ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА КЕШЕ ХОКУКЛАРЫ БУЕНЧА ВӘКАЛӘТЛЕ ВӘКИЛ ДОКЛАДЫ

ЭЧТӘЛЕК

КЕРЕШ

1 нче БҮЛЕК. КЕШЕ ҺӘМ ГРАЖДАН ХОКУКЛАРЫ ҺӘМ ИРЕКЛӘРЕ: МӨРӘҖӘГАТЬЛӘРНЕҢ ГОМУМИ ХАРАКТЕРИСТИКАСЫ ҺӘМ АЛАРНЫ КАРАУ НӘТИҖӘЛӘРЕ

1. 1. ГРАЖДАННАР МӨРӘҖӘГАТЬЛӘРЕНЕҢ МАСШТАБЛАРЫ, СТРУКТУРАСЫ ҺӘМ ДИНАМИКАСЫ

2 нче БҮЛЕК. МАХСУС ХӘРБИ ОПЕРАЦИЯДӘ КАТНАШУЧЫЛАРНЫҢ ҺӘМ АЛАРНЫҢ ГАИЛӘ ӘГЪЗАЛАРЫНЫҢ ХОКУКЛАРЫН ЯКЛАУ

2.1. МАХСУС ХӘРБИ ОПЕРАЦИЯДӘ КАТНАШУЧЫЛАРНЫҢ ҺӘМ АЛАРНЫҢ ГАИЛӘ ӘГЪЗАЛАРЫНЫҢ ХОКУКЛАРЫН ЯКЛАУ

3 нче БҮЛЕК. СӘЯСИ ХОКУКЛАРНЫ ҺӘМ ИРЕКЛӘРНЕ ЯКЛАУ

3.1. САЙЛАУ ҺӘМ САЙЛАНУ ХОКУКЫ

4 нче БҮЛЕК. СОЦИАЛЬ ҺӘМ ИКЪТИСАДЫЙ ХОКУКЛАРНЫ ЯКЛАУ

4.1. ХЕЗМӘТ ХОКУКЛАРЫ

4.2. ТОРАККА ХОКУК

4.3. СӘЛАМӘТЛЕК САКЛАУГА ҺӘМ МЕДИЦИНА ЯРДӘМЕНӘ ХОКУК

4.4. СОЦИАЛЬ ТӘЭМИН ИТҮГӘ ХОКУК

4.5. БЕЛЕМ АЛУ ХОКУКЫ

4.6. ГАИЛӘНЕ ҺӘМ ГАИЛӘ КЫЙММӘТЛӘРЕН ЯКЛАУ

4.7. УҢАЙЛЫ ӘЙЛӘНӘ-ТИРӘ МОХИТКӘ ХОКУК

5 нче БҮЛЕК. МӘҖБҮРИ ТОТУ УРЫННАРЫНДА КЕШЕ ХОКУКЛАРЫН ЯКЛАУ

5.1. ВАКЫТЛЫЧА ТОТУ УРЫННАРЫНДА КЕШЕ ХОКУКЛАРЫН ЯКЛАУ

5.2. ҖИНАЯТЬ-ҖӘЗА ҮТӘТҮ СИСТЕМАСЫ УЧРЕЖДЕНИЕЛӘРЕНДӘ КЕШЕ ХОКУКЛАРЫН ЯКЛАУ

6 нчы БҮЛЕК. ҖИНАЯТЬ ПРОЦЕССЫНДА КЕШЕ ХОКУКЛАРЫН ҮТӘҮ

6.1. ҖИНАЯТЬЛӘР ҺӘМ ЗЫЯН КҮРҮЧЕЛӘР ТУРЫНДА МӨРӘҖӘГАТЬ ИТҮЧЕЛӘРНЕҢ ХОКУКЛАРЫН ЯКЛАУ

7 нче БҮЛЕК. МИГРАЦИЯ ЗАКОННАРЫ ӨЛКӘСЕНДӘ КЕШЕ ХОКУКЛАРЫ ҺӘМ ИРЕКЛӘРЕ

8 нче БҮЛЕК. ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА КЕШЕ ХОКУКЛАРЫ БУЕНЧА ВӘКАЛӘТЛЕ ВӘКИЛНЕҢ ЗАКОННАРНЫ КАМИЛЛӘШТЕРҮ ҺӘМ ХОКУКЫЙ АГАРТУ БУЕНЧА ЭШЧӘНЛЕГЕ

8.1. КЕШЕ ҺӘМ ГРАЖДАН ХОКУКЛАРЫ ҺӘМ ИРЕКЛӘРЕ ТУРЫНДАГЫ ЗАКОННАРНЫ КАМИЛЛӘШТЕРҮ

8.2. ГРАЖДАННАРНЫҢ ХОКУКЫЙ АҢЫН ҮСТЕРҮ ҺӘМ ХАЛЫКНЫҢ ХӘБӘРДАРЛЫК ДӘРӘҖӘСЕН АРТТЫРУ КОРАЛЫ БУЛАРАК ХОКУКЫЙ АГАРТУНЫҢ АКТИВ ФОРМАЛАРЫ

8.3. ВӘКАЛӘТЛЕ ВӘКИЛ ИНСТИТУТЫНЫҢ ГАВАМИ ХАКИМИЯТ ОРГАННАРЫ ҺӘМ ГРАЖДАН ҖӘМГЫЯТЕ ИНСТИТУТЛАРЫ БЕЛӘН ҮЗАРА ЭШЧӘНЛЕГЕ

8.4. ТӨБӘКАРА ҺӘМ ХАЛЫКАРА ХЕЗМӘТТӘШЛЕК

ЙОМГАК

 

КЕРЕШ

Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил (алга таба – Вәкаләтле вәкил) эшчәнлеге турында әлеге еллык доклад «Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил турында» 2000 елның 3 мартындагы 95 номерлы Татарстан Республикасы Законының 26 нчы маддәсе нигезендә әзерләнгән һәм Татарстан Республикасы Рәисенә, Татарстан Республикасы Дәүләт Советына, Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетына, Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилгә, Татарстан Республикасы Югары суды рәисенә, Татарстан Республикасы Арбитраж суды рәисенә, Татарстан Республикасы Прокурорына җибәрелә. Докладны әзерләгәндә мөрәҗәгать итүчеләрнең Вәкаләтле вәкилгә килгән мөрәҗәгатьләренә, «Халык контроле» Татарстан Республикасы дәүләт мәгълүмат системасы мәгълүматларына, «Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләрнең (функцияләрнең) бердәм порталы» дәүләт мәгълүмат системасы кире элемтә платформасы аша килгән хәбәрләргә, дәүләт органнары һәм җирле үзидарә органнары мәгълүматларына, шулай ук җәмәгатьчелек ярдәмчеләре тәкъдим иткән, кеше хокуклары бозылу турында хокук яклау оешмаларыннан килгән яки массакүләм мәгълүмат чараларында, социаль челтәрләрдә басылган, «ГЛОНАСС+112» бердәм дәүләт мәгълүмат системасына җибәрелгән мәгълүматларга, республика ведомствоара комиссияләре материаллары һәм башка чыганакларга анализ ясалды.

Докладта 2025 елда Вәкаләтле вәкил эшчәнлегенең статистик мәгълүматлары китерелә. Шул ук вакытта докладта гражданнарның социаль, икътисадый һәм мәдәни хокукларын яклау, хәрбиләрнең һәм аларның гаиләләренең хокукларын яклау, мәҗбүри тоту урыннарында гражданнарның хокукларын яклау, уңайлы әйләнә-тирә мохиткә гражданнарның хокукларын яклауга кагылышлы кайбер проблемалы мәсьәләләр, кеше һәм граждан хокуклары һәм ирекләре өлкәсендә хокукый агарту турында мәгълүмат, иҗтимагый хакимият органнары һәм гражданлык җәмгыяте институтлары, төбәкара һәм халыкара хезмәттәшлек, законнарны камилләштерү эшчәнлегендә Вәкаләтле вәкилнең катнашуы турындагы мәгълүматлар чагылыш тапты. Шуңа бәйле рәвештә доклад структурасы тиешле бүлекләрне үз эченә ала, ә аның нәтиҗәсендә дәүләт органнарына, җирле үзидарә органнарына, иҗтимагый оешмаларга кеше һәм граждан хокукларын һәм ирекләрен яклауны көчәйтүгә юнәлдерелгән чараларны гамәлгә ашыру мөмкинлеген карарга тәкъдим ителә.

Әлеге тәкъдимнәр хокук яклау эшчәнлеген камилләштерергә мөмкинлек бирер, дип өметләнәбез.

 

1. Кеше һәм граждан хокуклары һәм ирекләре
   1. Гражданнар мөрәҗәгатьләренең масштаблары, структурасы

һәм динамикасы

 

Гражданнар мөрәҗәгатьләре Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил (алга таба – Вәкаләтле вәкил) өчен эшнең төп юнәлеше булып кала. Вәкаләтле вәкил институтының ачыклыгы һәм оперативлыгы, аның хокукларны яклау буенча турыдан-туры миссиясе белән беррәттән, халык тарафыннан аңа ышанычның югары дәрәҗәсен тәэмин итә.

Ел саен Вәкаләтле вәкилгә гражданнардан килгән мөрәҗәгатьләрне, «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасы хәбәрнамәләрен, «ГЛОНАСС+112» системасы аша җибәрелгән мәгълүматны анализлау – дәүләт хакимияте органнары, җирле үзидарә органнары һәм аларның вазыйфаи затлары тарафыннан кеше һәм граждан хокукларын яклауны гарантияләүне көчәйтүне таләп итә торган проблемалы мәсьәләләр спектрын ачыкларга мөмкинлек бирә.

2025 елда гражданнар Вәкаләтле вәкилгә үзләрен кызыксындырган сораулар буенча 8401 тапкыр мөрәҗәгать иткәннәр.

Узган елда кеше һәм гражданның хокукларын, ирекләрен һәм законлы мәнфәгатьләрен бозу фактлары турындагы мәгълүмат гражданнарның телдән һәм язма мөрәҗәгатьләре (4134) һәм «ГЛОНАСС+112» (4267) хәбәрләре рәвешендә килде.

«Халык контроле» системасында зур эш башкарылды, анда 2025 елда 89 186 мөрәҗәгать басылып чыкты.

 

Күрсәткечләр	Сан
Барлыгы	97 587
шул исәптән телдән һәм язмача мөрәҗәгать	4134
«ГЛОНАСС+112»	4267
«Халык контроле» системасы	89 186

 

Вәкаләтле вәкилгә телдән һәм язмача мөрәҗәгатьләрнең гомуми саныннан гражданнар төрле элемтә каналларыннан файдаланганнар.

2025 елда иң популяр канал булып «Бердәм идентификация һәм аутентификация системасы» саналган, аның аша 1143 мөрәҗәгать кергән. 2025 елда әлеге система аша кергән мөрәҗәгатьләр 2024 елга караганда 48 процентка күбрәк (2024 елда – 773). Аннан соң интернет кабул итү бүлмәсе аша 607 мөрәҗәгать килгән. Шулай ук почта хәбәрләрен алу да актуаль булып кала, алар аша 2025 елда 553 мөрәҗәгать кергән. 417 мөрәҗәгать телефоннан шалтырату аша һәм 274 мөрәҗәгать шәхси кабул ителгән.

2025 елның 30 мартында «Россия Федерациясе гражданнарының мөрәҗәгатьләрен карау тәртибе турында» Федераль законга үзгәрешләр кертү хакында» 2024 елның 28 декабрендәге 547-ФЗ номерлы Федераль законда билгеләнгән яңа кагыйдәләр үз көченә кергәнлектән, дәүләт органнарына, җирле үзидарә органнарына яки вазыйфаи затка электрон почта аша җибәрелгән мөрәҗәгатьләр әлеге көннән кабул ителмәде. Шуңа бәйле рәвештә 2025 елда электрон почта аша кабул ителгән мөрәҗәгатьләр саны алдагы хисап чоры белән чагыштырганда 2,5 тапкыр диярлек кимегән (2025 елның 3 аенда – 245 мөрәҗәгать, 2024 елда 637 булган).

Вәкаләтле вәкилгә мөрәҗәгать итүнең тагын бер мөһим ысулы – гражданнарны шәхсән кабул итү. Турыдан-туры аралашуның бу форматы аерым әһәмияткә ия. Ул Вәкаләтле вәкилгә проблемалар турында актуаль мәгълүматны турыдан-туры гражданнардан алырга, ә гражданнарның үзләренә үз мәсьәләләрен хәл итү юлларын табарга, гамәлләр планын төзергә, хокукый нормаларны яхшырак аңларга, шулай ук вазыйфаи зат тарафыннан ишетелергә һәм игътибарны тоярга мөмкинлек бирә. Мондый диалог хакимият органнарының социаль җаваплылыгын арттыра һәм безнең эшебездә төп юнәлешләрнең берсе булып хезмәт итә.

Вәкаләтле вәкил 2025 елда 52 тапкыр гражданнарны кабул итте, шул исәптән 31 шәхси, 3 уртак күчмә һәм 18 уртак тематик кабул итү, алар барышында 523 кеше кабул ителде.

Хисап чорында Татарстан Республикасы Прокуратурасы җитәкчелеге белән уртак тематик кабул итүләр үткәрелде (Зәй шәһәрендә 11.02.2025 25 мөрәҗәгать кабул ителде, Казанда 21.10.2025 – 18), Россия Федерациясе Тикшерү комитетының Татарстан Республикасы буенча Тикшерү идарәсе (Казанда 22.04.2025 – 6), Суд приставлары федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча Баш идарәсе (Зәй шәһәрендә 22.04.2025 – 6) Казанда 14.03.2025 – 2, 14.08.2025 – 3), «Татарстан Республикасы Дәүләт юридик бюросы» ДКУ (Казанда 14.01.2025 – 12, 29.01.2025 – 7, 18.02.2025 – 24, 08.07.2025 – 11, 29.07.2025 – 15, 16.09.2025 – 7, 23.10.2025 – 12, 25.11.2025 – 11), «Ватанны саклаучылар» дәүләт фондының Татарстан Республикасы буенча филиалы (Казан шәһәрендә 21.01.2025 – 5, 08.04.2025 – 7, 02.12.2025 – 12), «Ватан сугышчылары гаиләләре комитеты» АКО (Казан шәһәрендә 21.03.2025 – 5, 17.11.2025 – 6), шулай ук Россия Дәүләт Думасы депутаты Ә.М. Хәмитов белән (Алабугада 14.02.2025 – 15, Казанда 02.09.2025 – 6, Әлмәттә 21.11.2025 – 14 мөрәҗәгать).

2025 ел дәвамында Вәкаләтле вәкил Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсе белән берлектә оештырылган 8 федераль казна учреждениеләрендә (алга таба – ФКУ) җәза үтәүче затлар өчен 1 нче төзәтү үзәге, 2 нче төзәтү колониясе, 3 нче төзәтү колониясе, 5 нче төзәтү колониясе, 18 нче колония-җирлек, Россия ҖҮФХ Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 19 нчы төзәтү колониясендә җәза үтүчеләр өчен «Хокукый ярдәм көннәре»ндә катнашты, алар кысасында кызыксындырган сораулар буенча консультацияләрне 89 хөкем ителүче алды.

Вәкаләтле вәкил шулай ук Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсе җитәкчелеге белән видеоконференцэлемтә (телемедицина) системасын кулланып, «Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең 16 нчы медицина-санитария часте», Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының Татарстан Республикасы буенча идарәсе, Татарстан Республикасы Прокуратурасы белән турыдан-туры 2 нче төзәтү колониясе, 8 нче төзәтү колониясе, 10 нчы төзәтү колониясе, 17 нче колония-җирлек, 18 нче колония-җирлек, 1 нче тикшерү изоляторы, 2 нче тикшерү изоляторы, 3 нче тикшерү изоляторы, 4 нче тикшерү изоляторы, 5 нче тикшерү изоляторы медицина частьларына тоташып, читтән торып очрашулар уздырды, алар кысасында 33 хөкем ителүче һәм гаепләнүче шәхси сораулары буенча киңәшләшә алды.

Республиканың шактый территориясен, халыкның социаль мобильлегендәге аермаларны исәпкә алып, шулай ук гражданнар мөрәҗәгатьләрендә тасвирлана торган проблемаларның бер өлешенең яшерен характерын исәпкә алып, Вәкаләтле вәкил эшен проактив эш формаларын кулланып дәвам иттерде. Бу эшчәнлек сайлау кампаниясе кебек иҗтимагый әһәмиятле вакыйгалар чорында да тормышка ашырылды.

Узган елда Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Аппаратында (алга таба – Вәкаләтле вәкил Аппараты) кызыксынган министрлыклар, ведомстволар, Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутатлары катнашында 8 телефон «кайнар элемтә»се үткәрелде, алар кысасында 387 шалтырату кабул ителде.

Ел саен «кайнар элемтә»гә шалтыратулар саны тотрыклы рәвештә югары булып кала. Бу республика халкы арасында түләүсез юридик ярдәмнең әлеге формасына ихтыяҗ булуын күрсәтә.

Шулай ук халыкка түләүсез юридик ярдәм күрсәтү максатларында Татарстан Республикасының Адвокат һәм Нотариаль палаталары белән хезмәттәшлек турында төзелгән килешүләр нигезендә әлеге ведомстволар белгечләре тарафыннан 2025 елда Вәкаләтле вәкил Аппаратында ай саен гражданнарны кабул итү эше дәвам иттерелде. Ел дәвамында 16 гражданны кабул итү үткәрелде, алар барышында 150 ләп кеше консультация алды.

Гражданнар мөрәҗәгатьләре белән эш иткәндә Вәкаләтле вәкил тикшерүләр үткәрүне, запрослар, үтенечнамәләрне судларга җибәрүне һәм тәкъдимнәрне кертеп, 2000 елның 3 мартындагы 95 номерлы ТР Законында каралган эш формаларын куллана.

Мөрәҗәгатьләр еш кына мөрәҗәгать итүчеләрнең дәлилләрен тикшерү һәм тиешле чаралар күрү өчен компетентлы дәүләт органнарына җибәрелә. Шул ук вакытта Вәкаләтле вәкил, гражданнар мәнфәгатьләрендә эш итеп, карау нәтиҗәләре турында мәгълүматны системалы рәвештә соратып ала.

Мондый механизм хакимият органнары өчен гражданнарның шикаятьләре һәм мөрәҗәгатьләре белән җаваплы һәм оператив эшләргә өстәмә стимул булып тора. Механизмның нәтиҗәлелеге күпчелек очракта мөрәҗәгать итүченең кабат мөрәҗәгате карау нәтиҗәләре турында өстәмә запрос җибәрүне таләп итмәве белән раслана.

Хисап чорында Вәкаләтле вәкил Аппаратының «Халык контроле» дәүләт системасыннан кулланучы гражданнарның хокукларын торгызу һәм кулланучыларның үзара хезмәттәшлеген координацияләү мәсьәләләре буенча Вәкаләтле вәкил һәм бүлекләр хезмәткәрләре тарафыннан 411 тикшерү чарасы уздырылды.

