ИҖТИМАГЫЙ-СӘЯСИ ГОМУМТАТАР ГАЗЕТАСЫ

/№ 42, 23.03.2019/

Минем исемем дә – тарих җисемендә

 

Аны шагыйрь, журналист, археограф, төбәк тарихын өйрәнүче дип тә әйтеп була. Сарман төбәгенең атаклы шәхесе Дамир Гарифуллин турында сүзебез. Хәзер хурланган совет заманында да, советтан соңгы чорда да вөҗданы кушканча яшәгән, туган ягы тарихына ”чумып,” бәһа биреп бетергесез кулъязмалар, истәлекләр тапкан, бик күп шәхесләребезнең нәсел җепләрен – шәҗәрәләрен ачыклап биргән зыялыбыз ул. Сиксән яшен тутырып килүче аксакал белән тормыш-яшәеш, милләтебезнең бүгенге хәле турында сөйләштек.

6-1  
– Дамир абый, һөнәр-шө­­гы­ль­­ләрегез дистәләп җыела. Шулай да беренче чиратта үзегезне кем дип саныйсыз?


– Шагыйрь. Кемдер үзенең иҗаты турында сөйләгәндә Габдулла Тукай, Муса Җәлилнең тәэсире зур булды дип әйтергә ярата. Миңа әнкәйнең йогынтысы зур булды. Җәлил дигәннән. Мин абыйның китабын чыгардым. Ул Муса Җәлил­ләр белән бергә лагерьда, тоткынлыкта булган. Анда Татарстаннан 4500 кеше булган. Хәзер миндә аларның бөтен исемлеге бар. Анда – ”Идел-Урал легионы”нда Сарманнан гына йөз дә бер кеше. Мөслим­нәргә бирдем. Һәр район язып ала. Әллә кемнәр бар.


– Беренче истә калган шигырегез?


– Су буенда бакалар,
Баталар да калкалар.
Яр кырыннан апалар
Борчак урлап кайталар.


Беренче класста укыганда менә шундыйрак шигырь язылган. Район газетасы журналисты буларак авылыбызга килгән Хәниф Хәйруллин (ул миннән сигез яшькә олы) соң­рак: ”Ул шигырне укыганнан соң, бик озак көлгән идем, тик без аны газетада чыгарырга яхшысынмадык”, – дип сөйләгән иде. Ә менә соң­рак, үземә егерме яшь тулган көнне – 5 майда сөйгән ярыма багышлап язылганын хәзер күп кеше ”Чыгарсыңмы каршы алырга” ди­гән җыр буларак белә. Мин ул вакыт­та армия хезмәтендә идем. Краснодар краенда, Кубань тирә­сен­дә хезмәт иттем. Кубань ка­зак­ларының безнең халыктан – татардан чыкканы билгеле бит инде. Нә­сел-нәсәпләрен сораштыра идем. Дүрт буыннан артыгын берсе дә әйтми. Чөнки татардан чыкканлык­лары беленә. Толстойның ”Казаки” дигән повестенда бер күренеш бар. Берәү тәрәзә шакып: ”Удамы?”, ”Удамы?” дип дәшеп йөри. Бездәге ”Өйдәме?” дигән сүз бит инде бу. Әле мин хезмәт иткән вакытта да алар украинча бииләр, чып-чын татарча такмак әйтәләр иде. Бездә очрамый торган шундый кызык такмаклар... Андый такмаклар, ише­түемчә, ногайбәкләрдә саклана әле.

 
– Сезнең балалар өчен дә, өлкәннәр өчен дә язган байтак китабыгыз бар.


