ИҖТИМАГЫЙ-СӘЯСИ ГОМУМТАТАР ГАЗЕТАСЫ

/№ 69, 19.05.2018/

//

Лидабыздан уңдык без

 

Бүген күпләр, ишегаллары тиешенчә җыешты­рыл­мый, дип зарлана. Казанда урам җыештыручыларга кытлык хәзер. Аның каравы без уңдык. Иртән йокыдан торып чыгышыбызга Лидия Афанасьева бөтен җирне ялт итеп куйган була.

 3-4
Нинди генә буранлы көннәр булса да, кар ерып интекмибез без. Иртән кеше йөрерлек сукмак салып куя да аннан көн буе үз эшендә була. Чистартырга трактор килеп, машиналар комачау иткән вакытларда да хуҗа­ларын табарга тырыша Лида. Мартның буранлы бер кө­нендә ул кар көри иде. “Ал­лаһы Тәгалә мине ничек ярата, күрегез, туган көнемә нинди матур ак кар яудыра, мондый аклыкны тагын кемгә тели ул”, – дип эшеннән тәм табып шаяртты ул.

 
Инде менә алты ел Нокса авышлыгы урамындагы ике йорт ишегалдын шулай карап, чистартып тора Лида. Җәен исә чәчәкләргә кү­мә. Бу эшне торак-комму­наль хуҗалыгында эшләүче Гөл­нур Вәлитова белән бер­гә­ләп башкаралар. Гөлнур бер­сеннән-берсе матур чәчәк­ләр таба, аннан икесе бергә ишегалдын гүзәллек дөнья­сы итәләр. Гади генә түтәл­ләрдә үстерми алар. Кеше­ләр чүплеккә чыгарып ташлаган сандык, тәгәрмәч, кулчатыр һәм башкалар – болар барысы да чәчәк түтәленә әверелә.

 
Узган ел эштән кайтып барам. Үзебезнең йорт турысына җиткәч, бөтен дөнья яктырган кебек булды. Игътибар белән карасам, өмә уздырганнар.

 
– Мондый хәл безнең га­дәткә кергән. Торак-ком­муналь хуҗалыкта эшләүче бөтен урам җыеш­тыру­чы­лар берләшәләр дә, чиратлашып, өмә үткәрәләр. Алай гы­на түгел, Казанның Сабантуй мәйданына, язгы ташу якынлашканда Нокса буен җыеш­тырырга да баралар. Рәх­мәттән башка сүз юк аларга, – ди Гөлнур Вәлитова.

 
Лилия Хәйдәрова

 

Тыйнаклык комачауламый

 

– Элегрәк балаларның сә­ләтен ачу җитмәгәндер дип уйлыйм. Хәзер яшьләр мәгъ­лүматны интернеттан да таба, – ди Арча ”Нур” балалар те­лестудиясе җитәк­чесе Зөл­фирә Зарипова. Зөлфирә ханым үзе дә эз­ләнүдән туктамый. Күптән түгел Мәскәү шәһәрендә бу­лып узган беренче бө­тенроссия “Остаз – 2018” форумында Арча данын яклап кайтты.

 
Декабрь аенда Казан талантлар университеты уз­дырган илкүләм остазлар олимпиадасында катнашкан. “Без – талантлы авыл баласы” дигән медиапроект уңышлы дип табылып, Мәс­кәүдә узачак форумга тәкъ­дим ител­гән. “Авыл баласы тыйнаграк инде ул. Аларны күләгәдә калдырмаска тырышабыз. Бер тапкыр чыгыш ясаудан ук активлашып китүчеләр дә бар. Кул ас­тын­да 30лап бала шө­гыль­ләнә. Бергәләп кө­рәшче, язучы, хоккейчы, шахматчы яшьләр турында кызыклы сюжетлар эшлибез. Балалар журналист кына бул­сын дигән максатны куймыйм. Иң мөһиме, дөрес итеп аралашырга өйрәнсен­нәр”, – ди Зөлфирә ханым.

 
Мәскәүдәге форумга ун меңнән артык остаз килгән. “Өч көн дәвамында төрле дәресләрдә, бәхәс мәйдан­чык­ларында катнаштык. Рос­сия фән һәм мәгариф министры Ольга Васильева белән очрашу бик зур тәэсир калдырды. “Балалар телестудия­ләренә ярдәм итү турында”гы закон проектын кабул итү, өстәмә белем учреждениелә­рендә остазлык хәрәкәтен арттырырга җыенулары турында яхшы хәбәрләр ишет­кәч, аеруча куандым. Балалар телестудияләре җитәк­че­ләре белән фикер алыштык”, – ди ул.