Вәкаләтле вәкил кушуы буенча Вәкаләтле вәкил Аппаратының гражданнар хокукларын торгызу мәсьәләләре бүлеге хезмәткәрләре, кызыксынган министрлыклар һәм ведомстволарның экспертларын җәлеп итеп, гражданнарның 42 мөрәҗәгате буенча оешмаларга һәм учреждениеләргә барып тикшерүләр оештырды, мәсәлән:

– гражданин Г. мөрәҗәгате буенча. Ул Яшел Үзән муниципаль районының Үрнәк бистәсендә җир кишәрлеге чикләрен законсыз үзгәртүгә, металлларны кабул итүнең пунктын рөхсәтсез оештыругаһәм медицина категориясендәге биологик калдыклар белән дөрес эш итмәүгә шикаять белдерде;

– гражданин Я. мөрәҗәгате буенча. Ул Казан шәһәре Киров районының «182 нче политехник лицее»нда белем бирү процессында катнашучылар арасында килеп туган конфликтлы вазгыять турында хәбәр итте;

– гражданин Г. Актаныш муниципаль районының Татар Ямалы авылы территориясендә гражданнарның уңайлы әйләнә-тирә мохиткә хокукларын яклау һәм сәламәтлекне саклау максатларында мөрәҗәгать итте;

– гражданин Б. шикаяте буенча. Ул «Психик тайпылышлары булган гражданнар өчен билгеләнгән Дәрвишләр бистәсе балалар интернат-йорты»нда яшәүче үзенең инвалид баласы Б. мәнфәгатьләрендә «Психик тайпылышлары булган гражданнар өчен билгеләнгән Дәрвишләр бистәсе балалар интернат-йорты» хезмәткәрләренең гамәлләренә (гамәл кылмавына) шикаять итте;

– гражданин И. мөрәҗәгате буенча. Ул Казан шәһәре Идел буе районының «139 нчы гимназия-мәгариф үзәге» 10 нчы сыйныфына улын кабул итүдән баш тартулары турында хәбәр итте;

– гражданин А. шикаяте буенча. Ул Россия ҖҮФХ Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 10 нчы төзәтү колониясендә җәза үтәүче улы А.га медицина ярдәме күрсәтү мәсьәләсе буенча мөрәҗәгать итте;

– гражданин С. шикаяте буенча. Ул Казан шәһәренең «2 нче клиник хастаханәсе» медицина хезмәткәрләренең әнисенә тиешле квалификацияле медицина ярдәме күрсәтмәү ихтималы факты буенча мөрәҗәгать итте.

Күпбалалы гаиләләрнең җир кишәрлекләрен түләүсез бирү мәсьәләсе буенча күпсанлы мөрәҗәгатьләрен исәпкә алып, шулай ук 2025 елга эш планы кысасында Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре ел дәвамында әлеге мәсьәлә буенча вазгыятьне мониторинглау предметына урынга барып тикшерүләр үткәрделәр.

 Җирле үзидарә органнары тарафыннан закон таләпләрен үтәү эшен оештыруга мониторинг үткәрү максатларында республиканың 7 муниципаль районына: Әлмәт, Биектау, Түбән Кама, Яшел Үзән, Кукмара, Балык Бистәсе һәм Лаеш районнарына бару оештырылды.

Үткәрелгән тикшерүләр йомгаклары буенча 4 муниципаль район башлыкларына җир кишәрлекләрен өч һәм аннан да күбрәк баласы булган гражданнарга милеккә түләүсез бирү (тапшыру) тәртибен бозуга кагылышлы тәкъдимнәр җибәрелде.

2025 ел дәвамында Вәкаләтле вәкил Аппараты тарафыннан социаль куркыныч хәлдә һәм авыр тормыш хәлендә булган гаиләләргә ярдәм күрсәтүгә юнәлдерелгән ведомствоара хезмәттәшлекне оештыруга комплекслы анализ ясалды. Аерым алганда, профилактика субъектлары һәм балалар һәм яшүсмерләр өчен социаль приютлар арасындагы үзара хезмәттәшлек механизмнарын өйрәнүгә зур игътибар бирелде.

Мониторинг кысасында түбәндәге социаль приютларга чыгулар гамәлгә ашырылды:

– Бөгелмә муниципаль районында «Ялкын» балалар һәм яшүсмерләр өчен социаль приюты» ДКУ;

– Әгерҗе муниципаль районында балалар һәм яшүсмерләр өчен «Ласка» социаль приюты» ДКУ;

– Питрәч муниципаль районында «Шатлык» балалар һәм яшүсмерләр өчен социаль приюты» ДКУ;

– Алексеевск муниципаль районында балалар һәм яшүсмерләр өчен «Кайгырту» социаль приюты» ДКУ;

 – Баулы муниципаль районында балалар һәм яшүсмерләр өчен «Гаилә» социаль приюты» ДКУ.

 

Ачыкланган хокук бозулар мониторингы йомгаклары буенча Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгына һәм Татарстан Республикасы Питрәч, Әгерҗе, Бөгелмә, Алексеевск муниципаль районнары башкарма комитетлары җитәкчеләренә социаль приютлардагы балаларның һәм аларның ата-аналарының (законлы вәкилләренең) хокукларын бозуны бетерү буенча мөмкин булган һәм кирәкле чаралар турында тәкъдимнәр җибәрелде.

«Ласка» балалар һәм яшүсмерләр социаль приюты» ДКУ эшчәнлегенә анализ нәтиҗәләре турында мәгълүмат Татарстан Республикасы Әгерҗе муниципаль районы прокуроры адресына җибәрелде, аны карау нәтиҗәләре буенча прокурор тарафыннан Әгерҗе муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесе һәм «Ласка» балалар һәм яшүсмерләр социаль приюты» директорына ачыкланган закон бозуларны бетерү турында тәкъдимнәр кертелде.

Районнарга чыгу кысасында Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре опека һәм попечительлек органнары эшчәнлеген аерым өйрәнделәр. Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы белән берлектә Питрәч, Баулы, Азнакай, Әгерҗе, Бөгелмә, Алексеевск муниципаль районнарының опека һәм попечительлек органнары эшчәнлегенә анализ ясалды.

Шулай ук 2025 елда Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре тарафыннан «Халык контроле» Татарстан Республикасы дәүләт мәгълүмат системасына кергән гражданнарның хәбәрнамәләрендә күрсәтелгән объектлар буенча 337 күчмә тикшерү уздырылды һәм мониторинг барышында 5410 хәбәрнамә нигезсез статуслар бирелүгә бәйле рәвештә эшкә кайтарылган.

Хөкем ителгәннәрнең, тикшерү-кулга алынганнарның, административ-тоткарланганнарның урыннарда булу шартлары һәм аларның матди-көнкүреш тәэмин ителеше белән танышу максатларында, шулай ук гражданнардан кергән мөрәҗәгатьләр буенча безнең тарафтан 38 тапкыр күчмә тикшерү оештырылды: Республиканың төзәтү учреждениеләренә – 6, тикшерү изоляторларына – 11, вакытлыча тоту изоляторларына һәм махсус кабул итү урыннарына – 17, Эчке эшләр органнарының административ-тоткарланган затлары өчен махсус биналарга – 1, Чит ил гражданнарын вакытлыча тоту үзәгенә – 3.

Хисап елында дәүләт органнарына, җирле үзидарә органнарына, аларның вазыйфаи затларына һәм оешмаларына гражданнарның бозылган хокукларын һәм ирекләрен торгызуның мөмкин булган һәм кирәкле чаралары турында кисәтүләр һәм тәкъдимнәр җибәрелде, мәсәлән:

– торак-коммуналь хуҗалык өчен түләүгә субсидияләр бирү буенча дәүләт хезмәте күрсәткәндә, субсидияләрне яңадан исәпләгәндә хокук бозуларны бетерү буенча Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрына, гражданин Х.ның вәкаләтле органга беренче мөрәҗәгать итү датасыннан коммуналь хезмәтләр өчен түләүгә субсидияләрне кабат исәпләү буенча;

– Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесенә, гражданин Х.дан торак урыннарга мохтаҗ буларак гражданнарны исәпкә кую буенча муниципаль хезмәт күрсәтелгәндә ведомствоара хезмәттәшлек кысасында алынырга тиешле артык документларны сорауга юл куймау буенча;

– Казан шәһәре башкарма комитетының Вахитов һәм Идел буе районнары администрациясе башлыгына, «Балигъ булмаган Д.ның фамилиясен үзгәртүгә рөхсәт бирү турында» күрсәтмәсен гамәлдән чыгару хакында;

– Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министры урынбасарына, гражданин Т.ны махсуслаштырылган торак фондыннан торак урыны бирелүгә мохтаҗ буларак ятим балалар һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балалар исемлегенә кертү турында Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы карарын гамәлдән чыгару турында;

– Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсе башлыгына, 10 нчы төзәтү колониясендә тотылучыларга медицина ярдәмен оештыру буенча һәм башкалар.

Ел дәвамында Вәкаләтле вәкил гражданнарның хокукларын торгызу өчен дәүләт органнарына, җирле үзидарә органнарына, аларның вазыйфаи затларына һәм оешмаларына 60 тан артык тәкъдим һәм кисәтү җибәргән. Тәкъдимнәрнең төп өлеше карауга кабул ителде, гражданнарның хокукларын торгызу буенча чаралар гамәлгә ашырылды.

Шул ук вакытта Вәкаләтле вәкилнең барлык тәкъдимнәре дә чишелешен тапмады. Мәсәлән, Вәкаләтле вәкил тарафыннан гражданин З.ның бозылган хокукларын торгызу буенча мөмкин булган һәм кирәкле чараларга кагылышлы тәкъдимнәр Суд приставлары федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча Баш идарәсенә, формаль карау сәбәпле, башкарма эшләр кысасында башкаручы суд приставлары тарафыннан җибәрелгән хокук бозуларны тикшермәү турында ике тапкыр хат җибәрелде.

Вәкаләтләре кысасында Вәкаләтле вәкил системалы проблемаларны хәл итү өчен күзәтчелек инстанцияләренә мөрәҗәгатьләр җибәрә. Бу хакимият органнары һәм оешмалар эшчәнлегендә массакүләм яки кабатлана торган хокук бозулар ачыкланганда, шулай ук гражданнар шикаятьләрен караганда ведомстволарның гамәл кылмавы, нигезсезлеге яки формаль якын килүе очракларында була. Моннан тыш, мөрәҗәгать итү өчен нигез булып, кеше хокукларын тупас бозу аркасында оператив җавап бирүне таләп итә торган киң даирә затларның мәнфәгатьләренә кагыла торган резонанслы эшләргә игътибар җәлеп итү зарурлыгы, шулай ук шикаятьләрдә тикшерү үткәрүне таләп итә торган закон бозулар турында конкрет һәм ышандырырлык мәгълүматлар булу тора.

 Вәкаләтле вәкилнең төп бурычы – күзәтчелек органнарын алыштыру түгел, ә мөрәҗәгатьләр юнәлеше аша аларның игътибарын проблемаларга җәлеп итү. Мондый мөрәҗәгатьләрне карау буенча уртак һәм оператив эш гражданнар мәнфәгатьләрен якларга мөмкинлек бирә һәм тикшерүче инстанцияләр тарафыннан күрсәтмәләр чыгаруга китерә. Әлеге механизмның нәтиҗәлелеген Вәкаләтле вәкилнең 30 дан артык мөрәҗәгатен карау йомгаклары буенча конкрет чаралар күрелүе раслый.

Узган елда Вәкаләтле вәкил, гражданнарның хакимият органнарына, җирле үзидарә органнарына һәм башка учреждениеләргә карата таләпләрен хуплап, 19 суд утырышына өченче зат яисә кызыксынучы зат сыйфатында җәлеп ителде. Шулай ук Вәкаләтле вәкилне конституциячел законлылыкны тикшерү турындагы мөрәҗәгатьләрне карауда катнашуга җәлеп итү практикасы дәвам итә. Узган чорда Вәкаләтле вәкил тарафыннан Татарстан Республикасы Конституция Советына мөрәҗәгатьләргә хокукый позициясе бәян ителгән 2 бәяләмә җибәрелде. Болар түбәндәге гражданнар мөрәҗәгатьләренә: Ф. (Алексеевск муниципаль районында яшәүче) «Татарстан Республикасында муниципаль берәмлекнең вәкиллекле органы депутаты, җирле үзидарәнең сайланулы органы әгъзасы, җирле үзидарәнең сайланулы вазыйфаи заты вәкаләтләрен гамәлгә ашыру гарантияләре турында» 2019 елның 12 февралендәге № 15-ТРЗ Татарстан Республикасы Законының 6 нчы маддәсенең 1 өлешенең 3 пунктының конституциячеллеген тикшерү хакында, Ю. (Казан шәһәрендә яшәүче) «Татарстан Республикасында җиңел таксиларда пассажирлар йөртүне һәм багаж ташуны оештыру турында» 2023 елның 21 июлендәге 71-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законының 6 нчы маддәсенең 1 өлешенең конституциячеллеген тикшерү хакында.

 Вәкаләтле вәкил кайбер мөрәҗәгатьләрне эш киңәшмәләре, «түгәрәк өстәл»ләр һәм эксперт советы утырышлары кысасында коллегиаль рәвештә карый.

 2025 елда Вәкаләтле вәкил Аппараты конкрет мөрәҗәгатьләр буенча 3 эшлекле киңәшмә уздырды, аларның кайберләрендә мөрәҗәгать итүчеләр үзләре катнашты, атап әйткәндә:

– мөрәҗәгать буенча гражданин Х., Казан шәһәрендә яшәүче, гомумйорт милкен тиешенчә карап тотмау турында;

– Казан шәһәренең Авиатөзелеш һәм Киров районнарында яшәүчеләрнең вентиляция каналлары төзек булмау сәбәпле, күпфатирлы йортта газ белән тәэмин итүне өзү турындагы мөрәҗәгате буенча;

– эшкә сәләтсез балигъ булмаган гражданнарны караучы гражданнарның тәрбиясендәгеләргә дә, мөрәҗәгать итүчеләргә карата да медицина ярдәме күрсәтү мәсьәләләре буенча мөрәҗәгате буенча.

 Россия Федерациясе Гражданнар оборонасы эшләре, гадәттән тыш хәлләр һәм табигый бәла-казалар нәтиҗәләрен бетерү министрлыгының Татарстан Республикасы буенча Баш идарәсе белән 2018 елда төзелгән килешү кысасында 2025 елда «ГЛОНАСС+112» бердәм дәүләт мәгълүмат системасында (алга таба – «ГЛОНАСС+112») эш дәвам иттерелде.

 Хисап чорында Вәкаләтле вәкил тарафыннан эшкә алынган мәгълүмати хәбәрләр саны 4 267 тәшкил итте.

 «ГЛОНАСС+112» системасыннан иң күп хәбәрләр Казан (1522), Чаллы (597), Түбән Кама (293), Әлмәт (241), Яшел Үзән (210), Бөгелмә (190) муниципаль районнарыннан килгән.

 Гражданнар «Ашыгыч чакырулар хезмәте – 112» телефонына төрле сораулар буенча мөрәҗәгать иттеләр. Торак-коммуналь хуҗалык өлкәсендә бу, кагыйдә буларак, коммуналь аварияләрне бетерү вакытын сузуга шикаятьләр булды (666 хәбәр). Сәламәтлек саклау өлкәсендә медицина ярдәме күрсәтүдә сәбәпсез баш тартулар һәм персоналның пациентларга салкын мөнәсәбәте турында хәбәр ителгән (1226 хәбәр).

Мөрәҗәгатьләрнең шактый өлеше кеше һәм гражданның хокуклары һәм ирекләре бозылу (424 хәбәр): сәламәтлеккә зыян китерү, кыйнаулар, шулай ук гаилә мөнәсәбәтләрендәге проблемалар – балигъ булган балаларның хезмәткә сәләтсез ата-аналарга карата бурычларын үтәмәве яисә ата-аналарның балаларны тәрбияләүгә җавапсыз мөнәсәбәтенә бәйле.

Гражданнарның гаризаларына (210 хәбәр) җавап итеп, эчке эшләр органнары хезмәткәрләренең вәкаләтләрен арттыруы яки гамәл кылмау турында сигналлар аерым блок булып килде.

Мөрәҗәгатьләрнең күбесе социаль өлкәгә кагылды: гражданнарның зәгыйфь категорияләренең хокукларын яклау, техник реабилитацияләү техник чараларын сорау, авыр тормыш хәлендә калган кешеләргә ярдәм итү (403 хәбәр).

Шәхси проблемалардан тыш, гражданнарны җәмәгать әһәмиятендәге мәсьәләләр дә борчыды: юл хәрәкәте иминлеге, территорияләрне төзекләндерү, җәмәгать урыннарын чисталыкта тоту (421 хәбәр), шулай ук караучысыз калган куркыныч хайваннар турында хәбәрләр (63 хәбәр) һ.б.

Төрле өлкәләрдә гражданнарның хокукларын яклауга турыдан-туры бәйле барлык мөрәҗәгатьләр мөрәҗәгать итүчеләрнең проблемаларын хәл итү өчен Вәкаләтле вәкил тарафыннан кичекмәстән эшкә алынды, алар барышында 628 күчмә тикшерү оештырылды.

Хисап чорында Вәкаләтле вәкилгә гражданнарның телдән һәм язмача мөрәҗәгатьләрендә каралган сораулар саны 4505 тәшкил итте.

Тулаем алганда, төрле элемтә каналлары буенча Вәкаләтле вәкилгә килә торган мөрәҗәгатьләрнең тематикасы соңгы елларда үзгәрешсез кала бирә.

Тематика	Мөрәҗәгатьләр саны
Сайлау һәм сайлану хокукы	25
Россия Федерациясе гражданлыгына хокук. Ирекле хәрәкәт итү, булу һәм яшәү урынын сайлау хокукы	42
Дәүләт һәм муниципаль органнарга мөрәҗәгать итү хокукы	61
Торакка хокук	193
Социаль тәэминатка хокук	286
Хезмәткә хокук	88
Сәламәтлек саклауга һәм медицина ярдәменә хокук	203
Белемгә хокук	103
Гаиләне, аналарны, аталарны һәм балаларны яклау хокукы	80
Уңайлы әйләнә-тирә мохиткә хокук һәм җиргә хокук	77
Тоткарланучыларның, шикләнелүчеләрнең, гаепләнүчеләрнең хокуклары	176
Зыян күрүчеләрнең хокуклары	20
Җәзалар үтәтү учреждениеләрендә тоткыннар хокуклары	307
Административ хокук бозулар турындагы эшләр буенча эш алып барганда кеше хокукларын яклау	7
Суд карарларына шикаять бирү	33
Законлы көченә кергән актларны үтәгәндә кеше хокукларын яклау	203
Хәрби хезмәткә чакырылганда кеше, хәрбиләр хокукларын яклау	1188
ТКХ тармагы мәсьәләләре	327
Хокук саклау органнарына шикаятьләр	164
Финанслар, хуҗалык эшчәнлеге һәм башка мәсьәләләр	922

 

Гражданнар мөрәҗәгатьләренә анализ шуны күрсәтә: торак-коммуналь өлкәдә шикаятьләр структурасы даими кала, ә аларның күләме кимеми. Хисап чорында мөрәҗәгать итүнең төп сәбәпләре түбәндәгеләр булды: коммуналь хезмәтләрнең сыйфаты түбән булу (су белән тәэмин итүдә өзеклекләр, су температурасы), йортларны карап торуның канәгатьләнерлек булмавы (юешлек, салкынлык, канализация һәм вентиляция проблемалары), идарәче оешмаларның намуссыз эшләве (ремонтның сыйфаты һәм аның вакытында булмавы, аварияләрне бетерүдә тоткарлыклар), шулай ук түләүләрнең исәп-хисапларында һәм исәпләүләрендә хокук бозулар.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: әлеге тематика буенча мөрәҗәгатьләрнең азрак өлешен торак белән тәэмин итү мәсьәләләре тәшкил итте. Аларга ятим балаларны һәм ата-ана каравыннан мәхрүм калган балаларны, инвалидларны һәм инвалид балалы гаиләләрне торак белән тәэмин итү, шулай ук торак шартларын яхшыртуга мохтаҗ буларак исәпкә кую проблемалары кергән.

Социаль тәэмин итү мәсьәләләре буенча килгән мөрәҗәгатьләрдә инвалидларны пенсия белән тәэмин итү һәм социаль яклау проблемалары күтәрелде. Соңгы блокта инвалидлык билгеләү аспектлары, «Уңайлы мохит» оештыру, техник тернәкләндерү чаралары белән тәэмин итү, инвалидларны реабилитацияләү яки абилитацияләүнең индивидуаль программасына үзгәрешләр кертү, шулай ук шифаханә-курорт дәвалануын алудан баш тартулар каралды. Социаль хезмәтләр хезмәткәрләренең гамәлләренә (гамәл кылмауларына) карата шикаятьләр аерым темага әверелде.