– Бу көнгә утыздан артык китабым чыкты. Аның яртысыннан артыгы – шигырь китабы. Мине Язучылар берлегенә алганда Мөхәм­мәт Мәһдиев нык торды. Аяз Гый­ләҗев: ”Бу Сарман егетен нишләтә­без инде: алабызмы-юкмы?” – дип сорый. Мөхәммәт абый: ”Нишлә­тә­без дип сорап торасы юк. Шундук алырга кирәк. Мин аның Шакирҗан Хәмиди турындагы әсәрен укыдым. Әле берәүнең дә болай дөрес язганы юк иде”, – дип ярып салды. Коръән тәфсире язган Шәйхе­лислам Хәмидинең бер­туганы ул. Алар икесе дә туган авылым Яхшыбайда укыткан. Шәй­хелислам Казан мәдрәсәләрендә дә мөгаллимлек иткән. Әйбәт кенә акча түләп, мәдрәсә, мәчет салам дип, аны бер бай безгә килүгә күндергән. Галимнәр арасында Шәйхелислам шундый дәрәҗәле булган: Тукай үлгәч, аны шуның кабере янына (1911 елда вафат була ул) җирлиләр. Минем абый заманында аның кабер ташын күреп тә йөргән. Хәзер ул кабер ташы юк инде. Тукайның җәсәде янында ул. ”Дәүләт үз карамагына алмаса, мондый хәл дәвам итәчәк. Инде биредә һәр кабердә дүрт кеше”, – дип әйтте миңа зират каравылчылары.


– Авыл тарихы язу – халкыбызда тарихи аң тәрбияләүнең иң үтемле юлы дисәк, зур хата булмастыр. Бу изге эшкә керткән беренче өлешегез Тайсуган авылы тарихы дип беләбез.


– Аның атамасы – ”Мәшһүр исеме Тайсуган”. Батырша да укыган күренекле мәдрәсә булган анда. Мәшһүр Габдрахман хәзрәт Бикчуриннар нәселеннән. Шул Бикчуриннарны эзли-эзли байтак материал җыелды. Зәй суы буендагы авыл ул. Аны бу якларда үзләре Тәй суы дип йөртәләр. Казан егылгач, килеп урнашкан кешеләр нигез салган аңа. Җырчы Бәширә Насыйрова шушы авылдан (Римма Ратникова да, Бәширә дә – Риза Фәхрет­диновның әнисе ягыннан туган булып чыгалар). Хәзер Габделнасыйр исемен фамилия итеп йөртсә дә, алар – Бикчуриннар. Теге заманда, Бикчуриннарны муллалар нәселе дип эзәрлекли башлагач, фамилиясен алыштырып, Карабашка күч­кән­нәр. Бәширәнең атасы җыр­ларга бик һәвәс һәм көчле-гайрәтле тавышлы булган. Ул җырлаганда тәрәзәләр зеңгелдәп торган.


Бигәш авылы тарихын да яздым мин. Хәзер ул Әлмәткә кушылды инде. Күтәмәле авылы (журналист Диларә Зөбәерова шуннан) тарихын да шактый озак өйрәндем. Чаллыда китап бастырганда, Майоров дигән бер кеше типографиягә кереп йөри. Сөйләшеп киттек тә, аның шәҗәрәсен, аннан авылының тарихын ачыкладым. Мин аның хакында: ”Сказание о роде Майоровых” дигән китап чыгардым. Анда кыскача гына Чаллы тарихын да керттем. Башта, исеменә карап, Ильбухтино булгач, мин аны татар авылы дип гөманлаган идем. Бу җирләрне монастырьга биргәч, татарлар аннан күчеп китәргә мәҗбүр булган.


