйтсәк, табиблар бе­лән киңә­ше­гез. Чират торып булса да, табибка ке­рергә, сөйлә­шер­гә, аңла­шырга тырышырга кирәк.

(“Ватаным Татарстан”,   /№ 1, 05.01.2019/)


Бу язманы шәхси сәхифәгезгә дә урнаштырыгыз:


Язмага фикерегезне өстәгез

Фикерләр: 0

Архив

Котлыйбыз!