 
Зөлфирә Зарипованың планнары зурдан. “Сириус” белем үзәгендә укып кайтып, “Социаль белем һәм тәҗ­рибәләр уртаклашу” проектында җиңеп, балалар белән Америкада узган медиафорумда катнашырга, “Берлин тәрәзәләре” бө­тендөнья визуаль сәнгать бәйгесендә катнашырлык фильм төшерергә җыена.

 
Алия Сабирова


Шагыйрь җанының яртысы

 

Шагыйрь Рәмис Аймәт­нең исеме, каләменнән төш­кән әсәрләре белән (үзем дә каләм әһеле буларак) күп­тәннән таныш булсам да, якыннан аралашкан, серләр бүлешкән юк иде.

3-3
Моннан шактый еллар элек, егерме беренче гасырга аяк басканчы, респу­бли­кабызның район-авыллары һәм Казан шәһәренең төрле оешмалары, мәдәният са­рай­лары, мәктәп-китапха­нә­ләрдә каләм әһелләре бе­лән очрашулар бик еш оештырылган чорда, без, бер төр­кем язучылар, Казан шә­һә­ренең Дәрвишләр бис­тә­сендәге Сәид-Га­лиев исе­мен­дәге мәдә­ният сараенда чыгыш ясадык. Ши­гырьлә­ребезне укып, тың­лаучылар­ның күңелен рухландыргач, әлбәттә, хис­кә бирелеп, “Әй­дәгез, җырлап та бирегез инде...” диеш­теләр.

 
Җырлый дигән “даным” чыккан кеше буларак, мин дә җырладым. Һәм менә Рә­мисне “кодалый” башладылар. Кыстауларга түзә алмыйча, ризалашып, ул сәх­нәгә чыкты... һәм моңлы халык көен сузып җибәрде. Мин таң калдым. Профессиональ белем алган җырчы­ларга хас осталык бар иде аның башкару алымнарында. “Әллә җырчылыкка укы­дыңмы?” – дип сорадым да, “җанында шундый моң йөрт­кән кеше уртакул ши­гырьләр язмас, киләчәктә бер-бер артлы җырлар да туар...” дип тә уйлап куйдым әле.

 
Шулай булып чыкты да! Шагыйрь әйтмешли, еллар үтеп бара торгач, Рәмис Ай­мәт шагыйрь буларак киң танылу алгач, зур сәхнәләр­дә бер-бер артлы аның ши­гырьләренә җырлар яң­гы­рый башлады. Аларны халыкка исеме танылган җыр­чылар популярлаштырды. Шигырьләренә язылган җырлар арасыннан бигрәк тә берсе, Оскар Усманов көйгә салган “Син минем җанымның яртысы” җыры Рәмисне халыкка җырчы-шагыйрь итеп танытты. Әл­бәттә, җырның популярлашып китүендә Татарстан һәм Башкортстан Респу­бли­каларының халык артисты Айдар Галимовның өлеше зур. Әмма бу очракта әйбәт җыр тууга сәбәпче булган әйбәт шигырь язучы һәм шул әйбәт шигырьнең эчке агымын тоемлап, әйбәт көй тудыручының беренчел икәнен ассызыкламый булмый. Рәмис Аймәт төрле очрашуларда әлеге җырын үзе дә җырлый. Һәм бик тә отышлы итеп. Чөнки кайчандыр җанын ярып туган шигъри юлларның бөтен тәмен, җылысын аңлап башкара ул аны.

 