Хезмәт мөнәсәбәтләренә бәйле мөрәҗәгатьләр саны узган ел дәрәҗәсендә калды. 2025 елда төп темалар: хезмәт хакын түләмәү, законсыз эштән азат итү, хезмәт конфликтлары һәм эшкә урнашу проблемалары.

Гражданнар үз мөрәҗәгатьләрендә күрсәткән сәламәтлек саклау өлкәсендәге төп проблемалар дарулар җитмәү һәм булмау, медицина ярдәменең түбән сыйфаты, табиб-белгечкә язылу белән бәйле кыенлыклар һәм озак вакыт көтү, шулай ук табибларның пациентларга мөнәсәбәтенә кагылган.

Мәгариф өлкәсендә системалы мәсьәләләргә кагылышлы мөрәҗәгатьләр килү дәвам итте. Гражданнарны уку процессын оештыру проблемалары һәм анда катнашучылар арасындагы конфликтлар борчый. Мөмкинлекләре чикләнгән балаларга инклюзив белем бирү һәм аларны уку йортларына кабул итүдә ярдәм итү темалары актуаль булып калды.

Йомгаклар күрсәткәнчә, 2025 елда сәламәтлеккә һәм медицина ярдәменә хокук белән бәйле мөрәҗәгатьләр саны узган ел белән чагыштырганда арткан (203 мөрәҗәгать, былтыр 120 мөрәҗәгать), шул ук вакытта мәгариф мәсьәләләре буенча кимегән (103 мөрәҗәгать – былтыр 211 мөрәҗәгать).

Узган ел белән чагыштырганда гражданнар экология һәм җир хокукы мәсьәләләре буенча 2,5 мәртәбә активрак мөрәҗәгать итә башладылар. 2025 елның төп темалары – һаваның пычрануы һәм җиргә бәйле бәхәсләр булды (77 мөрәҗәгать – былтыр 30 мөрәҗәгать).

Хәрби хезмәткә чакырылганда һәм хәрби хезмәт узганда кеше хокукларын яклау мәсьәләләре буенча мөрәҗәгатьләр саны узган ел белән чагыштырганда 2 тапкыр диярлек арткан (1168 мөрәҗәгать). 2025 елда хәрби хезмәткәрләргә акчалата түләүне тулысынча һәм вакытында түләүне тәэмин итүгә, шулай ук алган яралар өчен компенсацияләр һәм контракт төзегәндә бер тапкыр бирелә торган пособиеләр түләүгә аерым игътибар бирелде. Иң күп мөрәҗәгатьләр хәрбиләрнең туганнарыннан килде. Бу мөрәҗәгатьләрнең төп темасы – хәрбиләрнең кайда булуын билгеләү мәсьәләсе булды. Аларны эзләүдә ярдәм итү турында гына түгел, ә әсирләрне алмашу буенча исемлеккә кертү турында да үтенечләр килде, исәпкә алу мәгълүматлары буенча хәрби хезмәткәрләр Украина ягы тарафыннан тоткарланган, дип саналган очракларда.

Вәкаләтле вәкил җинаять процессында катнашмаса да һәм тикшерүчеләрнең, сорау алучыларның яисә судьяларның гамәлләренә карата шикаятьләрне карамаса да, аңа элеккечә үк бу өлкәгә, шулай ук учреждениеләрдә тоту шартларына бәйле күп санлы мөрәҗәгатьләр килә. Гражданнар җинаять эшләре кузгатуның нигезсез булуына; суд эшләрен алып баруның артык озакка сузылуына, тикшерү гамәлләрен үткәргәндә хокук бозуларга, хөкем карарларының законлылыгы, нигезлелеге һәм гаделлеге мәсьәләләренә, җинаять-җәза үтәтү системасы учреждениеләрендә медицина һәм матди-көнкүреш тәэмин ителешенең канәгатьләнерлек булмавына, җинаять-җәза үтәтү системасы хезмәткәрләренең хокуксыз гамәлләренә һ. б. күрсәттеләр.

Моннан тыш, хөкем ителүченең яшәү урынына киләчәктә җәза үтәү өчен күчерү һәм вакытыннан алда азат итү мәсьәләләре буенча мөрәҗәгатьләр еш була.

Шулай ук законлы көченә кергән суд актларын үтәгәндә кеше хокукларын яклауга кагылышлы мөрәҗәгатьләр санының узган хисап чоры белән чагыштырганда шактый артуын билгеләп үтәргә кирәк (203 мөрәҗәгать – былтыр 139 мөрәҗәгать).

Шул ук вакытта сайлау хокукларына (25 мөрәҗәгать – былтыр 60 мөрәҗәгать), дәүләт һәм муниципаль органнарга мөрәҗәгать итү хокукына (61 мөрәҗәгать – былтыр 202) бәйле мәсьәләләр буенча мөрәҗәгатьләр саны кискен кимеде. Соңгы категория буенча мөрәҗәгатьләрнең кимүе гражданнар белән эшнең яхшыруын һәм хакимият органнары эшчәнлегенең нәтиҗәлелеген күтәрүне күрсәтә ала.

Гражданнарның миграция исәбенә алу мәсьәләләре буенча мөрәҗәгатьләре санының шактый кимүе күзәтелә – күрсәткеч алдагы чор белән чагыштырганда якынча 3,5 тапкырга кимегән. Миграция мәсьәләләре буенча мөрәҗәгатьләр саны кимү, мөгаен, хезмәт күрсәтүләрне цифрлаштыру һәм законнарны үзгәртү белән бәйледер (42 мөрәҗәгать – былтыр 141 мөрәҗәгать).

Вәкаләтле вәкилгә мөрәҗәгатьләрдә уңай хәл ителгән мәсьәләләр өлеше 70 проценттан артып китә. Әлеге күрсәткеч эшнең нәтиҗәлелеген күрсәтеп тора, бу исә, үз чиратында, Вәкаләтле вәкил институтының абруен ныгыта һәм аңа ихтыяҗны арттыра.

Хокук мөнәсәбәтләренең әлеге өлкәләре кысасындагы проблемалы мәсьәләләр докладның махсус бүлегендә җентекләбрәк каралачак.

Хакимият һәм җәмгыять арасында цифрлы диалогны үстерү, шул исәптән яңа электрон сервислар булдыру һәм гамәлгә кертү аша гамәлгә ашырыла. Бу өлкәдә төп платформаларның берсе булып, Татарстан Республикасының «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасы (алга таба – «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасы) тора, аның төп модераторы – 2013 елдан Вәкаләтле вәкил.

2025 елда «Халык контроле» Татарстан Республикасы дәүләт мәгълүмат системасында, барлык статуслардан кире кайтарылган мөрәҗәгатьләрне исәпкә алып, 89 186 мөрәҗәгать басылып чыкты, бу узган елның шул ук чоры белән чагыштырганда 10 процентка кимрәк (узган елның шул ук чоры белән чагыштырганда кар җыештыру мәсьәләләре буенча белдерүләр саны 3 тапкыр диярлек кимүгә бәйле (12 680 нән 4319 га кадәр), шулардан: 68 883 мөрәҗәгать хәл ителгән (77%), 13 428 мөрәҗәгать буенча эшләр планлаштырылган (15%), 6295 мөрәҗәгать нигезле рәвештә кире кагылган (7%), 580 мөрәҗәгать (1%) эштә.

Системадан файдаланучылар иң актив рәвештә «Төзекләндерү һәм инфраструктура» – 39 185, «Юллар» – 27 748, «Торак-коммуналь хуҗалык» – 10 142, «Каты коммуналь калдыклар» – 3400, «Транспорт» – 2862, «Сәламәтлек саклау» – 1725, «Экология» – 1230, «Сәүдә» – 1116 һәм башка юнәлешләргә мөрәҗәгатьләр яздылар.

Елдан-ел «Халык контроле» Татарстан Республикасы дәүләт мәгълүмат системасы республика һәм җирле дәрәҗәдә гражданнарның мөрәҗәгатьләрен хәл итү буенча гражданнар һәм җирле үзидарә органнары арасында турыдан-туры элемтә каналларының берсе буларак, әлеге интернет-ресурска республика халкында ихтыяҗ булуын күрсәтә.

Үткәрелгән чаралар һәм хакимиятнең дәүләт органнары һәм җирле үзидарә органнары белән бергәләп, «Халык контроле» системасына, шулай ук республика территориясендә гамәлгә ашырыла торган тармак инвестиция программаларына керә торган хәбәрнамәләрнең сыйфатын күтәрү һәм аларны вакытында карау буенча эшләү нәтиҗәсендә, узган елда, «Төзекләндерү һәм инфраструктура» юнәлеше буенча 31 405 хәбәрнамә һәм «Юллар» юнәлеше буенча 18 226 хәбәрнамә уңай хәл ителде.

2025 елда «Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр (функцияләр) Бердәм порталы» федераль дәүләт мәгълүмат системасына хисап чорында (шул исәптән кабат карау өчен) гражданнардан барлыгы 96 685 мөрәҗәгать һәм хәбәр кергән, бу узган елның шул ук чоры белән чагыштырганда 3 процентка кимрәк.

Әлеге система кулланучыларыннан, гражданнардан иң күп мөрәҗәгатьләр һәм хәбәрләр: сәламәтлек саклау мәсьәләләре буенча (медицина электрон документларын алу һәм табибка электрон язылу) – 50 648, мәктәп укучысының электрон көндәлегенә керү, мәгариф оешмаларының эшчәнлеге, мәгариф оешмаларында йомгаклау аттестациясе, «Дәүләт хезмәтләре. Минем мәктәп» сервисы эше турында – 15 295, территорияне комплекслы төзекләндерү – 6970, автомобиль юлларын ремонтлау һәм карап тоту – 5527, торак-коммуналь хезмәтләр күрсәтү – 4965, күпбалалы гаиләнең электрон таныклыгын алу – 1507, хәрбиләр һәм аларның гаилә әгъзалары мөрәҗәгате – 1580, контейнер мәйданчыкларын карап тоту һәм ишегалларында чүп җыю – 1418, маршрут хәрәкәте схемасын (графигын) бозу, йөртүчеләрнең һәм кондукторларның үз – үзләрен дөрес тотмау, транспорт маршрутын яисә графигын үзгәртү тәкъдимнәре буенча – 303.

 2025 елда «Халык контроле» Татарстан Республикасы дәүләт мәгълүмат системасына кергән хәбәрнамәләрне сыйфатлы һәм оператив үтәү максатларында Татарстан Республикасында төбәк белән идарә итү үзәгенең проект офисының хәбәрнамәләрнең сыйфаты һәм вакытында үтәлүе мәсьәләләре буенча утырышы уздырылды.

 Шулай ук Татарстан Республикасы Вәкаләтле вәкил Аппаратында һәм муниципаль берәмлекләрдә мөрәҗәгатьләрне сыйфатлы һәм үз вакытында карау мәсьәләсе буенча, шул исәптән видеоконференция режимында, Татарстан Республикасы Рәисе администрациясе, Татарстан Республикасы Прокуратурасы вәкилләре, Татарстан Республикасы муниципаль районнары һәм шәһәр округлары башкарма комитетларының структур бүлекчәләре җитәкчеләре һәм җаваплы башкаручылары катнашында 43 эш киңәшмәсе уздырылды, аларда Казан һәм Чаллы шәһәрләре, Әгерҗе, Азнакай, Актаныш, Алексеевск, Әлки, Әлмәт, Апас, Арча, Баулы, Бөгелмә, Буа, Югары Ослан, Алабуга, Чүпрәле, Зәй, Яшел Үзән, Кайбыч, Кама Тамагы, Лаеш, Лениногорск, Менделеевск, Минзәлә, Түбән Кама, Нурлат, Питрәч, Балык Бистәсе, Сарман, Спас, Тукай, Теләче, Чистай, Ютазы муниципаль районнары буенча гражданнарның 1191 мөрәҗәгате каралды.

Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2014 ел, 19 июль, № 512 карары белән расланган «2015–2027 елларга Татарстан Республикасының коррупциягә каршы сәясәтен гамәлгә ашыру» дәүләт программасы нигезендә Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасының «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасына гражданнардан коррупция күренешләре турында керә торган хәбәрнамәләргә мониторинг үткәрә.

Республика халкын җәмәгать контроленә тарту һәм аларның хокукый грамоталылыгын арттыру, коррупциячел хокук бозуларны кисәтүдә мөһим роль уйный. «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасы халык арасында зур популярлык казанды, бу проблемалы зоналарны вакытында ачыкларга һәм коррупцион гамәлләрне булдырмый калырга мөмкинлек бирә.

Вәкаләтле вәкил һәм аның Аппараты хезмәткәрләре коррупциягә каршы көрәшкә юнәлдерелгән төрле чараларда актив катнашалар. Алар арасында:

– Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы каршындагы коррупциягә каршы көрәш комиссиясендә эшләү;

– коррупциягә каршы көрәш мәсьәләләре хакында фикер алышучы халыкара форумнарда һәм телетапшыруларда катнашу;

– коррупциягә каршы темага бәйгеләрдә җиңүчеләрне бүләкләү тантаналарында катнашу;

– республика форумнарында һәм коррупциягә каршы чараларда катнашу;

– коррупциягә каршы көрәш буенча гражданнарга мәгълүмат бирү өчен массакүләм мәгълүмат чаралары белән брифингларда катнашу.

2025 елда Вәкаләтле вәкил, Татарстан Республикасы Рәисенең коррупциягә каршы сәясәт мәсьәләләре идарәсе белән берлектә, җаваплы хезмәткәрләрнең эш тәҗрибәсен өйрәнү, шулай ук юлларны ремонтлау һәм ишегалларын төзекләндерү буенча гарантияле эшләр өлешендә гражданнар белдерүләре белән эшләү тәртибен өйрәнү өчен Әлмәт, Бөгелмә, Зәй, Буа, Чүпрәле муниципаль районнарына барды. Сәфәрләр нәтиҗәсендә гражданнар мәсьәләләрен вакытында һәм сыйфатлы хәл итү максатыннан тәкъдимнәр эшләнде.

Гражданнар мөрәҗәгатьләре белән эшләү Вәкаләтле вәкил өчен эшчәнлекнең даими һәм күп планлы юнәлеше булып тора. 2026 елга төп бурычлар арасында түбәндәгеләр аерылып тора:

• аналитик һәм нормалар төзү эше: гражданнарның мөрәҗәгатьләре йомгаклары буенча дәүләт органнары өчен законнарны һәм хокук куллану практикасын камилләштерүгә юнәлдерелгән тәкъдимнәр, бәяләмәләр һәм тематик докладлар әзерләү практикасын киңәйтү;

• системалы хезмәттәшлек: гражданнарны бергәләп кабул итү, шикаятьләр буенча тикшерүләр үткәрү һәм кеше хокуклары өлкәсендәге актуаль проблемаларны тикшерү юлы белән дәүләт органнары һәм граждан җәмгыяте институтлары белән хезмәттәшлекне ныгыту;

Иң яхшы практикалар белән уртаклашу: Россиядә төбәк Вәкаләтле вәкилләренең дә, чит илләрдә омбудсменнарның да уңай эш тәҗрибәсен өйрәнү һәм кулланышка кертү.

 

 

2. МАХСУС ХӘРБИ ОПЕРАЦИЯДӘ КАТНАШУЧЫЛАРНЫҢ ҺӘМ АЛАРНЫҢ ГАИЛӘ ӘГЪЗАЛАРЫНЫҢ ХОКУКЛАРЫН ЯКЛАУ

 

Сугыш хәрәкәтләрендә катнашучы ветераннар, аларның гаилә әгъзалары турында кайгырту – дәүләтнең социаль сәясәтенең мөһим тармагы. Аның чыганагы – халкыбызның үзләрен Ватанга хезмәт итүгә багышлаган һәм беренче чакыру буенча аның киләчәге хакына гомерләрен корбан итәргә әзер булган сугышчыларга карата чиксез яратуы һәм хөрмәте.

2025 елда махсус хәрби операциядә катнашучыларга һәм аларның якыннарына системалы ярдәм күрсәтү дәвам итте. Күрелгән тырышлык нәтиҗәсендә махсус хәрби операция катнашучылары һәм аларның гаилә әгъзалары хокукларын гарантияләү нигезе сизелерлек ныгыды.

2022 елдан Россиядә махсус хәрби операциядә катнашучыларга, аларның туганнарына һәм якыннарына ярдәм итүгә юнәлдерелгән 150 дән артык закон кабул ителгән. 2025 елда Россия Федерациясе Дәүләт Думасы әлеге юнәлеш буенча 30 закон кабул итте.

Махсус хәрби операциядә катнашучыларга яңа белгечлек яки әзерлек юнәлеше буенча урта һөнәри белем алу хокукы бирү төп яңалыкларның берсе булды.

Мөһим үзгәрешләр хәрбиләрнең гаиләләренә дә кагылды. Махсус хәрби операциядә катнашучыларның балигъ булган балалары хәзер мәктәпне тәмамлап, югары һәм урта һөнәри белем бирү мәгариф оешмаларына керү чорына социаль гарантияләрне һәм компенсацияләрне саклыйлар.

Моннан тыш, «Россия Федерациясе Хезмәт кодексының 128 нче маддәсенә үзгәрешләр кертү турында» 2025 ел, 7 апрель, № 64-ФЗ Федераль законы белән һәлак булган яки вафат булган хәрбиләрнең ата-аналарына, тормыш иптәшенә һәм балаларга, шул исәптән балигъ булганнарга елына 14 календарь көненә кадәр хезмәт хакы сакланмыйча ял алу хокукы бирелгән. Елына 35 календарь көненә кадәр дәвам иткән ялны хезмәт хакын сакланмыйча махсус хәрби операциядә яраланган хәрбиләрнең ата-аналары, тормыш иптәше, балалары, шул исәптән балигъ булганнар, медицина бәяләмәсе нигезендә аларны карау өчен алырга мөмкин.

Хисап елында Вәкаләтле вәкил «Шторм Z» штурм бүлекчәләре составында махсус хәрби операциядә катнашкан гражданнар категориясен хәрби хәрәкәтләр ветераннары итеп тану кирәклеге турындагы мәсьәләне берничә тапкыр күтәрде. Мондый тану булмау операциядә катнашучыларның хокукларын чикләде һәм аларны башка сугышчылар белән чагыштырганда тигезсез хәлгә куйды.

Шунысы куанычлы: әлеге мәсьәлә уңай хәл ителде. 2025 елның 27 октябрендәге 387-ФЗ номерлы Федераль закон белән «Ветераннар турында» 1995 елның 12 гыйнварындагы 5-ФЗ номерлы Федераль законга үзгәрешләр кертелде, аның нигезендә махсус хәрби операция уздыру чорында «Шторм Z» штурм бүлекчәләрендә хезмәт иткән гражданнар хәрби хәрәкәтләр ветераннары статусын алдылар.

 

Махсус хәрби операция уздыру шартларында гражданнар хокукларын тәэмин итү буенча Вәкаләтле вәкил эшчәнлеге

 

Махсус хәрби операция башыннан ук Вәкаләтле вәкил институты хәрби хезмәткәрләр һәм аларның гаиләләре белән актив эшли, бу катлаулы вакытта аларга хокукый ярдәм күрсәтә.

2025 елда әлеге тематика буенча Вәкаләтле вәкил Аппаратына 924 мөрәҗәгать (1180 сорау) кергән, шул исәптән «Дәүләт хезмәтләре. Бергәләп хәл итәбез» бердәм дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр порталының кире элемтә платформасы аша – 1575 мөрәҗәгать һәм хәбәр, «Халык контроле» системасы аша – 322 мөрәҗәгать.

Мөрәҗәгатьләр белән эшләү сыйфатын яхшырту һәм хәрбиләргә һәм аларның гаиләләренә ярдәм итүнең нәтиҗәлелеген арттыру өчен 2022 елдан Вәкаләтле вәкил тарафыннан берничә төп инициатива гамәлгә ашырылды.

Аерым алганда, «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасына 12 яңа категория өстәлде, ә система үзе «Забота о своих» бердәм цифрлы платформасына интеграцияләнгән, бу килгән сорауларга комплекслы анализ ясарга мөмкинлек бирә. Шулай ук 117 нче кайнар элемтә CRM-системасын «Халык контроле» системасына куштылар.