Әле мин ике томлык Сарман районы энциклопедиясен нәшер иттем. Башта шәхесләр исемлеген чыгардым. Аннан соң китабы дөнья күрде. Менә киләсе елда Сарман районы корылуга 90 ел тула. Шунда аны тулыландырып чыгарачакбыз. Сарман заманында Байлар волос­тена кергән. Тора-бара Сарайлы белән Сарман волосте кушылган. Соңгы заманнарда гына Сарай­лының (Алтын Урда чорындагы Сарайдан килгән кешеләр нигез салган аңа) исемен Бехтеревка алыштырганнар. Анда атаклы табиб Бехтеров туган. Заманында, әле Сарайлы дип аталган вакытында анда шведлар руда-мәгъдәннән бакыр койган. Әле мин Бәзәкә авылы тарихын да яздым (аның исемен ”Акчарлаклар очкан якта” дип куйдым). Дөрес, ул әле басылмаган. Яхшыбай авылы тарихы да әзер диярлек. Әле дә материал туплауны дәвам итәм. Акча юклыкка бәйле күп нәрсә.


– Үзегезнең ничә буынны ачыклый алдыгыз?


– Ун буынны. Эзләсәң, табыла. Тарихта ”Олы Мәңгәр шәҗәрәсе” дигән китап бар. Олы Мәңгәрдә сак­ланганга шулай атала ул. Аңардан Риза Фәхретдин дә, Миркасыйм Госманов, Марсель Әхмәтҗанов та файдаланган. Менә шунда Кырымнан килгән Миҗак карт бар. Риза Фәхретдиновта Нәдер Үрәзмәтов шәҗәрәсенең башында ул. Миҗак картның улы Асылхуҗа 1516 нчы елны Казан ханыннан тарханлыкка ярлык ала. Соңрак аның малайлары Хөсәен белән Хәсән 1526 нчы елны яңа Казан ханы Сафагәрәй ханга барып ул ярлыкны яңартып кайта. Әлмәт, Лениногорск, Богырслан, Азнакайның бер өлеше җирләре аның биләмәләре була. Ул шәҗәрә­дә минем исемем дә бар. Ул шә­җә­рәне юбилеема китап итеп чыгарачакмын. ”Минем исемем дә – тарих җисемендә” дип аталачак әлеге хезмәт. Бу шәҗәрә бик күп кеше­ләрне колачлый. Әйтик, ТР Дәүләт Советы Рәисе Фәрит Мөхәммәтшин дә бар анда. Аның әнисе ягыннан әбисе минем әни ягыннан әби белән бертуган булып чыкты. Сираҗетдин карт кызлары.


– Шәҗәрәне өйрәнү, туплау эше Сарман мәктәпләренә кереп китә алдымы?


– Район мәктәпләренең күбе­сен­дә балалар бу эш белән бик те­ләп шөгыльләнә. Әти-әниләре миңа да килеп китә. Матур, мавыктыргыч эш ул. Шәҗәрәне ясагач, ул гаиләдә бәләкәй балалар, оныклар булып, аларга: ”Күр әле, күр, син монда!” – дип күрсәтсәң, әй, үсеп китә инде! Инде кем керсә дә, монда мин дә бар, күрегез әле, дип горурланып йөри башлый. Аңлашыла: исемлек­кә кергән, аның да үсәсе, зур кеше буласы килә!


– Тукай, Фәхретдин, Исхакый музеена, Болгар Ислам акаде­мия­­сенә шактый күп ядкәр, кулъ­яз­ма китаплар бүләк ит­кәнсез икән.


– Әйе шул. Эзләнгәч, табыла икән. Әле менә күптән түгел генә Болгар академиясенә Мөхәммәдъ­ярның Казан ханлыгы чорында язылган ”Нуры содур” поэмасын бүләк иттем. Моны әлеге әсәрнең Рәсәйдә табылган  дүртенче нөсхә­се дип әйттеләр. Халык арасында ”Йосыф китабы” бик күп очрый. Бу – сирәк. Аларга фарсы, гарәп телен­дәге китаплар да тапшырдым. Мең­нән артып киткәндер.  Дөрес, кү­бесе тулы түгел: йә алды, йә соңгы битләре юк. Дини мирасыбыз буларак бик әһәмиятле чыганаклар болар. Кулъязмалар, китаплар миңа әтидән дә калды, үзем дә җыйдым. Әтием Яхшыбайда Шәйхелислам Хәмиди хәзрәттә укып та чыккан, соңрак үзе дә шунда мөгаллим булып калган. Аны авылда мулла абзый дип йөртәләр иде.