Шул рәвешле еллар дә­вамында туа-туа, ша­гыйрь­нең шигырьләренә язылган җырлар йөз санын да узып киткән икән. Һәм менә шул олы хезмәтнең нәтиҗәсе – Рәмис Аймәт шигырьләре­нә язылган җырларның ноталы тупланмасы минем кулда. Бер-бер артлы китап бит­ләрен актарам. Актарган саен гаҗәпләнә барам. Чирек гасыр радиода эш­ләгән кеше-журналист буларак, барлык җырларны да беләм, тыңлап барам дип ялгышканмын икән. Нинди генә җырлар тумаган да кемнәр генә язмаган! Ре­зедә Ахиярова, Луиза Ба­тыр-Болгари, Илһам Бай­тирәк, Илфат Дәү­ләтшин, Луиза Хәйретди­но­ва, Азат Хөсәенов! Соңгы елларда исеме халык арасында танылырга өлгергән яшь, өметле композитор Эльмир Низамов та читтә калмаган, шактый җырлары урын алган әлеге җыен­тыкта. Ә без: “Профессиналь композиторларыбыз иҗа­ди пассивлыкта...” – дип лаф орабыз. Романслар, камера әсәрләре язу да онытылган кебек иде. “Син минем җа­нымның яртысы” җыен­ты­гында җыр­лар белән бергә романс, камера әсәрләре дә урын алуы татар музыка сәнгатенең киләчәгенә өмет белән карарга этәрә. Язалар икән бит шигыре күңелләренә хуш килсә! Фәрит Хатыйпов, Мөфтәдим Гыйләҗев, Зөфәр Хәйрет­динов, Фир­зәр Мортазин кебек халык күңеленә нинди җыр хуш килүен бөтен нечкәлекләре белән аңлап, моңның се­ренә төшенеп ничәмә дистә еллар җыр сәнгате дигән сихри-серле сандыкны матур, мәгънәле иҗат җимеш­ләре белән баетып-тулы­ландырып торучылар, алар­ның эшен дәвам итеп, эз­ләренә басып килүче Оскар Усманов, Урал Рә­шитов, Альфред Якшимбетов, Роберт Тимербаев, Марат Мухин, Ленур Зәйнул­лин һәм башка исем­нәрне күреп тә, Рәмис Ай­мәт­нең кайбер ши­гырь­лә­ренә языл­ган җыр­ларның көй авторы бер­ничә булуын күреп тә куандым. Гадәттә яхшы шигырь­ләр шундый язмышлы була. Ши­гырьләргә көй тудыручылар арасында танылган пианистка, Мөнир Мазу­нов­ның кызы, музыка мө­гал­лимәсе, радио буенча хез­мәттәшем Мөнирә Хәби­буллина исемен күрү дә минем өчен ачыш булды.


Ә инде шагыйрь Рәмис Аймәт шигырьләренә иҗат ителгән җыр-романслар, камера әсәрләренең ноталы тупланмасы дөнья күрү-басылып чыгуы аерым җыр­чылар өчен генә түгел, эш­чәнлеге җыр-музыка белән бәйле уку йортлары, гомуми белем бирү мәктәпләре өчен никадәр әһәмиятле икәнлеген әйтеп тә торасы юк. Һавада очып барган сәмруг кошны тоткан кебек булачак!


Шагыйрьләрнең җаны – бихисап күп нечкә кыллар җыелмасы, диләр. Җырчы-шагыйрьләрнеке бигрәк тә. Рәмис Аймәт тә шундыйлардан икән, димәк, аның җа­нының яртысы шигырь­ләр­дән торса, ярты җаны моң­нан-җырдан тора. Яңадан-яңа иҗади уңышлар юлдаш булсын каләмдәшебезгә, моңдашыма!

Шәмсия Җиһангирова

 

Атабай барам, Шәһит барам...

 

Биектау районындагы Алан Бәксәр мәктәбендә татар теле һәм әдәбияты укыткан Наил Кәримулин телгә бәйле үзгәрешләрдән соң тормыш иминлеге ни­гезләре дәресләре укытучысына әй­ләнгән. “Ре­дак­циягә мо­ның өчен зарланырга дип килмә­дем, әмма татар теленең язмышы өчен бик борчылам”, – ди 64 яшьлек мөгаллим.

3-2
Заманында Буа ветеринар техникумында укыткан Наил абыйны Биектау районы мәктәбенә директор итеп җибәргәннәр. Анда дүрт ел җитәкче булгач, татар телен укыта башлаган. Белемен яңартып, 20 ел урыс төркем­нәрендә татар теле дәрес­ләрен һәм ОБЖ фәнен укыткан. Тик узган ел туган телне укыту иреклегә калдырылгач, аны укытудан мәхрүм булган. Мәктәп­тә татар теле укытучылары дүртәү икән. Аның үзенең дә укучыларга туган телне өйрәтүен дәвам итәсе килә. Әмма моңа кадәр атнага алты сәгать кергән татар теле һәм әдәбияты дә­ресләре икегә калдырылган.