Моннан тыш, махсус хәрби операциядә катнашучыларга һәм аларның гаилә әгъзаларына ярдәм итүнең республика чаралары буенча 117 нче кайнар элемтә операторлары өчен еш бирелә торган сорауларга җавап шаблоннары эшләнде, шулай ук 117 нче контакт-үзәк хезмәткәрләре өчен методология эшләнде һәм укыту үткәрелде. 117 нче кайнар элемтә телефонының бүленгән тавыш менюсында мондый шалтыратуларны контракт буенча хәрби хезмәткә керүгә бәйле мөрәҗәгатьләрдән аеру, шулай ук мөрәҗәгатьләрнең аналитикасы сыйфатын яхшырту өчен «Махсус хәрби операциядә катнашучыларга һәм аларның гаилә әгъзаларына ярдәм чаралары күрсәтү мәсьәләләре» (#5) өстәмә бүлеге кертелде. Шулай ук федераль башкарма хакимият органнарын «Халык контроле» системасына тоташтыру буенча да эш башланды. 2025 елда Федераль салым хезмәтенең Татарстан Республикасы идарәсе тоташтырылды.

«Забота о своих» республика программасы кысасында Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Рәисе администрациясе һәм «Диалог Регионы» коммерциячел булмаган оешманың аерымланган бүлекчәсе белән берлектә Татарстан Республикасында махсус хәрби операциядә катнашучыларга һәм аларның гаилә әгъзаларына ярдәм итү буенча комплекслы система гамәлгә ашырыла.

 Махсус хәрби операциядә катнашучыларга һәм аларның гаилә әгъзаларына мәгълүмати ярдәм күрсәтү өчен мәгълүмати ресурслар – «Забота о своих» сайты һәм чат-бот эшләнде, анда федераль һәм республика ярдәм чаралары турында мәгълүматлар җыелган, системалаштырылган һәм гражданнар аңлау өчен җайлаштырылган.

2025 елда хәрбиләрдән һәм аларның гаилә әгъзаларыннан 18,5 меңнән артык мөрәҗәгать килде. Мөрәҗәгатьләрнең структурасына социаль ярдәмнең федераль һәм республика чараларын алу тәртибен аңлату; акчалата түләүләр һәм компенсацияләр билгеләү мәсьәләләре буенча консультацияләр бирү; билгеләнгән ташламалар турында белешмә-хокукый характердагы мәгълүмат бирү һ. б. керә.

Махсус хәрби операциядә катнашучыларга һәм аларның гаилә әгъзаларына адреслы ярдәм күрсәтү буенча мөрәҗәгатьләр белән эшләүнең нәтиҗәлелеген арттыру максатларында 2025 елның 17 февраленнән 117 кайнар элемтә телефонының бүленгән тавыш менюсында «Ярдәм чаралары күрсәтү мәсьәләләре» дигән өстәмә бүлек барлыкка килде.

Шулай ук 117 нче кайнар элемтә CRM-системасын һәм ТР Сәламәтлек саклау министрлыгының академик В.М. Бехтерев исемендәге республика клиник психиатрия хастаханәсенең медик-психологик ярдәм бүлеге каршындагы «Өмет линиясе» кризис медицина-психология ярдәме телефонын интеграцияләү схемасы эшләнде. Бу хәрби хезмәткәрләр белән элемтә булмау мәсьәләләре буенча махсус хәрби операциядә катнашучыларның гаилә әгъзаларының мөрәҗәгатьләре белән эшләү өчен.

Махсус хәрби операциядә катнашучыларның һәм аларның гаилә әгъзаларының килеп туган мәсьәләләрен нәтиҗәле хәл итү өчен, Вәкаләтле вәкил Россия Федерациясе Оборона министрлыгының структур бүлекчәләре, Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил, Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил, прокуратура органнары, хәрби частьлар, Казан гарнизоны хәрби комендатурасы, Татарстан Республикасы Хәрби комиссариаты, махсус хәрби операциядә катнашучыларга ярдәм итү «Ватанны саклаучылар» дәүләт фонды Татарстан Республикасы буенча филиалы, «Татарстан Республикасы дәүләт юридик бюросы» белән даими хезмәттәшлек итә. Уртак эш кергән мөрәҗәгатьләргә оператив җавап бирергә, гражданнарга һәрьяклап ярдәм күрсәтергә мөмкинлек бирә.

Моннан тыш, Вәкаләтле вәкил махсус хәрби операциядә катнашучыларга һәм аларның гаилә әгъзаларына кагылышлы актуаль мәсьәләләрне федераль һәм төбәк дәрәҗәсендә тикшерүдә актив катнаша.

Әйтик, 2025 елның мартында Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Прокуратурасы тарафыннан оештырылган ведомствоара киңәшмәдә чыгыш ясады, ул махсус хәрби операциядә катнашучыларның һәм аларның гаиләләренең социаль ярдәмгә хокукларын тәэмин итү өлешендә хакимият һәм җирле үзидарә органнары эшенең нәтиҗәлелегенә багышланган иде.

2025 елның 12–14 маенда Вәкаләтле вәкил Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең Бөтенроссия Координация советында катнашты, анда «Махсус хәрби операциядә катнашучыларның һәм хәрби хәрәкәтләр ветераннарының хокукларын яклау» темасына доклад тәкъдим итте.

Вәкаләтле вәкил ай саен Татарстан Республикасында махсус хәрби операциядә катнашучыларга һәм аларның гаилә әгъзаларына ярдәм мәсьәләләре буенча төбәк ведомствоара комиссия (алга таба – төбәк ведомствоара комиссия) составында актив эшләде. 2025 елның августында комиссия утырышында Вәкаләтле вәкил төрле элемтә каналлары аша гражданнарның актуаль мөрәҗәгатьләренә анализ ясады. Махсус хәрби операциядә катнашучыларның гаиләләренә юридик ярдәм күрсәтүне оештыруга һәм әлеге категория гражданнар белән эшләгәндә ведомствоара хезмәттәшлекне камилләштерүгә аерым игътибар бирелде.

Махсус хәрби операциядә катнашучылар һәм аларның гаилә әгъзалары очраша торган аеруча кискен һәм системалы мәсьәләләр буенча фикер алышу һәм килештерелгән карарлар эшләү максатында, 2025 елның ноябрендә Вәкаләтле вәкил инициативасы белән киңәшмә уздырылды, анда Татарстан Республикасы Прокуратурасы, Казан гарнизоны Хәрби прокуратурасы, Үзәк хәрби округның Хәрби-тикшерү идарәсе Россия Федерациясе Тикшерү комитетының 384 нче хәрби тикшерү бүлеге, хәрби комиссариат, Казан шәһәре контракт буенча хәрби хезмәткә сайлап алу пункты (1 разряд), «Ватанны саклаучылар» махсус хәрби операциядә катнашучыларга ярдәм итү дәүләт фонды филиалы, «Жуков орденлы Казан югары танк команда училищесы, Кызыл байраклы училищесы» (Казан шәһәре), Россия Оборона министрлыгының «354 ВКГ» хәрби госпитале (150 урынга, Казан шәһәре) вәкилләре катнашты.

Уртак эш нәтиҗәсендә үзара хезмәттәшлекне яхшыртуга һәм билгеләнгән проблемаларны хәл итүнең нәтиҗәлелеген арттыруга юнәлдерелгән конкрет тәкъдимнәр формалаштырылды.

Хисап елының һәр кварталында Вәкаләтле вәкил Аппараты хәрбиләрнең хокукларын яклау һәм аларга ярдәм итү мәсьәләләре буенча, кызыксынган министрлыклар һәм ведомстволарны чакырып, телефон аша «кайнар элемтә» үткәрде. 200 дән артык мөрәҗәгать керде, аларның һәрберсе буенча тулы аңлатмалар бирелде. Кайбер мөрәҗәгатьләр гражданнарның дәлилләрен тикшерү һәм чаралар күрү өчен компетентлы органнарга, шул исәптән хәрби частьларга һәм хәрби прокуратура органнарына җибәрелде.

Гражданнар белән эшләүдә үз нәтиҗәлелеген шулай ук «Ватанны саклаучылар» махсус хәрби операциядә катнашучыларга ярдәм итү дәүләт фонды филиалы җитәкчесе белән уртак кабул итүләр дә исбатлады. Өч кабул итү үткәрелде, аның барышында 20 дән артык мөрәҗәгать итүче мөрәҗәгать итте.

Хисап елында Вәкаләтле вәкил берничә тапкыр Казан шәһәренең хәрби госпиталендә һәм хәрбиләр дәвалану, һәм реабилитация узган башка дәүләт медицина учреждениеләрендә була. Бу визитлар хәрбиләрнең яшәү шартлары белән шәхсән танышуга, аларга мораль ярдәм күрсәтүгә һәм тормыштагы мөһим мәсьәләләрне хәл итүдә ярдәм итүгә юнәлдерелгән иде.

Моннан тыш, Вәкаләтле вәкил, махсус хәрби операциядә катнашучыларны һәм аларның гаилә әгъзаларын социаль яклауны көчәйтүгә юнәлдерелгән законнарны камилләштерү буенча тәкъдимнәр кертеп, закон чыгару эшчәнлегендә актив катнаша. Аның бу өлкәдәге закон чыгару инициативалары турында тулырак «Кеше һәм граждан хокуклары һәм ирекләре турындагы законнарны камилләштерү» бүлегендә бәян ителгән.

 

Хәбәрсез югалган хәрбиләрне эзләүдә ярдәм итү

 

2025 ел дәвамында Вәкаләтле вәкилгә махсус хәрби операция катнашучыларының гаилә әгъзаларыннан хәрби зонада хәбәрсез югалган хәрбиләрне эзләүдә, шулай ук әсирлеккә эләккәннәрне кире кайтаруда ярдәм итүләрен сорап мөрәҗәгатьләр кергән.

Килгән һәр мөрәҗәгать Вәкаләтле вәкил тарафыннан кыска вакыт эчендә каралды, мөрәҗәгать итүчеләргә ярдәм күрсәтүгә юнәлдерелгән максималь чаралар күрелде. Эш Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Аппараты, Россия Федерациясе Оборона министрлыгының хәрби полиция баш идарәсе һәм хәрби частьлар белән оператив хезмәттәшлеккә корылган. Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре гариза бирүчеләр белән даими элемтәдә торалар, аларга хәрбиләрнең кайда булуын билгеләү буенча күрелә торган чаралар турында мәгълүмат җиткерәләр.

2025 елның 1 апреленнән Россия Федерациясе Оборона министрлыгының хәбәрсез югалганнарны эзләүне һәм һәлак булган хәрбиләрне эзләүне оештыру буенча Баш координация үзәге эшли башлады. Хәбәрсез югалган хәрбиләрне эзләүнең яңа алгоритмы якын туганнарына мәгълүматны нәтиҗәлерәк һәм оперативрак алырга мөмкинлек бирә.

Шул ук вакытта Вәкаләтле вәкил хәбәрсез югалган статус алган хәрби хезмәткәрләрнең гаиләләре белән эшләгәндә дәүләт органнары һәм җирле үзидарә органнары эшчәнлеген республика дәрәҗәсендә координацияләүне камилләштерү кирәклегенә игътибар итә. Нәкъ менә шушы этапта гаиләгә социаль гарантияләр һәм түләүләр алу максатыннан хәрби частька җибәрү өчен документлар рәсмиләштерүдә психологик теләктәшлек һәм ярдәм аеруча кирәк.

 

Хәрби хезмәткәрләр һәм аларның гаилә әгъзаларын социаль тәэмин итү, түләүләр һәм ташламалар, акча белән тәэмин итү буенча ярдәм күрсәтү

 

2025 елда хәрби хезмәткәрләрнең һәм аларның гаилә әгъзаларының социаль хокукларын яклау Вәкаләтле вәкил Аппараты эшчәнлегенең өстенлекле юнәлеше булып калды. Гражданнарга түләүләр, ташламалар бирүдә ярдәм итү максатларында Россия Федерациясе Оборона министрлыгының хәрби частьлары, структур бүлекчәләре, шулай ук иминият оешмалары белән тыгыз хезмәттәшлек гамәлгә ашырылды. Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре мөрәҗәгать итүчеләргә ярдәм чараларын алу тәртибен аңлаттылар һәм кирәкле документларны җыюда ярдәм күрсәттеләр.

Мәсәлән, Казаннан һәлак булган хәрби хезмәткәрнең гаиләсенә Вәкаләтле вәкил ярдәме белән СОГАЗ АҖдән иминият суммалары һәм бер мәртәбә бирелә торган пособие түләнгән.

Вәкаләтле вәкилнең ярдәме шулай ук С. һәм Н. гариза бирүчеләргә махсус хәрби операция вакытында хезмәт вазыйфаларын башкарганда алган җәрәхәтләр нәтиҗәсендә инвалидлык билгеләүгә бәйле рәвештә 1 млн сум күләмендә түләүләр алырга мөмкинлек бирде.

Махсус хәрби операциядә катнашучыларның гаиләләренә максималь адреслы ярдәм күрсәтүне тәэмин итү өчен, Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Хәрби комиссариатына һәм «Ватанны саклаучылар» махсус хәрби операциядә катнашучыларга ярдәм итү дәүләт фондының Татарстан Республикасындагы филиалына махсус хәрби операциядә катнашучыларга һәм аларның гаилә әгъзаларына түләүләрне билгеләү өчен кирәкле документларны җыюда һәм хәрби частьларга җибәрүдә үз вакытында ярдәм күрсәтергә, шулай ук тапшырылган документларны карау нәтиҗәләренә мониторинг ясарга тәкъдим итә.

Мондый алым ярдәмнең оперативлыгын һәм сыйфатын арттырырга, шулай ук махсус хәрби операциядә катнашучыларның гаиләләренә түләүләр бирүдә мөмкин булган хаталарны һәм тоткарлыкларны киметергә мөмкинлек бирәчәк.

Федераль гарантияләр белән беррәттән, махсус хәрби операциядә катнашучыларның һәм аларның гаилә әгъзаларының иминлеген тәэмин итүдә алга киткән төбәк ярдәм системасы да мөһим роль уйный. Хәзерге вакытта республика дәрәҗәсендә 24 ярдәм чарасы, ә муниципаль дәрәҗәдә – хәрбиләрнең һәм аларның гаилә әгъзаларының тормыш сыйфатын яхшыртуга, шулай ук төрле тормыш хәлләрендә ярдәм күрсәтүгә юнәлдерелгән 16 ташлама һәм социаль программа гамәлдә.

Хисап елы дәвамында Вәкаләтле вәкил адресына шулай ук төбәк һәм муниципаль ярдәм чараларын алуга кагылышлы мөрәҗәгатьләр дә кергән.

Мөрәҗәгать итүчеләрнең күбесе гамәлдәге ярдәм чаралары буенча аңлатмалар сорап мөрәҗәгать иткән – алар түләүләрне алу шартлары, кирәкле документлар һәм рәсмиләштерү сроклары белән кызыксынганнар. Шуның белән бергә, гражданнар безнең игътибар һәм оператив катнашуны таләп итә торган конкрет проблемалар белән очрашкан очраклар да булды.

Мәсәлән, Чаллы шәһәреннән гражданка З. Чаллы шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитетының Чаллы шәһәренең 38 нче урта гомуми белем мәктәбендә түләүсез туклануга муниципаль ташламаны рәсмиләштерү өчен хәрби комиссариатта таныкланган белешмә бирү кирәклеге турындагы таләбе белән килешмәвен белдерде.

Чаллы шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитетының 2025 ел, 23 гыйнвар, № 361 «Чаллы шәһәренең муниципаль гомуми белем бирү оешмаларында укучыларга һәм муниципаль мәктәпкәчә мәгариф учреждениеләрендә тәрбияләнүчеләргә өстәмә социаль ярдәм чаралары турында» карарына ярашлы рәвештә, гражданнарның балаларына түләүсез туклану бирү өчен нигез булып ата-ананың махсус хәрби операциядә катнашуын раслый торган документ күчермәсе тора. Белешмәне бары тик хәрби комиссариаттан гына бирү кирәклегенә күрсәтмә әлеге норматив хокукый актта юк иде.

Килеп туган вазгыятьтә Вәкаләтле вәкил Чаллы шәһәре башкарма муниципаль берәмлеге җитәкчесе адресына, шулай ук Чаллы шәһәре прокуроры адресына әлеге вазгыятьне карауны һәм әлеге вазгыятьне хәл итүдә мөмкин булган ярдәм күрсәтүне сорап мөрәҗәгать итте. Безнең мөрәҗәгатьне карау нәтиҗәләре буенча Чаллы шәһәре прокуратурасы тарафыннан 2025 елның ноябрендә федераль законнар таләпләрен бозуларны бетерү турында тәкъдимнәр кертелде. Чаллы шәһәре башкарма комитеты хәбәр иткәнчә, мөрәҗәгать итүченең кызына мәгариф оешмасында ике тапкыр түләүсез туклану өзлексез бирелә.

2025 елда Вәкаләтле вәкил шулай ук хәрбиләрнең һәлак булуына бәйле рәвештә төбәк түләүләрен бирү өчен документлар җыюда һәм рәсмиләштерүдә ярдәм итте.

Әйтик, 2025 елның декабрендә Вәкаләтле вәкил адресына Чаллы шәһәреннән гражданка М. мөрәҗәгате кергән, аның ире һәлак булу сәбәпле, түләүләрне билгеләү өчен документлар җыюда кыенлыклар туган. Проблема шунда ки, һәлак булган хәрби хезмәткәрнең әнисе документларында фамилиядә аермалыклар булган, чөнки тормышның төрле чорларында ул төрле фамилияләр йөрткән.

Килеп туган вазгыятьне хәл итү өчен, Вәкаләтле вәкил, хәрби хезмәткәрнең әнисе бер үк кеше булуы фактын раслауны сорап, ТР буенча Эчке эшләр министрлыгына мөрәҗәгать юллады. Шулай ук Хезмәт министрлыгына мөрәҗәгать итүчегә бу мәсьәләне хәл итүдә ярдәм итүне сорап мөрәҗәгать җибәрелде. Шунысы куанычлы: кыска вакыт эчендә Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгы раслаучы мәгълүмат бирде, соңыннан Хезмәт министрлыгы мөрәҗәгать итүчегә бер мәртәбә түләү билгеләде.

 

Махсус хәрби операциядә катнашучыларның гаилә әгъзаларына гуманитар ярдәм күрсәтү

 

Хисап елында Вәкаләтле вәкил авыр тормыш хәлендә калган махсус хәрби операциядә катнашучыларның гаилә әгъзаларына гуманитар ярдәм күрсәтү белән шөгыльләнде. Шул уңайдан без җирле үзидарә органнарына һәм хәйрия оешмаларына гаиләләргә көнүзәк социаль көнкүреш проблемаларын хәл итүдә ярдәм итүләрен сорап мөрәҗәгать иттек.

Шулай итеп, Вәкаләтле вәкил катнашы белән кайбер конкрет мәсьәләләрне оператив хәл итү мөмкин булды. Мәсәлән, Зәй районыннан хәрби хезмәткәрнең хатынына утын китерелгән; Ютазы районында хәрби хезмәткәрнең гаиләсе өчен электр счетчигы алыштырылган, ә Казанда яшәүче махсус хәрби операциядә катнашучыларның берничә гаиләсенә канализация һәм суүткәргеч торбалары алыштырылган, торакны ремонтлауда ярдәм күрсәтелгән һ.б.

 Бу – безнең эшнең берничә мисалы гына. Без мондый мәсьәләләрне хәл итүдә системалы якын килүгә омтылабыз, һәр мөрәҗәгать артында бүген үз хәрби бурычларын үтәүче якыннарының иминлеге торуын аңлыйбыз.

Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы муниципаль районнары һәм шәһәр округлары башлыкларына, аларга адреслы ярдәм күрсәтү максатларында, махсус хәрби операциядә катнашучыларның һәм аларның гаилә әгъзаларының ихтыяҗларын даими нигездә мониторинглауны гамәлгә ашырырга тәкъдим итә.