Тукай музеена элекке заман чигүләре булган чолгаулар, шә­керт­ләр шаһәдәтнамәсен, шагыйрь үзе исән чагында дөнья күргән җиде китабын бирдем. Гаяз Исхакый музеена әдипнең ”Алдым-бир­дем” кебек берничә хезмәтен тапшырдым. Риза Фәхретдин музеена шул заманнан сакланып калган кара савыты, китаплар бирдем. Риза хәзрәтнең шәҗәрәсен ясаган Самдун Фәрхетдиновка да кулдан кил­гәнчә булыштым.


– Илнең мәгариф системасында урыс булмаган халыкларга нинди басым ясалуын күреп торасыз. Моны ничек аңлата аласыз – кая барабыз? Милли мәгарифебезне ничек саклап калырга?


– Республика җитәкчеләре милли мәсьәләдә тотып торырга тиешле тезген алар кулында түгел. Югый­сә телебезнең дәрәҗәсен кү­тәрү буенча шактый нәрсә эшләргә мөмкин. Әйтик, нигә ТР Дәүләт Советының бер сессиясен башыннан ахырынача – тулысынча татар телендә үткәрмәскә?! Тәрҗемә итеп барып була бит. Колакчыннар бар. Аннан районнарда да шулай ясагыз дип әйтергә була. Хәзер районнарда урам исемнәренә хәтле бөтен нәрсә урысча бит. Икенче атнада, киләсе айда сезгә барып, милли эшләрнең торышын тикшерәбез, дип район башлыкларына әйтеп куярга, урыннарда татар теленең торышын, көндәлек тормышта ничек кулланылышын тикшерергә мөм­кин ич. Мәскәү моның өчен башны кисми бит. Әнә спорт өлкәсендә дилбегәне алдылар. Яхшы нәтиҗә­ләргә ирештеләр. Район хакимият­ләре татар теленең мәктәпләрдә кулланылышын ки­ңәйтү максатында байтак эш эшли ала. Мәскәү моның өчен тавыш чыгармаячак. Җитәкчеләргә кыюрак, тәвәккәл булырга кирәк. Әнә Яңа ел бәйрәм­нәрен ничек кенә купшы итеп үткәрмиләр!.. Ни кызганыч, тезгенне үз кулыбызга алырга шик­ләнеп торабыз. Ата-аналар белән эшләү җитми. Әйтерсең, бөтен нәрсә, урыс­ча белүгә кайтып кала. Әй­терсең, урысча белеп кенә баласы әллә кем була! Туган телеңне белү, өйрәнү, фәннәрне үз телеңдә үз­ләш­терү – нинди зур нигъ­мәт югый­­сә.


– Татар халкын саклау, үстерү стратегиясе турында хәзер күп сөйлиләр. Дамир абый, Сез нәрсә тәкъдим итәр идегез?

 
– Бу эшне минемчә гаиләдән башларга кирәк. Бала туды. Телевизордан өйрәнеп, туган көненнән өйдә урысча сөйләшеп йөриләр. Менә кызым ире, балалары белән Арчада яши. Мин ачып карамасам, ”Шаян-ТВ”ны ачып караучы юк анда. Реклама аша да урыс теле аңга, күңелгә сеңдерелә. Стратегиядә кеч­кенә-кечкенә, соңрак зур-зур адымнар булырга тиеш. Без туктап калдык шикелле. Дөрес, стратегия турындагы бу сөйләшү, фикер алышуларның файдасы булмый калмас дип өмет итик.

(“Ватаным Татарстан”,   /№ 32, 01.03.2019/)


Бу язманы шәхси сәхифәгезгә дә урнаштырыгыз:


Язмага фикерегезне өстәгез

Фикерләр: 0

Архив

Котлыйбыз!