– Россиядә халыкны бер милләткә калдыру сәясәте бара. Паспортта татар дигән милләтне бетерделәр. Татарстан Конституциясен ил законнары белән тәңгәл­ләштерделәр. Татар теле дәресләре кыскартылды. Татар мәктәпләрендә, БДИ тапшырасы бар дип, балалар урысча укый. Распи­саниедә татар телен туган тел дип үзгәрттеләр. Тора-бара республиканы бүлгәли башламасалар ярый инде. Туган телне кысарга берәү­нең дә хокукы юк, – ди Наил әфәнде. – Татар телен белү беркемгә дә комачауламый. Аны бел­гәннәр башкорт, нугай, каракалпак һәм башка халыклар белән аралаша ала. Путин үзе, Украинада, Балтыйк буенда урыс телен кысалар, дип борчыла. Татар теле дәресләрен киметүне дә, татар балалары урысча сөй­ләшкәндә ким-хур булмасын, дип аң­латкан. Татарлар үз теллә­рен белми калыр дип бер дә борчылмый бит. Әгәр туган телләрне мәктәптә дәүләт теле буларак укытмасак, алга китеш булмаячак. Мәдәният, мәгариф бе­тәчәк, газеталар ябылачак. Мәчеттә өйрәтсеннәр анысы. Телне өйрәтүнең артыгы юк. Әмма мәктәптән башка аны югары дәрәҗәдә өйрәнеп булмый.


Мөгаллим әйтүенчә, хә­зер үткәндәге хаталарга үкенеп утырудан файда юк. Әмма аларны башка кабатламаска кирәк. “Татар теле дәреслекләре авыр язылган, әдәбиятта борынгы сүзләр күп. Шуңа күрә урыс телле әти-әниләрне дә күздә тотып, әсбапларны татарча-урысча итеп язсалар, отышлы булыр иде. 9 нчы сыйныф укучылары өчен әзерләнгән тестлар да бик авыр”, – ди педагог.


Үзенең укучылары татар телен яхшы белә икән. Ул аларны аралашырга өй­рәткән. Өй эшләрен бары үткән темага гына бәйләп биргән. Әкиятләрнең эчтә­леген урысчага тәрҗемә итеп аңлаткан. Балалар бе­лән бергәләп мультфильм­нар караганнар, әсәрләр­не рольләргә бүлеп укыганнар. Бик кызык үткән дәрес­ләре.


“Безнең авылда Маһруй исемле бер әби бар иде. Кушымча кушмыйча, Шәһит барам, Атабай барам, дип сөйләшә иде ул. Баксаң, ул украинка икән. Татар балалары да шул хәлгә калмаса ярый инде. Маһруй апа мөселман динен кабул итсә дә, үзенекен дә хөрмәт итте. Ә бездә кызлар урыска чыкса, марҗага әйләнәләр. Минем әти – чуаш, әни кияүгә моны белеп чыкмаган. Әти чуашча, татарча, алманча, французча сөйләшә иде. Әтине хөрмәт иткән өчен бик тырышып чуашча өйрәндем. Безнең нәселдә кемнәр генә юк! Урыс, татар, алман, молдован, якут, башкорт, кырым татары һәм башкалар. Алар барысы да татарча яхшы белә. Мин үземне татар итеп хис итәм. “Татарлар” тапшыруын яратып карыйм, “Ватаным Татарстан” газетасын укыйм. Татарлар нәрсәгә иреште икән дип гел кызыксынып торам”, – ди Наил абый.


Сәрия Мифтахова

 

Нәүрүз җитте, беләмсез?

 

Соңгы елларда безнең Татарстанда Нәүрүз бәйрә­мен үткәрү йоласы матур га­дәткә әйләнде. Ул атна-ун көн дәвам иткән. Һәрбер кө­не изге дип саналган: сугышлар тукталып торган, гайбәт сөйләшергә, каргарга, каргыш һәм явызлык теләргә ярамаган, туганнарга, кар­дәш-ыруга, дус-ишкә яхшылык иткәннәр, үлгән туган­нар­ның, әби-бабаларның ка­берләренә барып Коръән укыганнар. Бу матур, изге, файдалы традицияне без беребез дә онытмасак иде, яңадан-яңа уңышлар, күңел күтә­рен­келеге белән дәвам ит­сәк иде.


Соңгы елларда Нәүрүз бәйрәменең эчтәлеге дә, үткәрелү формалары да тагын да яңа, заманча, күркәм гадәтләр белән тулыланды. Нәүрүз бәйрәмен күңелле итеп үткәрү өчен халкыбыз алдан ук төрле хәзерлек эшләре алып бара. Авылларда да, шәһәрләрдә дә өй­ләрне, фатирларны юалар, чистарталар, үзләре дә чис­тарыналар, иске киемнәрне, иске-москы әйберләрне яндыралар. Иң якын туганнарны, дус-ишләрне кунакка чакырып, алдан ук көнен, сә­гатен билгеләп, хәбәр итеп куялар. Мәчетләребездә һәм зиратларда махсус Нәүрүз намазларын, Коръән сүрә­лә­рен укыйлар, вәгазьләр сөй­ли­ләр, бик бирелеп тың­лый­лар, мәетләргә атап сәдака­лар бирәләр.