 

Хәрби хезмәткәрләрнең сәламәтлекне саклау һәм медицина ярдәме күрсәтү мәсьәләләре буенча мөрәҗәгатьләре белән эшләү

 

Хәрби хезмәткәрләрнең сәламәтлек саклауга һәм медицина ярдәме күрсәтүгә хокукларын яклау эшчәнлеге Россия Федерациясе Оборона министрлыгының медицина оешмалары белән тыгыз хезмәттәшлектә һәм Кеше хокуклары буенча төбәк вәкаләтле вәкилләр белән актив хезмәттәшлектә гамәлгә ашырылды.

Мәсәлән, 2025 елның августында хәрби хезмәткәрләрнең хокукларын яклау һәм аларга ярдәм итү мәсьәләләре буенча телефон «кайнар элемтә» эше кысасында, Түбән Кама муниципаль районында яшәүче хәрби хезмәткәрнең әнисеннән мөрәҗәгать килгән. Аның улы «Донецк шәһәренең 1 нче номерлы Үзәк шәһәр клиник хастаханәсе» реанимация бүлегендә авыр хәлдә була. Әнисе улының сәламәтлеге торышы турында мәгълүмат булмау һәм медицина учреждениесе белән элемтәгә керүнең уңышсыз омтылышлары турында борчылуын белдерде. Әлеге мәгълүмат оператив рәвештә Донецк Халык Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилгә тапшырылды. Нәтиҗәдә медицина учреждениесе мөрәҗәгать итүче белән элемтәгә керә һәм аның улының сәламәтлеге торышы турында мәгълүмат бирә.

 Мөрәҗәгатьләрдә гражданнар шулай ук хәрби хезмәткә яраклылык категориясен билгеләү өчен хәрби-табиблык комиссиясенә юллауда ярдәм күрсәтүләрен сорадылар.

Мәсәлән, Вәкаләтле вәкил адресына гражданка П. улы, хәрби хезмәткәр мәнфәгатьләрендә мөрәҗәгать итте, 2024 елның 1 ноябрендә мөрәҗәгать итүченең улы мина шартлап яраланган, шуннан соң эзлекле рәвештә хәрби госпитальдә дәваланган. Россия Федерациясе Оборона министрлыгының «425 хәрби госпиталь» бәяләмәсе белән хәрби хезмәткә яраклылык категориясе «Г» билгеләнгән – ул хәрби хезмәткә вакытлыча яраксыз. Күрсәтелгән бәяләмә белән мөрәҗәгать итүче риза булмаган, улының сугыш ярасы аңа хәрби хезмәт үтәргә мөмкинлек бирмәгән.

Килеп туган вазгыятьтә Вәкаләтле вәкил хәрби часть командирына мөрәҗәгать итте, безнең хатны карау нәтиҗәләре буенча хәбәр ителгәнчә, 2025 елның 2 июнендә хәрби хезмәткәр М. РФ Оборона министрлыгының Самара шәһәре «426 ВГ» ФДБУ стационар шартларында хәрби-табиблык комиссиясенә җибәрелгән, узу нәтиҗәләре буенча хәрби хезмәткә яраксыз «Д» категориясе билгеләнгән.

Хәрби хезмәткәрләргә медицина ярдәме күрсәтү өлкәсендә Вәкаләтле вәкил РФ Оборона министрлыгының «354 хәрби клиник госпиталь» хәрби госпитале (Казан шәһәренең 150 урынлык госпитале) белән актив хезмәттәшлек итте. Уртак тырышлык нәтиҗәсендә хәрби-табиблык комиссияләрен вакытында үткәрү һәм хәрбиләргә инвалидлык рәсмиләштерү мөмкин булды.

Аерым алганда, җиде ай дәвамында реанимация бүлегендә булган хәрби хезмәткәр Г. мөрәҗәгате буенча госпиталь җитәкчелеге инвалидлык төркемен билгеләү өчен документлар әзерләү буенча чаралар күргән.

Икенче очракта Әлмәт районыннан гражданка Я. хәрби заданиене үтәгәндә ярчык җәрәхәтләре алган хәрби хезмәткәр Я. өчен хәрби-табиблык комиссиясен үткәрү процессының озакка сузылуына шикаять белән мөрәҗәгать итте. Вәкаләтле вәкил госпиталь начальнигына әлеге мәсьәләне карауны тизләтүне сорап мөрәҗәгать юллады. Җавап итеп хәрби хезмәткәргә кирәкле медицина ярдәме күрсәтелә һәм дәвалау тәмамланганнан соң ул хезмәткә яраклылык категориясен билгеләү өчен комиссиягә тәкъдим ителәчәк, дигән хәбәр килде.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: Вәкаләтле вәкил гражданнарга хәрби-табиблык комиссиясе һәм хәрби-табиб экспертизасы карарларына шикаять бирүдә ярдәм иткән.

Казан шәһәрендә яшәүче гражданин Ф.ның алган җәрәхәтенең авырлыгын җиңел җәрәхәт буларак билгеләү белән килешмәвен белдергән мөрәҗәгате ачык мисал булып тора.

Мөрәҗәгатьне карау барышында хәрби хезмәткәр Ф. 2023 елда махсус хәрби операция зонасында снаряд шартлау нәтиҗәсендә яраланган. Россия Федерациясе Оборона министрлыгының медицина учреждениеләрендә дәваланганнан соң, Россия Федерациясе Оборона министрлыгының «321 ВКГ» ФДБУ хәрби-табиблык комиссиясе аны яраклылыгы хәрби хезмәткә чикләнгән дип таныды («В» категориясе). Әмма, имгәнүнең авырлыгы турындагы белешмә буенча, ул алган яра җиңел дип классификацияләнгән.

Медицина документларын игътибар белән өйрәнгәннән соң, Вәкаләтле вәкил Россия Федерациясе Оборона министрлыгының хәрби-табиблык экспертизасы Баш үзәге башлыгы адресына һәм хәрби прокуратура органына гражданин Г. яра-җәрәхәтенең авырлыгы категориясен карауны сорап мөрәҗәгать итте.

Шунысы куанычлы: әлеге мәсьәлә уңышлы хәл ителде, яраның авырлыгы җиңелдән авырга үзгәртелде, бу гариза бирүчегә бер тапкыр бирелә торган 3 миллион сум күләмендә түләү алу хокукын гамәлгә ашырырга мөмкинлек бирде.

 

Хәрби хезмәттән азат ителүдә ярдәм күрсәтү

 

Хисап елы дәвамында хәрби хезмәттән азат итү мәсьәләләренә бәйле 65 мөрәҗәгать кергән. Хәрби хезмәттән азат итү процедурасы шактый вакыт ала, шуңа күрә хисап чоры ахырына мөрәҗәгатьләрнең күбесе Вәкаләтле вәкил контролендә кала.

Мәсәлән, Вәкаләтле вәкил эшендә Питрәч районыннан гражданин В.ның хатыны үлгәннән соң балигъ булмаган кызын карау һәм тәрбияләү зарурлыгына бәйле рәвештә хәрби хезмәттән азат ителүдә ярдәм күрсәтү турындагы мөрәҗәгате бар. Бала хокукларын яклау өчен Вәкаләтле вәкил хәрби хезмәткәр рапорты кушымтасы белән хәрби часть командирына әлеге рапортны аттестация комиссиясендә карау үтенече белән хат җибәрде. Часть командиры вазыйфаларын вакытлыча башкаручының җавабыннан күренгәнчә, рапорт карауга җибәрелгән булган, әмма докладны әзерләгәндә әле ахыргы карар кабул ителмәгән иде.

Мөрәҗәгатьләрдә хәрби хезмәткәрләр һәм аларның гаилә әгъзалары социаль әһәмиятле һәм башка авырулар булганда эштән азат итү темаларын күтәрделәр.

Мисал өчен, 2025 елның февралендә Вәкаләтле вәкил адресына М. мөрәҗәгате кергән, анда яраланганнан соң ул Россия Федерациясе Оборона министрлыгы карамагындагы төрле медицина учреждениеләрендә булган һәм дәвалану вакытында «хроник вируслы гепатит С» диагнозы ачыкланган һәм куелган. Хәрби-табиблык комиссиясе бәяләмәсе белән мөрәҗәгать итүчегә «В» яраклылык категориясе билгеләнгән (хәрби хезмәткә яраклылык чикләнгән). Шул ук вакытта мөрәҗәгать итүче хәбәр иткәнчә, хәрби часть командованиесе аны хәрби хезмәттән азат итү буенча чаралар күрмәгән.

Сугышчының үзен дә, әйләнә-тирәдәге хезмәттәшләренең дә сәламәтлеген саклау максатыннан, Вәкаләтле вәкил Россия Федерациясе Оборона министрлыгы адресына мөрәҗәгать итте. Безнең мөрәҗәгатьне карау нәтиҗәләре буенча хәрби хезмәткәр М.ның хәрби хезмәттән азат ителүе һәм сәламәтлеге буенча запаска алынуы турында хәбәр ителде.

 Хокук яклау практикасы күрсәткәнчә, сәламәтлеге торышы буенча яраксыз дип табылган хәрби хезмәткәрләрнең хәрби хезмәттән китүе турындагы документларны озак көтү актуаль проблема булып тора.

Мисал өчен, гражданнарны шәхсән кабул итү кысасында 2025 елның ноябрендә Вәкаләтле вәкил адресына улы мәнфәгатьләрендә Чаллы шәһәрендә яшәүче гражданка Ч. мөрәҗәгате кергән. 2024 елның гыйнвар башында махсус хәрби операция уздыру зонасында хәрби эшне үтәү барышында мөрәҗәгать итүченең улы авыр яралана, хәрби-табиблык комиссиясе бәяләмәсе буенча хәрби хезмәткә яраксыз дип таныла. Мөрәҗәгать итүче хәбәр иткәнчә, Ч. 2024 елда хәрби хезмәттән азат ителүгә карамастан, яшәү урыны буенча хәрби комиссариатка мөрәҗәгать иткәнчегә кадәр аның шәхси эше тапшырылмаган. Әлеге вазгыятьне хәл итү өчен без Самара хәрби гарнизонының хәрби Прокуроры адресына хат юлладык. Әлеге докладны тәкъдим иткән вакытта безнең хат карауда иде.

 

 

Махсус хәрби операциядә катнашучыларны социаль тернәкләндерү һәм эшкә урнаштыру мәсьәләләре

 

 Республикада махсус хәрби операциядә катнашучыларга социаль тернәкләндерү буенча хезмәтләр 5 инвалидларны тернәкләндерү үзәгендә (Яшел Үзән, Казан, Баулы, Әлмәт, Чаллы шәһәрләрендә), сукырларны һәм начар күрүчеләрне социаль тернәкләндерү үзәгендә һәм халыкка социаль хезмәт күрсәтү комплекслы үзәкләренең 5 социаль-тернәкләндерү бүлегендә түләүсез күрсәтелә (Аксубай, Балтач, Мамадыш, Түбән Кама, Сарман муниципаль районнарында). Гомуми саны 412 койка-урын, шул исәптән 282 стационар һәм 130 ярымстационар формада.

Татарстан Республикасы Рәисе ярдәме белән 2025 елда «Восхождение» инвалидларны тернәкләндерү үзәге базасында (Казан шәһәре) республика бюджеты хисабына ремонт үткәрелде һәм 40 урынлык махсус хәрби операциядә катнашучылар өчен стационар бүлеккә җиһазлар сатып алынды.

Тыныч тормышка тулы канлы кайту профессиональ яраклашудан башка мөмкин түгел. Шуңа күрә республикада медицина торгызылуы белән беррәттән махсус хәрби операция ветераннарын эшкә урнаштыру буенча системалы эш оештырылган.

 Халыкны эш белән тәэмин итү үзәкләрендә махсус хәрби операциядә катнашучыларга түбәндәге чаралар күрсәтелә: гражданнарга кулай эш эзләүдә булышлык күрсәтү; һөнәри ориентацияне оештыру; эшсез гражданнарга психологик ярдәм күрсәтү; һөнәри укыту һәм өстәмә һөнәри белем бирү; вакытлыча эшкә урнашуны оештыру; эшсез гражданнарны хезмәт базарында социаль адаптацияләү; үз эшен ачуда булышлык күрсәтү (мәгълүмати-консультацион хезмәт күрсәтү).

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: республикада махсус хәрби операциядән кайткан гражданнарны, шул исәптән инвалидларны да, беренче чиратта эшкә урнаштырырга әзер эш бирүчеләр реестры алып барыла. Күрсәтелгән категориядәге гражданнар мәшгульлек хезмәте органнарына мөрәҗәгать иткәндә белгечләр эш эзләүчеләрне күрсәтелгән реестр белән таныштыралар. 2025 елның 17 декабренә реестрда республиканың 3,9 меңнән артык вакансия тәкъдим итәргә әзер 540 тан артык эш бирүчесе бар.

Татарстан Республикасы халыкны эш белән тәэмин итү үзәгендә махсус хәрби операция катнашучылары өчен «кайнар элемтә» телефоны эшли: 8 (843) 564-11-11. Махсус хәрби операциядә катнашучылар өчен махсус вакансияләр ярминкәләре оештырыла (2025 елда 74 ярминкә һәм 36 эш бирүче көне).

Татарстан Республикасы мәшгульлек үзәге тарафыннан «Киләчәк яZмыш» махсус хәрби операциядә катнашучылар өчен социаль-хезмәткә яраклаштыру һәм тернәкләндерү программасы гамәлгә ашырыла, аның бурычы – һөнәри максатларга ирешү һәм гражданнарның әлеге категориясенең потенциалын ачу.

Татарстан Республикасында махсус хәрби операция ветераннары «Кадрлар» илкүләм проекты һәм «Татарстан Республикасы халкын эш белән тәэмин итүгә ярдәм итү» Татарстан Республикасы дәүләт программасы кысасында иң кирәкле һөнәрләр буенча түләүсез һөнәри белем яисә өстәмә һөнәри белем ала алалар.

«Кадрлар» илкүләм проекты «Гражданнарның аерым категорияләренә һөнәри белем һәм өстәмә һөнәри белем бирүне оештыру чараларын гамәлгә ашыру турында нигезләмәне раслау хакында» Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2025 елның 7 мартындагы 291 номерлы карары белән билгеләнгән аерым категорияләргә, шул исәптән махсус хәрби операция ветераннарына белем бирү программалары буенча укырга мөмкинлек бирде: пилотсыз очу аппаратлары операторларын укыту инструкторы, эретеп ябыштыручы, кузовларны төзәтүче, слесарь-ремонтчы, очу аппаратларын җыючы слесарь, механика җыю эшләре слесаре, ПУ станоклары операторы, йөк транспорты йөртүчесе, вездеход йөртүчесе, автобус йөртүчесе, оешмада мәгълүмати иминлекне тәэмин итү һ.б.

 «Татарстан Республикасы халкын эш белән тәэмин итүгә булышлык күрсәтү» Татарстан Республикасы дәүләт программасы кысасында Татарстан Республикасы бюджеты акчасы исәбеннән «Татарстан Республикасы халыкны эш белән тәэмин итү үзәге» ДКУ белән эшсез гражданнарны һәм махсус хәрби операциядә катнашучыларны белем бирү программалары буенча укытуга дәүләт контрактлары төзелде: транспорт чараларын йөртүчеләрне «В» категориясеннән «С» категориясенә яңадан әзерләү, транспорт чараларын йөртүчеләрне «В» категориясеннән «С» категориясенә әзерләү, йөк төягеч йөртүче, мультироторлы пилотсыз машиналар операторы авиация системалары, мультироторлы пилотсыз авиация системаларын техник-көйләүче, 4 разрядлы сакчы һ.б.

 2023 елдан башлап барлыгы 74 махсус хәрби операция катнашучысы укырга җибәрелгән, шул исәптән 2025 елда 53 махсус хәрби операция катнашучысы укырга керешкән. Бу ветераннарның һөнәри җайлашуына системалы һәм максатчан якын килүләрен күрсәтә.

Әмма яңа һөнәри компетенцияләр алу – алга таба үсеш өчен нигез генә. Һәр ветеранны конкрет муниципаль берәмлектә адреслы карап тору үз эшләреңне тормышка ашыруда төп фактор булып кала.

Шуңа бәйле рәвештә, Вәкаләтле вәкил муниципаль берәмлекләр башлыкларына инвалид булган махсус хәрби операциядә катнашучыларны эшкә урнаштыру мәсьәләләрен, әйтик, инвалидлыгы булган катнашучыны кайда һәм нинди позициягә урнаштырырга мөмкин һәм үз бурычларын намус белән һәм лаеклы үтәгән хәрби хәрәкәтләр ветераннарының ихтыяҗларына һәм проблемаларына максималь игътибар күрсәтергә кирәклеген эш бирүчеләр белән җентекләп хәл итәргә тәкъдим итә.

 

Әлеге бүлекне тәмамлап, шуны билгеләп үтәргә кирәк: тулаем алганда, Вәкаләтле вәкилнең хисап чорындагы эше шуны күрсәтте: гамәлдәге кыенлыкларга карамастан, системалы якын килү, кызыксынган яклар – Россия Федерациясе Оборона министрлыгы, хәрби прокуратура органнары, хәрби частьлар, хәрби госпитальләр, Татарстан Республикасы Хәрби комиссариаты белән актив хезмәттәшлек уңай нәтиҗәләргә ирешергә мөмкинлек бирде. Гражданнарның хокукларын яклауга юнәлдерелгән эштә нәтиҗәле рәвештә хокукый һәм социаль ярдәм күрсәтелде. Бу гражданнарның дәүләт институтларына ышанычын ныгытуга һәм ил мәнфәгатьләрен яклаучыларның тормыш сыйфатын яхшыртуга ярдәм итә.

 

 

 

3 БҮЛЕК. ГРАЖДАН ХОКУКЛАРЫН ҺӘМ ИРЕКЛӘРЕН ЯКЛАУ

 

3.1. Сайлау һәм сайлану хокукы

 

Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил, гадәттәгечә, гражданнарның сайлау хокукларын тәэмин итүдә һәм яклауда актив катнаша, эшчәнлекнең әлеге юнәлешен кеше һәм гражданның конституциячел хокукларын һәм ирекләрен гамәлгә ашыруның төп элементларының берсе буларак карый.

2025 ел Татарстан Республикасы өчен төрле дәрәҗәдәге сайлаулар уздыруга бәйле әһәмиятле иҗтимагый-сәяси вакыйгалар белән билгеләп үтелде. Хисап чорында республика территориясендә Татарстан Республикасы Рәисен сайлаулар, 18 нче Мәләкәс бермандатлы сайлау округы буенча Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутатын өстәмә сайлаулар, шулай ук җирле үзидарәнең вәкиллекле органнарына 7531 депутат сайлаулар узды.

Сайлаулар демократик хокукый дәүләтнең мөһим институты булып тора, гражданнарның дәүләт эшләре белән идарә итүдә катнашуының төп механизмнарының берсе һәм Россия Федерациясе Конституциясе гарантияләгән сайлау хокукларын турыдан-туры гамәлгә ашыру рәвеше булып тора. Сайлау процессында катнашу юлы белән гражданнар үз ихтыярларын белдерергә, социаль-икътисадый һәм иҗтимагый-сәяси үсеш өстенлекләрен билгеләргә, шулай ук гавами хакимият органнарын формалаштыруга йогынты ясарга мөмкинлек ала.