Башкалабыз Казанда, барлык шәһәр һәм авылларда, мәктәпләрдә, клубларда, мәдәният йортларында, үзәк урамнарда Нәүрүз бәйрәме тамашалары бик матур оештырыла һәм күңелле үтә. Бәй­рәмдә Нәү­рүз гүзәлен бил­геләү, аның осталыгына соклану мизгел­ләрен, күп төр­ле матур, күркәм, күңелле уеннарны халкыбыз бик яратып карый, яшьләр дә, олылар да бу уеннарда актив катнашалар.


Нагорный бистәсендәге 124 нче урта мәктәптә дә Нәүрүз бәйрәме бик зур әзерлек һәм оешканлык белән күңелле итеп үткә­ре­лә. Бәйрәм көннәрендә мәк­тәп тә, бистә урамнары да гөрләп тора. Мәчеттән, зираттан кеше өзелеп тормый. Халык бер-берсен чәй­­гә, кунакка чакыра, үз­ара бүләкләр, күчтәнәч­ләр бирешәләр.


Укучы балалар һәм укытучылар Нәүрүз бәйрәмендә катнашырга, үз осталыкларын да күрсәтергә Казан һәм бистә урамнарына чыгалар, үзләренә яңа көч, яңа дәрт һәм укуга, эшкә, тормышка мәхәббәт хисләрен баетып, энергия һәм оптимизм туплап, мәктәптә тагын да тырышып укый һәм эшли башлыйлар.

Рәшит Сираҗиев

 

Әйтер сүзем бар

 

***
Парламентыбыз “Законнарны бер­гә язабыз” дигән яңа проект игълан итте. Минем дә, сугыш чоры баласы буларак, шул җәһәттән тәкъ­дим­нәрем бар. “Сугыш чоры баласы” дигән статус булдырырга кирәк.


Аларның олысына хәзер – 90, ке­чесенә – 73 яшь. Балачакта да, яшьлектә дә хәерчелектән җәфа чиктек. Сугыш җимергән шәһәр-авыл­ларны, колхоз-совхозларны, завод-фабрикаларны, шахта, электростан­цияләрне торгыздык. Алтмышынчы елларга кадәр ачлы-туклы армия хезмәтен башкардык. Хез­мәт вакыты 3-4-5 ел иде. Хәзер аларның яртысы да исән булмаса кирәк.

 

Калганнары да авыру. 80 яшькә җитмәгән­нәрнең пенсияләре дә 7-8 мең сумнан артмый. Шундыйларның пенсияләрен 80 яшькә җиткәннәрнеке кебек база өлешен ике мәртәбә күбәйтергә кирәк. Аз гына булса да, файда булыр иде.


Әһелулла Галәвиев

***
“ВТ” газетасында чыккан әңгәмәдә “Үзгәреш җиле” ул – җырны үзгәртү, халыктан читләшү, моңны бетерү, телне бетерү белән бер, дигән идем. Шушы фикерне тирәнтенрәк аңлатып үтәсем килә.


Булган җырларыбызны үз­гәр­тергә кирәк түгел. Югары профессиональ дәрәҗәдәге, яңа милли җырлар тудырырга иде. Ул җырларны башка халык­лар да яратып тыңларлык булсын. Ә безнең андый җырларны яза алырдай композиторларыбыз юк. Аларны ничек булдырырга? Андыйларны халык арасыннан эзләп табып укытырга иде.


Сәләтлеләрне яшь үзешчән композиторлар арасыннан эзлик. Көй­ләрен тыңлап карыйк, саф татарча, милли рухта язылганмы алар? Милли җыр язарга таланты булганнарны үстерергә кирәк. Шулай эшләгәндә, яхшы якка үзгәртү җиле була. Озак та үтмәс, 5-10 елдан яратып тыңлардай җырлар туачак. Бу шулай ук татарның опера-балет сәнга­тен дә күтәрәчәк.


Фәрит Хатыйпов

(“Ватаным Татарстан”,   /№ 43, 24.03.2018/)


Бу язманы шәхси сәхифәгезгә дә урнаштырыгыз:


Язмага фикерегезне өстәгез

Фикерләр: 0

Архив

Котлыйбыз!