2025 елда Татарстан Республикасы Рәисен сайлаулар аеруча әһәмиятле булды, алар төп иҗтимагый-сәяси вакыйгага әверелде һәм якындагы биш елга республика үсешенең стратегик юнәлешләрен формалаштыруга йогынты ясады. Әлеге сайлау кампаниясе нәтиҗәләре социаль-икътисадый сәясәт өстенлекләрен, дәүләт идарәсе системасын камилләштерү юнәлешләрен, шулай ук Татарстан Республикасы халкының тормыш сыйфатын яхшыртуга юнәлдерелгән программаларны гамәлгә ашыруны билгеләде. Республика халкына үзләренең сайлау хокукын гамәлгә ашыру мөмкинлеге 2752 участок сайлау комиссиясендә тәэмин ителде, аларның эшчәнлеге сан составы 500 кешедән артык булган 65 территориаль сайлау комиссиясе тарафыннан оештырылды. 2025 елда Татарстан Республикасы Рәисен сайлау беренче тапкыр Мәскәү шәһәрендәге экстерриториаль сайлау участогында, Татарстан Республикасының Россия Федерациясендәге Тулы вәкаләтле вәкиллегендә уздырылды.

2025 елгы сайлау кампанияләрен оештыру һәм уздыру барышында гражданнарның сайлау хокукларын тәэмин итүгә һәм яклауга Татарстан Республикасы Үзәк сайлау комиссиясе сизелерлек өлеш кертте. Татарстан Республикасы Үзәк сайлау комиссиясе тарафыннан масштаблы һәм системалы эшне, шулай ук гражданнарның ирекле һәм законлы ихтыяри сайлаулары өчен шартлар тудыруга юнәлдерелгән сизелерлек тырышлыкларны билгеләп үтәргә кирәк. Җаваплылыкның, профессиональлекнең югары дәрәҗәсе һәм сайлаучыларның мөрәҗәгатьләренә һәм ихтыяҗларына игътибарлы мөнәсәбәт сайлау процессының төрле этапларында сайлау хокукларын бозу ихтималын кисәтүгә ярдәм итте.

Гамәлдәге законнар нигезендә Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил компетенциясенә сайлаулар йомгакларын һәм нәтиҗәләрен бәяләүне уздыру керми. Шуның белән бергә Вәкаләтле вәкил сайлау кампанияләре барышында гражданнарның сайлау хокуклары үтәлешенә мониторинг үткәрә. Хокук бозулар ихтималына оператив җавап бирү максатларында Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре тарафыннан тавыш бирү көнендә «кайнар элемтә» оештырылды, ә Вәкаләтле вәкилнең җәмәгатьчелек ярдәмчеләре турыдан-туры «урыннарда» – республиканың муниципаль берәмлекләрендә һәм шәһәр округларында, сайлау участокларында эшчәнлек алып барды. Үз эшләре барышында алар һәр гражданның сайлауларда катнашу хокукын гамәлгә ашыру мөмкинлеге булсын өчен билгеләнгән процедураларның үтәлешенә, тавыш бирүне оештыру шартларына һәм сайлау участокларының һәркем файдалана алырлык булуына игътибар иттеләр.

«Кайнар элемтә» телефоны аша гражданнарның сайлау хокукларын яклау мәсьәләләре буенча 21 мөрәҗәгать керде. Гражданнарны еш кына сайлау участогының урнашу урыны, сайлау көнендә булган урында тавыш бирү мөмкинлеге, участокта күзәтүче сыйфатында булу, шулай ук тавыш бирүчеләрнең гомуми исемлегендә тәртип номерын бирүдән баш тартуның законлы булуы белән бәйле мәсьәләләр кызыксындырды.

Кергән мөрәҗәгатьләрне карау нәтиҗәләре буенча гражданнарның сайлау хокукларын бозулар теркәлмәде. Барлык мөрәҗәгатьләр дә оператив режимда каралды, аларның берсе дә игътибарсыз калмады.

Шунысы куанычлы: 2024 елда узган сайлаулар белән чагыштырганда, 2025 елда гражданнардан теркәлү урыны буенча булмаган теләсә кайсы уңайлы сайлау участогында тавыш бирү мөмкинлегенә кагылышлы мөрәҗәгатьләр саны сизелерлек кимеде. Бу тенденция халыкның мәгълүматлылыгы һәм аңлату эшенең нәтиҗәлелеге артуын күрсәтә.

Сайлаучыларның хокукый мәгълүматлылыгы үсешенә хисап чорында гамәлгә ашырылган мәгълүмати-агарту чаралары да ярдәм итте. Беренче тапкыр Татарстан Республикасы Үзәк сайлау комиссиясенең Кремль яр буенда урнашкан «Сайлау ноктасы» мәгълүмат үзәге сайлау кампаниясенең бөтен актив фазасы дәвамында эш алып барды. Аның эшчәнлеге кысасында барлыгы 169 төрле чара уздырылган.

2025 елгы сайлау кампанияләренә әзерлек кысасында 2025 елның 15 июлендә Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Үзәк сайлау комиссиясе рәисе А.С. Кондратьев белән берлектә «Сайлау ноктасы» мәгълүмат үзәгендә уртак брифинг уздырды. Чара барышында гражданнарның сайлау хокукларын яклау, сайлаучыларның барлык категорияләре өчен сайлау участокларыннан файдалану мөмкинлеген тәэмин итү мәсьәләләре, шулай ук Татарстан Республикасы территориясендә төрле дәрәҗәдәге сайлауларны уздыруга әзерлекнең төп юнәлешләре каралды.

Моннан тыш, 2025 елның 1 августыннан 30 августына кадәр Татарстан Республикасында сайлаучыларга Татарстан Республикасы Рәисен сайлаулар турында өстәмә мәгълүмат бирү проекты гамәлгә ашырылды. Казан, Чаллы, Түбән Кама, Әлмәт, Яшел Үзән һәм Бөгелмә шәһәрләрендә – сәүдә үзәкләре янында, паркларда һәм скверларда, предприятиеләр янында, шулай ук көн саен Казан шәһәренең Кремль яр буендагы «Сайлау ноктасы» мәгълүмат үзәгендә – сайлау комиссияләре әгъзалары һәм волонтерлар сайлаулар турында мәгълүмати материаллар тараттылар, тавыш бирү рәвешләрен һәм срокларын аңлаттылар, шулай ук гражданнарның тәкъдимнәрен һәм мөрәҗәгатьләрен җыйдылар.

Сайлау кампанияләрен уздыру барышында халыкка алда торган сайлаулар турында киң мәгълүмат бирелде: ике дәүләт телендә 498 мең плакат, 215 баннер, һәм башка мәгълүмати материаллар урнаштырылды, дүрт телеканалда тематик тапшырулар эшләтеп җибәрелде, «кайнар элемтә» эше оештырылды, аңа 870 шалтырату килде. 2025 елның 1 сентябреннән 7 сентябренә кадәр генә дә сайлаулар турында 1430 мәгълүмати материал бастырылган, шуларның 432 се – массакүләм мәгълүмат чараларында һәм 998 е – социаль челтәрләрдә.

Гражданнарның сайлау хокукларын үтәү мониторингын гамәлгә ашыру барышында Вәкаләтле вәкил төрле тормыш шартлары аркасында сайлаулар уздырыла торган урыннарга шәхсән бара алмаган затларга аерым игътибар бирә. Һәр граждан өчен сайлау процессыннан һәркем файдалана алырлык булуны тәэмин итү конституциячел сайлау хокукларын тулы күләмдә гамәлгә ашыруның төп гарантиясе булып тора.

Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Үзәк сайлау комиссиясенең инвалид гражданнарның сайлау хокукларын тәэмин итү буенча эш төркеме составына керә. 2025 елның 1 июленә Татарстан Республикасында 274,7 мең инвалид граждан яши иде, шуларның 43,5 меңен күрү, ишетү һәм терәк-хәрәкәт аппараты буенча инвалид сайлаучылар тәшкил итә.

2025 елның 14 сентябрендә бердәм тавыш бирү көнендә сайлау кампанияләрен әзерләгәндә һәм уздырганда сайлау участокларының территориаль һәм инфраструктур яктан һәркем файдалана алырлык булуына зур игътибар бирелде. Бүгенге көндә республика сайлау участокларының 93,6 проценты биналарның беренче катларында урнашкан, шуның белән халыкның аз хәрәкәтләнә торган төркемнәренә йөрү уңайлылыгын һәм куркынычсызлыгын тәэмин итәләр. Шул ук вакытта икенче катларда 173 сайлау участогы урнашкан, бу сайлау инфраструктурасының һәркем файдалана алырлык булуын тагын да арттыру буенча эшнең актуальлеге саклануын күрсәтә.

Бәян ителгәннәрне исәпкә алып, Татарстан Республикасы муниципаль районнары һәм шәһәр округлары җитәкчеләренә сайлау кампанияләре кысасында эшли торган барлык сайлау участокларын биналарның беренче катларына күчерү, шулай ук сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән гражданнар өчен уңайлы мохит оештыру буенча өстәмә чаралар күрү мөмкинлеген карауны тәкъдим итү максатка ярашлы була.

Тавыш бирү биналарына тоткарлыксыз керү мөмкинлеген тәэмин итү кысасында 1782 бина пандуслар белән җиһазландырылган, аларда 2117 сайлау участогы урнашкан. Моннан тыш, хәрәкәт аз булган сайлаучыларга тавыш бирү уңайлылыгы өчен 1240 сайлау участогында тавыш бирү өчен махсус кабиналар урнаштырылган. Күрү сәләте бозылган сайлаучылар өчен барлык сайлау участокларына бюллетень тутыру өчен рельефлы-нокталы Брайль шрифтын кулланып әзерләнгән трафаретлар, шулай ук рус һәм татар телләрендә эре шрифт белән башкарылган «Кандидатлар турында белешмәләр» брошюралары тапшырылды.

Моннан тыш, 2025 елның 14 сентябрендә бердәм тавыш бирү көнендә ишетү буенча мөмкинлекләре чикләнгән сайлаучылар өчен мобиль кушымта ярдәмендә русча ишарәләр телен кулланып, консультация ярдәме алу мөмкинлеге бирә торган махсус хезмәт – 112 сервисы эшләде.

Тавыш бирү көнендә Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил тарафыннан 2 нче тикшерү изоляторында суд карары закон көченә кермәгән шикләнелүчеләрнең, гаепләнүчеләрнең һәм хөкемгә тартылучыларның сайлау хокуклары үтәлеше мониторингы уздырылды. Вәкаләтле вәкил әлеге учреждениедә эшли торган сайлау участогында тавыш бирүне оештыру һәм аның барышы белән танышты. Сайлау хокукларын бозулар ачыкланмады, тавыш бирү процессы гамәлдәге законнар таләпләренә туры китереп башкарылды.

Моннан тыш, сайлау хокукларын үтәү мониторингы кысасында Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилнең Бөгелмә, Чистай һәм Минзәлә муниципаль районнарыннан җәмәгатьчелек ярдәмчеләре тиешле муниципаль берәмлекләр территориясендә урнашкан тикшерү изоляторларында булдылар: болар - Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең «3 нче тикшерү изоляторы», Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең «5 нче тикшерү изоляторы» һәм «4 нче тикшерү изоляторы».

Сак астында тотылучы затларның сайлау хокукларын гамәлгә ашыру кысасында шулай ук беренче тапкыр теркәлү урыны буенча тавыш бирү мөмкинлеге тәэмин ителде. Нәтиҗәдә Россия Федерациясенең башка субъектларында теркәлгән 45 сайлаучы, республика территориясендәге дүрт тикшерү изоляторында булып, үз төбәкләре башлыкларын сайлауда катнашты. Бер үк вакытта Россия Федерациясенең башка субъектларының тикшерү изоляторларында Татарстан Республикасы Рәисе сайлауларында Татарстан Республикасы территориясендә теркәлгән 82 сайлаучы тавыш бирде.

Моннан тыш, сайлауларны уздыру чорында Вәкаләтле вәкил һәм Аппарат хезмәткәрләре Татарстан Республикасы Иҗтимагый палатасында җәелдерелгән сайлауларны Иҗтимагый күзәтү штабы һәм вазгыять үзәге мәйданчыгында гражданнарның сайлау хокуклары үтәлешен күзәттеләр. Күзәтү гражданлык җәмгыятен үстерү һәм Кеше хокуклары буенча Россия Федерациясе Президенты каршындагы Совет әгъзасы, Санкт-Петербург Закон чыгару собраниесе депутаты А.А. Малькевич белән берлектә үткәрелде. Штаб эше кысасында Вәкаләтле вәкил һәм Аппарат хезмәткәрләре республика муниципаль районнары белән видеоэлемтәләрдә катнаштылар, бу тавыш бирүнең барышы, сайлау участоклары эшен оештыру, сайлаучыларның кәефе турында, шулай ук аз хәрәкәтләнүче гражданнар һәм махсус шартларга мохтаҗ халыкның башка категорияләре өчен тавыш бирү шартларын тәэмин итү турында оператив режимда мәгълүмат алырга мөмкинлек бирде.

2025 елгы сайлау кампанияләрендә тавыш бирү чорында ялда булган махсус хәрби операциядә катнашучылар да актив катнашты. Актив сайлау хокукына ия һәм Татарстан Республикасы территориясеннән читтә махсус хәрби операция уздыру зонасында булган гражданнарның сайлау хокукларын гамәлгә ашыруны тәэмин итү максатларында Татарстан Республикасы Рәисен сайлаулар уздырганда Донецк Халык Республикасы, Луганск Халык Республикасы һәм Херсон өлкәсе территорияләрендә урнашкан хәрби частьларда экстерриториаль сайлау участоклары оештырылды. Россия Федерациясенең күрсәтелгән субъектларында барлыгы биш экстерриториаль сайлау участогы эшләде.

Сайлауларның үзенчәлекле үзенчәлеге булып, гражданнарның гаиләләре белән тавыш бирүдә актив катнашуы тора, бу гражданлык җаваплылыгы һәм буыннар дәвамлылыгы традицияләренең саклануын һәм ныгытылуын күрсәтә. Ата-аналарның һәм балаларның тавыш бирү процессында бергәләп катнашуы үсеп килүче буынның сайлаулар институтына ихтирамлы мөнәсәбәтен һәм республиканың иҗтимагый тормышында катнашуның әһәмиятен аңлауны формалаштыра. Уңай атмосфера тудыру һәм халыкны җәлеп итү өчен мәдәни-агарту чаралары, шул исәптән сайлау процессына багышланган концерт программалары һәм махсус яңалыклар чыгарылышлары оештырылды. Өстәмә рәвештә «Бөтен гаилә белән сайлауларга» бәйгесе үткәрелде, анда 95 836 кеше катнашты. Бәйгедә җиңүчеләр «Sollers ST8» автомобильләреннән ачкычлар алдылар.

Югарыда санап үтелгән барлык чаралар 2025 елның 14 сентябрендә бердәм тавыш бирү көнендә Татарстан Республикасы территориясендә сайлау кампанияләрен оешкан төстә, гамәлдәге законнарга төгәл туры китереп, ачык һәм легитим рәвештә уздырырга мөмкинлек бирде. Кертелә торган яңалыклар һәм алымнар, сайлау системасын камилләштерүгә һәм гражданнарның сайлау хокукларын гамәлгә ашыруның сыйфатын яхшыртуга ярдәм итеп, үзләренең нәтиҗәлелеген һәм кирәклеген исбатладылар. Законлылыкның үтәлешен оештыру һәм контрольдә тотуның ирешелгән дәрәҗәсе халыкның ихтыярын ирекле белдерү, процессның үтә күренмәлелеген тәэмин итү һәм гражданнарның хакимият институтларына ышанычын ныгыту өчен шартлар тудырды.

 

 

 

1. 1. ХЕЗМӘТ ӨЛКӘСЕНДӘ ГРАЖДАННАРНЫҢ ХОКУКЛАРЫН ГАМӘЛГӘ АШЫРУ

 

Гражданнарның хезмәт хокуклары гарантияләрен ныгытуның эзлекле дәүләт сәясәте законнарны камилләштерүдә чагылыш тапты. 2025 елның 1 мартыннан Россия Федерациясе Хезмәт кодексында хезмәт өлкәсендә остазлык буенча эш башкаручы хезмәткәрләрнең эш мөнәсәбәтләрен җайга сала торган 351.8 нче маддәсе кертелде. Әлеге маддә «Хезмәт өлкәсендә остазлык» төшенчәсен ныгыта һәм остазларның хезмәтенә түләү һәм рәсмиләштерү тәртибен билгели. Остаз итеп билгеләү бары тик хезмәт шартнамәсе яисә аңа өстәмә килешү нигезендә генә гамәлгә ашырыла, шул ук вакытта остазлык ирекле характерда була.

Россия Федерациясе Конституция судының 2023 елның 15 июнендәге 32-П номерлы карарын гамәлгә ашыру максатларында, хисап елында РФ Хезмәт Кодексының 135 маддәсендә күмәк шартнамәләрдә, килешүләрдә һәм локаль норматив актларда премияләр түләү төрләрен, күләмнәрен, срокларын, нигезләрен һәм шартларын билгеләүгә таләпләр билгеләнде. Бу вакытта эшнең сыйфаты, нәтиҗәлелеге һәм дәвамлылыгы, шулай ук дисциплинар түләтүләр булу-булмавы исәпкә алына.

2025 елда «Россия Федерациясе Хезмәт кодексына үзгәрешләр кертү турында» 2024 елның 13 декабрендәге 470-ФЗ номерлы Федераль закон үз көченә керде, аның нигезендә Россия Федерациясе Хөкүмәте билгеләгән очракларда берьюлы эшләгәндә эш вакыты озынлыгын чикләү алынды.

2025 елның 15 ноябреннән Россиядә гражданнарга хезмәт бәхәсләрендә түләүсез юридик ярдәм алу мөмкинлеген киңәйтә торган үзгәрешләр үз көченә керде. Хәзер кайбер эш низаглары буенча судка мөрәҗәгать иткәндә гражданнар түләүсез профессиональ юридик ярдәмгә исәп тота алалар.

Моннан тыш, 2025 елдан Хезмәт һәм мәшгульлек буенча федераль хезмәт «соры» мәшгульлекне куллануда күренгән эш бирүчеләр реестрын алып бара башлады, әйтик, хезмәт килешүләре урынына гражданлык-хокукый характердагы килешүләрне явызларча кулланалар яки хезмәт законнары буенча хезмәткәрләрне рәсмиләштерүдән читләшәләр икән.

2025 елның 1 гыйнварыннан минималь хезмәт хакы күләме (МРОТ) 17 процентка диярлек арттырылды һәм аена 22 440 сум тәшкил итте.

Бу яңалыклар дәүләтнең хезмәт мөнәсәбәтләрен модернизацияләүгә комплекслы якын килүен күрсәтә, ул хезмәткәрләрнең ачыклыгын, гаделлеген һәм якланганлыгын арттыруга юнәлдерелгән.

 

Гражданнарның хезмәт хокукларын яклау буенча Вәкаләтле вәкил эшчәнлеге

 

Гражданнарның хезмәт хокукларын яклау өлкәсендә Вәкаләтле вәкилнең эшчәнлеге күпкырлы һәм системалы характерда була, ул хокук бозуларны кисәтүне дә, аларның барлыкка килү фактларына оператив җавап бирүне дә үз эченә ала.

Хисап елында Вәкаләтле вәкил эш бирүчеләр һәм хезмәткәрләр арасында аңлату эшләре алып барып, хезмәт хокукларын бозуларны кисәтүгә аерым игътибар бирә. Әлеге эшчәнлек кысасында хокукый грамоталылыкны арттыруга һәм хезмәт законнарын үтәү культурасын формалаштыруга юнәлдерелгән консультация очрашулары оештырылды. Хезмәт хакын вакытында түләү, хезмәтне саклау нормаларын үтәү, шулай ук дискриминацияне һәм нигезсез эштән азат итүне булдырмау мәсьәләләренә аерым игътибар бирелде.

Шулай ук Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Хезмәт, мәшгульлек һәм социаль яклау министрлыгы, Татарстан Республикасы Дәүләт хезмәт инспекциясе, Татарстан Республикасы Прокуратурасы органнары, Татарстан Республикасы Профсоюзлар федерациясе, җирле үзидарә органнары белән хезмәт өлкәсендә гражданнарның хокукларын гамәлгә ашыру мәсьәләләре буенча хезмәттәшлекне дәвам итте.

2025 елда Вәкаләтле вәкил эшчәнлегенең мөһим аспекты булып шулай ук хезмәт законнарындагы үзгәрешләрне күзәтү һәм аларның хезмәт өлкәсендәге эшләрнең реаль торышына йогынтысын бәяләү торды.

Әлбәттә, гражданнарның шикаятьләрен һәм мөрәҗәгатьләрен карау Вәкаләтле вәкилнең төп бурычы булып тора. Хисап чорында гражданнарның хезмәт хокукларына кагылышлы 80 нән артык мөрәҗәгать алынган.

 

Хезмәткәрләрнең хезмәт өчен түләүгә хокукларын яклау

 

Хисап елында Татарстан Республикасы Идел буе федераль округы төбәкләре арасында хезмәт хакы дәрәҗәсе буенча лидерлыкны саклап калды. 2025 елның гыйнвар–октябрь айларында уртача айлык хезмәт хакы 20,7 процентка арткан һәм 86 934,6 сум тәшкил иткән, ә реаль хезмәт хакы – 109,9%.

Шул ук вакытта хезмәт хакының тармакара дифференциациясе саклана. Аерым алганда, минималь күрсәткечләр күчемсез милек белән операцияләр өлкәсендә күзәтелә, анда уртача түләү 52,9 мең сум тәшкил итә.

Районнар буенча түбән хезмәт хакы Чүпрәле муниципаль районында – 56 779,3 сум, Балык Бистәсе муниципаль районында – 57 211,9 сум, Тәтеш муниципаль районында – 57 344,8 сум. Шул вакытта бу күрсәткеч Алабуга муниципаль районында – 205 996,8 сум, Югары Ослан муниципаль районында – 202 886,0 сум, Лаеш муниципаль районында – 117 496,8 сум.

Татарстан Республикасы Прокуратурасы мәгълүматларына караганда, 2025 ел башыннан республикада хезмәт хакы буенча бурыч 38 оешмада 1034 хезмәткәр алдында 60 тан 146 млн сумга кадәр арткан. Иң зур бурычлар җитештерү һәм төзелеш өлкәсендәге предприятиеләрдә (Казан, Чаллы, Азнакай, Бөгелмә, Чистай, Ютазы муниципаль районнары) барлыкка килгән. Җавап чаралары белән 450 млн сумнан артык хезмәт хакы буенча бурыч түләнгән, шуларның 31 млн сумы – банкрот оешмаларның бурычы.

 2025 елның III кварталында бурыч, 2025 елның I кварталы белән чагыштырганда, 19,4 процентка яисә хезмәт хакын минималь хезмәт хакыннан түбәнрәк түләүче 93 оешмага (480 нән 387 оешмага кадәр) кимегән. Шул ук вакытта минималь хезмәт хакы күләмен бозган оешмаларның күбесе сәүдә, шәхси сак агентлыклары эшчәнлегенә, йөк ташуга керә.

2025 елда шундый 87 оешма ачыкланган, аларда 265 хезмәткәргә хезмәт хакы минималь хезмәт хакыннан түбәнрәк түләнгән. Нәтиҗәдә бюджетка һәм хезмәткәрләргә 1 млн сумга якын акча күчерелгән.

Югарыда бәян ителгәннәргә бәйле рәвештә, Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләренең һәм шәһәр округларының җирле үзидарә органнарына хезмәткә түләү дәрәҗәсен арттыруны тәэмин итү, хезмәткәрләрнең хезмәткә түләүнең минималь күләме өлешендә социаль гарантияләрен үтәү буенча контроль-күзәтчелек органнары һәм Россия Пенсия һәм социаль иминиятләштерү фондының Татарстан бүлеге белән тыгыз хезмәттәшлектә, эш бирүчеләр белән эшне көчәйтергә тәкъдим итә.

Хокук яклау эшчәнлеге нәтиҗәләре шуны күрсәтә: хезмәт өчен түләү мәсьәләләре белән беррәттән, гражданнарның хезмәт мөнәсәбәтләрен рәсмиләштерү мәсьәләсе дә актуаль булып кала.

Республикада прокуратура органнары тарафыннан хезмәт функцияләрен башкаручы гражданнар белән хезмәт мөнәсәбәтләрен рәсмиләштерүдән баш тарткан яисә факттагы хезмәт мөнәсәбәтләрен яшерү максатында хезмәткәрләр белән граждан-хокук шартнамәләре төзегән 48 оешма һәм шәхси эшмәкәр ачыкланды.

Хезмәт эшчәнлеген хезмәт шартнамәсе төземичә башкаруга карата шикаятьләр шулай ук Вәкаләтле вәкил адресына да килде. Мондый очракларда мөрәҗәгать итүчеләргә хезмәт мөнәсәбәтләре булу фактын билгеләү максатыннан үз хокукларын яклауны сорап суд органнарына мөрәҗәгать итү кирәклеге турында аңлатмалар бирелде. Кайбер очракларда прокуратура органнарына тикшерү уздыру һәм прокурор йогынтысы чараларын күрү өчен мөрәҗәгатьләр җибәрелде.

Мәсәлән, Вәкаләтле вәкил адресына «ЭДЭКС» ҖЧҖнең хокуксыз гамәлләре һәм аңа тиешле акчаларны хезмәт күрсәтү шартнамәсе буенча түләмәү турында граждан С. мөрәҗәгате кергән.

Мөрәҗәгать итүче хәбәр иткәнчә, әлеге оешма эшкә урнашканда хезмәт шартнамәсе төзүдән баш тарткан, хезмәт шартнамәсе урынына хезмәт күрсәтүгә шартнамә төзелгән. Мөрәҗәгать иткән вакытта оешманың мөрәҗәгать итүче С. алдында хезмәтләр өчен түләү буенча бурычы 47 865 сум тәшкил иткән.

Тикшерү нәтиҗәләре буенча Югары Ослан прокуратурасы тарафыннан «ЭДЭКС» ҖЧҖ җитәкчесенә күрсәтмә чыгарылган, юридик затка карата административ хокук бозу турында эш кузгатылган, ул РФ КоАП 5.27 маддәсенең 4 өлешендә каралган.

Күләгәдәге мәшгульлектән чыгару максатында республикада формаль булмаган мәшгульлеккә каршы көрәш буенча ведомствоара комиссия һәм аның эшче төркемнәре эше оештырылды.

Ел йомгаклары буенча рәсми булмаган мөнәсәбәтләр урынына 15 895 хезмәт килешүе төзелгән.

Формаль булмаган эш белән тәэмин итүнең кимүе буенча иң югары күрсәткечләр Апас, Азнакай, Чистай, Кама Тамагы, Нурлат, Лаеш муниципаль районнарында.

Шул ук вакытта Хезмәт министрлыгы һәм прокуратура органнары биргән мәгълүматны анализлау Мамадыш, Минзәлә һәм Теләче муниципаль районнарында ел дәвамында хезмәт мөнәсәбәтләрен легальләштерү буенча планлы эш алып барылмаганлыгын күрсәтә.

Гражданнарның хокуклары бозылуга юл куймау максатларында Вәкаләтле вәкил муниципаль берәмлекләрдә формаль булмаган мәшгульлеккә каршы тору буенча ведомствоара комиссиягә һәм аның эшче төркемнәренә, башкарылган эшнең тотрыклылыгы һәм даимилеге кебек хезмәт мөнәсәбәтләренең булуына, хезмәткәрнең эш бирүче кагыйдәләренә һәм күрсәтмәләренә буйсынуына; түләүнең даимилегенә аерым игътибар биреп, формаль булмаган мәшгульлек куркынычы булган эш бирүчеләрне актив тыңларга тәкъдим итә. Граждан кеременең нигезен тәшкил итә торган түләүләр; эш урыны һәм кирәкле ресурслар бирүне дә кертеп, хезмәт шартларын тәэмин итү; хезмәт һәм ял (отпусклар, ял көннәре) режимын үтәүгә аерым игътибар бирергә кирәк.

Хезмәт мөнәсәбәтләре өлкәсендә Вәкаләтле вәкил адресына кергән мөрәҗәгатьләрнең күпчелеге хезмәткә түләү мәсьәләләренә кагыла. Татарстан Республикасында прокуратура органнары һәм Дәүләт хезмәт инспекциясе белән тыгыз хезмәттәшлек нәтиҗәсендә кергән шикаятьләрнең шактый өлеше уңай хәл ителде.

Мәсәлән, Казан шәһәренең Совет районы прокуратурасы вәкиле инициативасы белән Татарстан Республикасында Дәүләт хезмәт инспекциясе белән берлектә гражданин М.ның хезмәт хакын түләү мәсьәләсенә кагылышлы мөрәҗәгате буенча «Л. И. С.» ҖЧҖгә карата тикшерү үткәрелде. Тикшерү барышында хезмәт хакын түләү тәртибен һәм срокларын бозулар ачыкланды. Ачыкланган хокук бозуларга бәйле рәвештә Казан шәһәренең Совет районы прокуратурасы тарафыннан оешма директоры адресына закон бозуларны бетерү турында күрсәтмә бирелгән.

Вәкаләтле вәкилнең хокук яклау практикасы шулай ук эш бирүчеләр тарафыннан эштән тыш эш, бәйрәм көннәрендә эшләү һәм хезмәт хакын тоткарлаган өчен компенсацияләр түләү өлешендә хезмәткәрләрнең хезмәт хокуклары бозылу турында сөйли.

Гражданин М.ның Татарстан Республикасы Прокуроры урынбасары белән берлектә гражданнарны кабул итү кысасында Вәкаләтле вәкил адресына Казан шәһәренең «Азино» «балалар иҗаты үзәге» МБУ тарафыннан аның хезмәт хокуклары бозылуга кагылышлы мөрәҗәгате ачык мисал булып тора.

Мөрәҗәгатьне карау барышында Казан шәһәренең Совет районы прокуратурасы тарафыннан хезмәт законнарын бозу фактлары ачыкланды, алар эштән тыш эш өчен, бәйрәм көннәрендә эшләргә тиешенчә түләмәүдә, шулай ук хезмәт хакын вакытында түләмәүдә чагыла.

Тикшерү нәтиҗәләре буенча, Казан шәһәренең Совет районы прокуратурасы тарафыннан Казан шәһәренең «Азино» «балалар иҗаты үзәге» МБУ һәм «Казан шәһәренең муниципаль учреждениеләренә бухгалтерлык хезмәте күрсәтү үзәге»нә күрсәтмәләр бирелде. Тәкъдимнәр каралды һәм канәгатьләндерелде: ике вазыйфаи зат дисциплинар җаваплылыкка тартылды. Күрелгән чаралар нәтиҗәсендә мөрәҗәгать итүчегә 75 753,42 сум күләмендә тоткарлык өчен компенсация белән хезмәт хакы түләнде.

Кайбер очракларда өстәмә хезмәт өчен түләү өлкәсендә хокук бозулар массакүләм характерда була.

Әйтик, 2025 елда Татарстан Республикасы Прокуратурасы тарафыннан Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Татарстан Республикасы буенча Баш идарәсендә эштән тыш эшләрне вакытында исәпләмәү фактлары ачыкланды. Өстәмә эш башкарган өчен түләнмәгән акчаның гомуми суммасы 2625 хезмәткәр алдында 98 млн сум тәшкил иткән. Татарстан Республикасы Прокуратурасы катнашканнан соң Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының ТР буенча Баш идарәсе барлык хезмәткәрләргә карата яңадан исәп-хисап ясады, ике вазыйфаи зат җаваплылыкка тартылды.

 

 

 

Халыкны эш белән тәэмин итүгә ярдәм итү

 

Татарстан Республикасында мәшгульлек күрсәткечләре югары – тиешле яшьтәге халык саныннан 62,4% яисә 2043,4 мең кеше (2025 елның август–октябрь айлары), федераль күрсәткеч – 61,8%, Идел буе федераль округы күрсәткече – 60,5%.

Шул ук вакытта республикада тарихи яктан түбән эшсезлек, МОТ методологиясе буенча – 1,7%, ягъни 35,6 мең кеше. 3,3 мең эшсез исәптә тора. Гражданнар арасында эшсезлек тотрыклы рәвештә 34 яшькә кадәр кими – 3,6% (2024 елда – 4%).

«Кадрлар» илкүләм проекты кысасында эш эзләүнең заманча инструментларын кертү, һәр эш эзләүчегә индивидуаль якын килү, эш бирүчеләр белән тыгыз хезмәттәшлек итү эшсез гражданнарны эшкә урнаштыру санының артуына ярдәм итә.

 2025 елда халыкны эш белән тәэмин итү үзәкләренә эш эзләү максатыннан 26 мең кеше мөрәҗәгать иткән, 17,6 мең кеше эшкә урнаштырылган (мөрәҗәгать итүчеләрнең 68 проценты). Модернизация кысасында персоналны сайлау тизлеге 20 процентка арткан, ә эшкә урнашу вакыты 2,5 процентка кимегән.

 Мәшгульлек дәрәҗәсе югары булуга карамастан, 2032 елга кадәр фаразлар аерым тармакларда кадрларга ихтыяҗ зур булуын күрсәтә. Иң зур ихтыяҗ эшкәртү производствосында – якынча 8,1 мең кеше, шулай ук мәгариф һәм сәламәтлек саклау өлкәләрендә – һәрберсендә 7 мең белгеч кирәк булыр дип көтелә. Моннан тыш, транспорт һәм саклау (6 мең), төзелеш (4 мең) хезмәткәрләренә ихтыяҗ бар. Шул ук вакытта ваклап сатуга кадрларга ихтыяҗ кимү күзәтелә – елына якынча 1 меңгә, шулай ук азык-төлек продуктлары, мебель, резина һәм пластмасса әйберләр, полиграфия җитештерүгә. Бу тенденцияләр хезмәт ресурсларын тигез итеп бүлүне таләп итә, бу бары тик хезмәткәрләрне вакытында һәм сыйфатлы итеп яңадан әзерләгәндә, шулай ук һөнәри белем бирү системасын актив үстергәндә генә мөмкин.

 Кадрларны һөнәри күчерү бурычы өлешчә кыска вакытлы һөнәри белем бирү һәм өстәмә һөнәри белем бирү инструментлары белән хәл ителә.

 2025 елда республиканың мәшгульлек хезмәте органнары аша 10 мең өлкән кеше укыган.

Эш бирүченең укудан соң эшкә урнаштыру яки эшне саклап калу йөкләмәсе астында укыту укучыларның 85 проценттан артыгын мәшгульлек белән тәэмин итәргә мөмкинлек бирә, бу планлы күрсәткечләрдән артып китә.

 Республиканың һөнәри белем бирү системасына да мәшгульлекнең тармак структурасын оптимальләштерүгә җайлашырга кирәк. Югары белемле белгечләргә еллык уртача ихтыяҗ 19 мең кеше, ягъни гомуми ихтыяҗның 40 процентын тәшкил итә. Урта һөнәри белемле белгечләргә – 28 мең кеше, яки ихтыяҗның 55 процентын тәшкил итә, шул исәптән урта звено белгечләренә – 13 мең кеше, квалицияле эшчеләргә – 15 мең кеше.

Әлеге мәгълүматларны һәм урта һөнәри белем бирү мәгариф оешмалары системасының сыйдырышлылыгын исәпкә алып, 2026/2027 уку елына республика бюджеты акчасы исәбеннән урта һөнәри белем бирү программалары буенча кабул итүнең контроль саннарының гомуми күләме – 16 720 уку урыны (13 062 уку урыны – урта звено белгечләре әзерләү һәм 3658 урын-квалификацияле эшчеләр әзерләү).

Ел саен икътисадның реаль секторы ихтыяҗлары кысасында кабул итүнең контроль саннары арта, эш бирүчеләр таләп итмәгән уку программалары буенча кабул итү күләмнәре кими.

Мәсәлән, «КАМАЗ» АҖ, «АЛАБУГА» МИЗ өчен «Машина төзелеше» белгечлеге буенча әзерлек күләме 20 процентка арттырылган, «Юриспруденция» белгечлеге буенча кабул итү күләме 28 процентка киметелгән.

Югарыда бәян ителгәннәргә бәйле рәвештә Вәкаләтле вәкил эш бирүчеләрне урта һөнәри белем бирү мәгариф оешмаларының уку программаларын формалаштыруда актив катнашырга чакыра. Мондый алым предприятиеләрнең ихтыяҗларын якынча исәпкә алырга һәм заманча икътисад шартларында нәтиҗәле эшләргә әзер белгечләр чыгаруны тәэмин итәргә мөмкинлек бирәчәк.

 

 

Эштән азат ителгәндә хезмәткәрләрнең хокукларын яклау

 

Хезмәткәрләрнең хокуклары еш бозыла торган тагын бер социаль әһәмиятле өлкә – эштән азат итү процессында барлыкка килә торган хезмәт бәхәсләре. Мондый ситуацияләрне хәл итү гадел һәм аңлаешлы законнарга нигезләнергә тиеш. Болар барысы да ахыр чиктә хезмәт хокукының мөһим аспектын чагылдыра – хезмәт хокук мөнәсәбәтләрендә катнашучыларның хокукларын үтәү гарантияләрен тәэмин итү.

Эш бирүче инициативасы белән эштән азат ителгәндә, хезмәткәр эш бирүчегә караганда азрак якланган хәлдә кала, димәк, ул үз хокукларын яклауның өстәмә гарантияләренә дәгъва кылырга хокуклы.

Эштән азат ителгәндә гражданнарның хокукларын яклау мәсьәләләре Вәкаләтле вәкил адресына кергән мөрәҗәгатьләрдә берничә тапкыр күтәрелә. Гариза бирүчеләр эштән китүгә җитәрлек хокукый нигезләрсез зарланалар, эштән китәргә мәҗбүр итү очраклары турында хәбәр итәләр, түләмәү яисә эштән киткәндә тиешле суммаларны вакытында түләмәү очраклары була.

2025 елның августында Вәкаләтле вәкил адресына Казан шәһәрендә яшәүче гражданка Е.дан гариза килде, ул шәхси эшмәкәр Т.В. Коробовта сатучы-консультант вазыйфасыннан азат ителгәндә (оешма Архангельск өлкәсендә теркәлгән) аңа исәп-хисап ясалмавы, шулай ук эштән азат итү турындагы боерык белән таныштырмаулары турында хәбәр итте.

Архангельск өлкәсе һәм Ненец автономияле округы прокуратурасы вәкиле мөрәҗәгате нигезендә тикшерү уздырылды. Тикшерү барышында гражданка Е.ның эштән китү турындагы боерык белән танышмау факты ачыкланды. Шуңа бәйле рәвештә 2025 елның 29 сентябрендә Котласск районара прокуроры тарафыннан шәхси эшмәкәр Т.В. Коробовка карата РФ КоАП 5.27 маддәсенең 1 өлеше буенча административ эш кузгатылды.

Контроль-күзәтчелек органнарына мондый мөрәҗәгатьләрне тикшерүне уздыруны сорап мөрәҗәгать итү белән беррәттән, Вәкаләтле вәкил шулай ук хокук бозулар булган оешмаларның җитәкчеләренә аларны оператив рәвештә бетерү максатында, шул исәптән оешмага барып мөрәҗәгать итү шартларын тикшерү юлы белән дә үз позициясен белдерде.

Әйтик, 2025 елның ноябрендә Вәкаләтле вәкил адресына 2024 елның 16 февралендә «Идел» яшьләр үзәге»нә эшкә кабул ителгән гражданка Г. мөрәҗәгате кергән. Эшкә урнашканнан бирле мөрәҗәгать итүче вакытлыча эшкә яраксызлыкта булган, барлыгы – 273 көн.

Гражданка Г. раславынча, авыру сәбәпле озак вакыт булмавы оешма җитәкчелеге тарафыннан тискәре мөнәсәбәт формалашуга китергән. 2025 елның 24 октябрендә, чираттагы хастаханәдән чыкканнан соң, «Идел» яшьләр үзәге» җитәкчелеге гражданка Г. га аның белән хезмәт килешүе туктатылуы һәм РФ ТК 81 маддәсенең 1 өлешенең 11 пункты нигезендә кладовщик вазыйфасыннан азат ителүе турында хәбәр итә.

Мөрәҗәгатьне һәрьяклап карау өчен без Лаеш районы прокуратурасы һәм Дәүләт хезмәт инспекциясе белән берлектә әлеге учреждениегә бардык. Эшнең барлык шартларын игътибар белән өйрәнеп, эшче төркем РФ ТК 81 маддәсенең 1 өлешенең 11 пункты нигезендә гражданка Г.ны эштән азат итү хокуксыз дигән нәтиҗәгә килде.

Килеп туган вазгыятьтә Вәкаләтле вәкил Лаеш районы прокуроры адресына, шулай ук Татарстан Республикасы яшьләр эшләре министрына хокук бозуларга юл куйган затларны дисциплинар җаваплылыкка тарту һәм гражданка Г.ның хокукларын торгызу турында хат җибәрде. Әлеге докладны тапшырган вакытка безнең хатлар карауда иде.

 

Гражданнарның имин хезмәт шартларына хокукларын яклау

 

2025 елның 11 аенда республикада производствода бәхетсезлек очраклары санының алдагы ел белән чагыштырганда 132 дән 106 га кадәр кимүе күзәтелә. Сәламәтлеккә авыр зыян алучылар саны 101 дән 79 га кадәр кимегән, ә үлем очраклары – 39 дан 32 гә кадәр.

Эшкәртү производстволары, транспортировкалау һәм саклау, төзелеш, авыл хуҗалыгы, файдалы казылмалар чыгару республикада иң имгәнү куркынычы булган эшчәнлек өлкәләре булып кала бирә.

Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәре Татарстан Республикасы Төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалыгы министрлыгында хезмәтне саклау буенча ведомствоара эш төркеме составына керә, аның утырышларында төзелеш мәйданчыкларында булган бәхетсезлек очраклары карала, җитәкчеләрнең аларның сәбәпләре һәм мондый хәлләргә юл куймау буенча башкарылган профилактик эшләр турында хисаплары тыңлана.

Кайбер предприятиеләрдә производствода кабатлана торган бәхетсезлек очраклары була.

Мәсәлән, «КАМАЗ» АҖ автомобиль заводында өч авыр бәхетсезлек очрагы булган. Технологик процессны бозу һәм эшләрне канәгатьләнерлек оештырмау аркасында автоматик һәм ярымавтоматик машиналар операторы зыян күргән. Сәламәтлек торышы начараю сәбәпле мастер һәм автоматик линияләрне көйләүче егылып җәрәхәтләр алган. Шулай ук авыр нәтиҗәләргә китергән җәрәхәтләр «КАМАЗ» АҖ логистика үзәгендә, «КАМАЗ» АҖ матбугат-рама һәм кою заводларында теркәлгән. Технологик процессның камил булмавы нәтиҗәсендә «КАМАЗэнергоремонт» ҖЧҖнең тышкы торбаүткәргеч монтажчысы һәлак булган. Казанның С.П. Горбунов исемендәге авиация заводы – «Туполев» АҖ филиалында егылу нәтиҗәсендә авыр җәрәхәтләр белән ике бәхетсезлек очрагы теркәлгән.

Аппаратчылар белән үлем һәм авыр бәхетсезлек очраклары «Нижнекамскнефтехим» АҖдә килеп чыккан.

Барлык зыян күрүчеләргә матди ярдәм күрсәтелгән. Барлык бәхетсезлек очраклары комиссияләр тарафыннан каралды. Җитештерү характерындагы очраклар предприятиеләрнең профкомнары утырышларында каралды, анда структур бүлекчәләр җитәкчеләренең хезмәт шартлары һәм хезмәтне саклау торышы турында мәгълүматы тыңланды.

Бәхетсезлек очраклары нәтиҗәләрен анализлау шуны күрсәтә: төп хокук бозулар арасында – җаваплы затларның имин эш алып баруына контроль җитәрлек булмау, хезмәтне саклау белән идарә итүнең нәтиҗәле системалары булмау, һөнәри хәвеф-хәтәргә бәя бирмәү, хезмәтне саклау буенча хезмәткәрләрне вакытында укыту һәм инструктаж үткәрү, сыйфатлы шәхси саклану чаралары белән җитәрлек тәэмин ителмәү, технологик процессны бозу, юл хәрәкәте кагыйдәләрен бозу, транспорт чараларыннан файдаланганда куркынычсызлыкны бозу, хезмәткәрнең хезмәт һәм җитештерү дисциплинасын бозуы һ.б. бар.

Казан шәһәренең Авиатөзелеш, Вахитов, Идел буе, Мәскәү, Яңа Савин, Совет районнары прокурорлары, махсус режимлы объектларда законнарның үтәлешен күзәтү буенча Казан прокуроры, Чаллы шәһәре прокуроры, Азнакай, Баулы, Бөгелмә, Зәй, Яшел Үзән, Алабуга, Лениногорск, Түбән Кама, Чистай, Әгерҗе, Алексеевск, Әлки, Югары Ослан, Биектау, Кама Тамагы, Менделеевск, Мөслим, Балык Бистәсе, Саба, Сарман, Спас, Ютазы районнары прокурорлары, хуҗалык итә торган 148 субъектта хезмәткәрләрне индивидуаль яклау чаралары белән тәэмин иткәндә, таләпләргә өйрәтү үткәргәндә, хезмәтне саклау һәм инструктаж, эш урынында хезмәт шартларын бәяләү, медицина тикшерүләре үткәргәндә хокук бозулар ачыклаган.

Еш кына кешеләр эш бирүчеләрнең җитештерү җәрәхәтләре фактларын яшерүләренә шикаятьләр белән мөрәҗәгать итә.

Мәсәлән, Вәкаләтле вәкилгә Казан шәһәрендә яшәүче гражданин Н.нан мөрәҗәгать килде, анда 2023 елның 4 маенда «Нәфис Косметикс» АҖ эш урынында хезмәт вазыйфаларын башкарганда имгәнүе турында хәбәр ителгән. Әмма, булган хәлгә карамастан, компания бу инцидентны тикшермәгән.

Вәкаләтле вәкил соравы буенча, Татарстан Республикасында Дәүләт хезмәт инспекциясе әлеге хәлнең сәбәпләрен тикшерде. Тикшерү барышында «Нәфис Косметикс» АҖ әлеге бәхетсезлек очрагын тикшермәгәнлеге расланды. Компанияне моның өчен җаваплылыкка тартырга мөмкин булмады, чөнки тиешле вакыт үткән.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: 2024 елның 13 августында гариза бирүче РФ ТК 81 нче маддәсенең 1 өлешенең 6 пункты (прогул) нигезендә эшеннән азат ителгән. Мондый карар белән килешмичә, гражданин Н. үз хокукларын яклау өчен судка мөрәҗәгать итә. Суд аның таләпләрен канәгатьләндерде һәм аны эшенә кайтарды.

Хезмәткәрләрнең имин хезмәт шартларына хокукларын тәэмин итүдә Татарстан Республикасында Профсоюзлар федерациясе сизелерлек роль уйный.

2025 елда оешмаларда хезмәтне саклау турындагы законнарның үтәлешенә җәмәгать контроле профсоюзлар тарафыннан төзелгән структура – республика профсоюзларының техник хезмәт инспекциясе, профсоюзлар һәм профсоюзларның хезмәтне саклау буенча вәкаләтле вәкилләре катнашында тигез нигездә төзелә торган оешмаларның хезмәтне саклау комитетлары (комиссияләре) аша гамәлгә ашырылды. Республика һөнәр берлекләренең техник хезмәт инспекциясе составында 16 техник хезмәт инспекторы бар, алар агымдагы елда хезмәтне саклау буенча 1200 тикшерү уздырган, 3 меңгә якын хокук бозу очрагы ачыкланган, эш бирүчеләргә 200 ләп күрсәтмә биргән.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: 2025 елда Вәкаләтле вәкил белән Татарстан Республикасы Профсоюзлар федерациясе арасында үзара хезмәттәшлек турында килешү имзаланды. Әлеге килешү кысасында хезмәт шартларын бәяләү, хезмәткәрләрнең иминлеген тәэмин итү һәм башка мөһим аспектларны үз эченә алган оешмаларда күчмә тикшерүләр үткәрүне үз эченә алган уртак эш планлаштырылган. Мондый хезмәттәшлек хезмәт ияләренең хокукларын яклауның нәтиҗәлелеген арттыруга һәм эш урыннарында уңайлырак һәм куркынычсызрак шартлар тудыруга юнәлдерелгән.

 

Педагогик хезмәткәрләрнең хезмәт хокукларын яклау

 

2025 елның 1 сентябреннән Россия Мәгариф министрлыгының 2025 елның 4 апрелендәге 269 номерлы боерыгы нигезендә мәгариф учреждениеләренең педагогик хезмәткәрләре өчен эш йөкләмәсен исәпләүнең яңартылган кагыйдәләре үз көченә керде. Төп алымнарда дәвамчанлыкны саклап, яңа нормалар исәп-хисапларга дифференциация кертә. Аерым алганда, күпчелек педагоглар өчен, тәрбиячеләрне, производствода белем бирү осталарын, методистларны һәм консультантларны да кертеп, атнага 36 сәгать эш вакыты билгеләнгән. Интернат учреждениеләрендә һәм социаль үзәкләрдә эшләүче физик культура буенча инструкторлар һәм тәрбиячеләр өчен эш атнасы 30 сәгатькә кадәр кыскартылган. Инвалид балалар белән эшләүче тәрбиячеләр атнага 25 сәгать, музыка җитәкчеләре һәм концертмейстерлар – 24 сәгать, дефектолог һәм логопед укытучылары 20 сәгать эшли.

 Урта һөнәри белем бирү оешмаларының (көллиятләр һәм техникумнар) педагогик хезмәткәрләре өчен еллык уку йөкләнеше уку елының 10 аена бүленгән 720 сәгать күләмендә билгеләнгән. Шул ук вакытта әлеге категория хезмәткәрләр өчен эш йөкләнешенең югары чиге елына 1440 сәгатьтән артмаска тиеш (Россия Мәгариф һәм фән министрлыгының 2025 елның 11 апрелендәге 335 номерлы боерыгы).

2025/2026 уку елы башына республика мәгариф системасында 37 746 педагог хезмәткәре эшли, шул исәптән 32 418 мәктәп укытучысы. Мәктәп укытучыларының уртача яше 49 яшь. 35 яшькә кадәрге яшь укытучылар өлеше – 20%, пенсионер укытучылар 14 процентны тәшкил итә.

Педагогик кадрлар җитмәү проблемасы актуаль булып кала бирә. 2025/26 уку елы башына аларга ихтыяҗ 2 меңнән артык кеше тәшкил иткән.

Муниципаль берәмлекләр буенча укытучыларга ихтыяҗ Казан, Чаллы шәһәрләрендә, Түбән Кама, Тукай, Биектау, Лаеш, Лениногорск муниципаль районнарында зур.

Барыннан да бигрәк математика (281), рус теле (249), башлангыч сыйныфлар (152), чит тел (142), физика (106), информатика (78), тарих (62), биология (57), химия (50) укытучылары таләп ителә.

Югарыда бәян ителгәннәргә бәйле рәвештә, Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы муниципаль районнарындагы җирле үзидарә органнарына тиешле муниципаль районның мәгариф системасында квалификацияле педагогик кадрлар кытлыгын бетерү буенча муниципаль дәрәҗәдә программалар, чаралар планнары (юл картасы) эшләргә (булган очракта камилләштерергә) тәкъдим итә.

Хисап елында Вәкаләтле вәкил мәгариф хезмәткәрләренең хокукларын үтәүне тәэмин итү мәсьәләләренә зур игътибар бирә. Ел дәвамында Вәкаләтле вәкил адресына педагоглардан аларның хезмәт хокукларын яклауны сорап мөрәҗәгатьләр килде.

Мәсәлән, Вәкаләтле вәкил адресына гражданка Д.ның «Казан политехника көллияте» учреждениесеннән законсыз эштән китүе турында мөрәҗәгате кергән. Социаль челтәрләрдә һәм массакүләм мәгълүмат чараларында шулай ук әлеге көллиятнең башка хезмәткәрләренең законсыз эштән азат ителүләре турында хәбәрләр урнаштырылган.

Мөрәҗәгатьне карау нәтиҗәләре буенча шул ачыкланды, гариза бирүче белән «Казан политехник көллияте» арасында 2024 елның 2 сентябреннән 2025 елның 31 августына кадәр сроклы хезмәт килешүе төзелгән. Вакытлы хезмәт шартнамәсе гамәлдә булу срогы узу сәбәпле туктатылган.

Казан шәһәренең Совет районы прокуратурасы, Татарстан Республикасында Дәүләт хезмәт инспекциясе белгечен җәлеп итеп, «Казан политехника көллияте» дәүләт һөнәри белем бирү учреждениесендә хезмәтне саклау законнарының үтәлешен тикшерде. Тикшерү барышында Россия Федерациясе Хезмәт кодексы таләпләрен бозулар ачыкланды, шул исәптән билгесез срокка хезмәт шартнамәсе төзелә торган хезмәткәрләр өчен каралган хокукларны һәм гарантияләрне бирүдән читләшү максатларында ашыгыч хезмәт шартнамәләре төзүне тыю өлешендә. Прокуратура органы тарафыннан административ хокук бозу турында тәкъдимнәр кертелде һәм эшләр кузгатылды. Көллиятнең эшчәнлеге Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы тарафыннан аерым контрольгә алынды.

Әлеге бүлекнең ахырында йомгаклап шуны билгеләп үтик: Вәкаләтле вәкил эшчәнлегенең өстенлекле юнәлеше булып, вазгыятьне күзәтү һәм хезмәт мөнәсәбәтләре өлкәсендә хокук яклау чараларын гамәлгә ашыру кала. Бу күзәтчелек һәм контроль ведомстволары, шулай ук статистика органнарының гражданнарның хезмәт хокукларын саклауга бәйле проблемаларның саклануын күрсәтә торган мәгълүматларына бәйле.

 

1. 2. . ТОРАККА ХОКУК

 

Россия Федерациясе Конституциясенең 40 нчы маддәсендә беркетелгән торакка хокук гражданның хокукый статусының төп элементларының берсе һәм дәүләт тарафыннан тәэмин ителә торган социаль-икътисадый гарантияләр системасының аерылгысыз өлеше булып тора. Әлеге хокукны гамәлгә ашыру өчен торак төзелеше, гражданнарны торак белән тәэмин итү, аннан файдалану мөмкинлеген арттыру, муниципаль берәмлекләрдә төзекләндерүне яхшырту һәм яшәү өчен уңайлы шартлар тудыру дәүләт хакимияте һәм җирле үзидарә органнары эшчәнлегенең төп юнәлешләре булып тора.

2030 елга кадәр Татарстан Республикасын социаль-икътисадый үстерү стратегиясе нигезләмәләре нигезендә республиканы үстерү максатларына ирешү – торак төзелеше күләмнәрен арттыру, гаиләләрне һәркем сатып ала алырлык торак белән тәэмин итү, шәһәр мохитенең уңайлылыгын сизелерлек арттыру һәм уңайлы шәһәр мохитен булдыруда гражданнарның турыдан-туры катнашу механизмнарын үстерү белән тыгыз бәйләнгән.

Татарстан Республикасында файдалануга тапшырылган торак саны югары дәрәҗәдә кала. Татарстан Республикасы Төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлыгының (алга таба – Төзелеш министрлыгы) 2025 елның 25 декабренә булган мәгълүматларына караганда, республикада 2025 елда 3.515 мең кв. метр торак файдалануга тапшырылган. Социаль ипотека программасы кысасында узган ел, 24 декабрьгә булган мәгълүматларга караганда, гомуми мәйданы 162 мең кв. метр булган 44 йорт файдалануга тапшырылган. Узган елда 27 яшь һәм 69 күп балалы гаиләнең торак шартлары яхшыртылган.

Яңа төзелеш белән беррәттән, гамәлдәге торак фондын саклау һәм яңарту да торак сәясәтенең әһәмиятле юнәлеше булып кала бирә.

Төзелеш министрлыгы мәгълүматларына караганда, 2025 ел ахырына 875 күпфатирлы йортта капиталь ремонт ясалган, бу республикада яшәүчеләрнең яшәү сыйфатын яхшыртуга һәм торак шартларының иминлеген тәэмин итүгә ярдәм иткән.

Шул ук вакытта интенсив торак төзелеше һәм гамәлдәге торак фондын масштаблы капиталь ремонтлау котылгысыз рәвештә коммуналь челтәрләргә йөкләнешне арттыра, аларның күбесе дистә еллар дәвамында эксплуатацияләнә. Шуңа бәйле рәвештә коммуналь инфраструктураны яңарту торак биналарның тотрыклы эшләвен тәэмин итү өчен кирәкле шарт булып тора.

Коммуналь инфраструктураның тотрыклы эшләвен тәэмин итү өчен 2025 елда Татарстан Республикасы Рәисе Р.Н. Миңнеханов тарафыннан торак-коммуналь хуҗалыкны яңарту буенча масштаблы программа тәкъдим ителде. Әлеге инициативаны гамәлгә ашыру кысасында республиканың барлык муниципаль районнарында инженерлык инфраструктурасының 167 объекты яңартылды, 409 км инженерлык челтәре алыштырылды.

Шул ук вакытта халык өчен торак проблемалары актуальлеген югалтмый, бу хакта әлеге тематика буенча Вәкаләтле вәкилгә килгән мөрәҗәгатьләрнең шактый саны сөйли. 2025 елда Вәкаләтле вәкил адресына торак мәсьәләләре буенча 520 мөрәҗәгать кергән.

Гражданнар мөрәҗәгатьләренә анализ торак өлкәсендә аеруча кискен проблемаларның спектрын ачыклый: социаль наем шартнамәләре буенча торак бирү, ятим балаларны торак белән тәэмин итү, күпбалалы гаиләләргә индивидуаль торак төзелеше өчен җир кишәрлекләре бүлеп бирү, күчемсез милек белән алыш-биреш иткәндә хокукларны яклау мәсьәләләре. Торак-коммуналь хуҗалык өлкәсендә гражданнар күпфатирлы йортларның гомуми мөлкәтенең торышына, агымдагы һәм капиталь ремонтны оештыруга, күрсәтелә торган коммуналь хезмәтләрнең сыйфатына борчылуларын белдерәләр, шулай ук коммуналь хезмәтләрне нигезсез туктатып тору очраклары турында хәбәр итәләр.

2025 елда «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасында «Торак-коммуналь хуҗалык» юнәлеше буенча 10 142 хәбәр басылып чыкты. Иң күп мөрәҗәгатьләр Чаллы шәһәре (3830), Казан шәһәре (3263), Әлмәт (684), Түбән Кама (500), Бөгелмә (357), Яшел Үзән (196) муниципаль районнарыннан. Ел ахырына дәүләт органнары, җирле үзидарә органнары һәм идарәче оешмалар тарафыннан «Халык контроле» системасына гражданнардан кергән торак-коммуналь хуҗалык өлкәсендәге проблемалар турындагы 9309 мөрәҗәгать хәл ителде.

 

Торакка мохтаҗ гражданнарның хокукларын гамәлгә ашыру

 

Торак шартларын яхшыртуга юнәлдерелгән мөһим механизмнарның берсе – торак урыннарын социаль наем шартнамәсе буенча бирү. Социаль наем шартнамәсе буенча торак урыннар Россия Федерациясе Торак кодексында билгеләнгән нигезләр буенча торак урыннарга мохтаҗ дип танылган һәм торак урыннарга мохтаҗ буларак исәпкә алынган аз керемле гражданнарга бирелә.

Россия Федерациясе Торак кодексы нигезләмәләре нигезендә муниципаль торак урыннары бирү Дәүләт торак фонды гражданнарны торак урыннарына мохтаҗлар буларак исәпкә кую датасында билгеләнә торган чират тәртибендә гамәлгә ашырыла.

2025 ел барышында Вәкаләтле вәкил тарафыннан гражданнардан аларны торак урынга мохтаҗлар исәбенә кую һәм аз керемлеләр дип тану мәсьәләсен карау өчен артык документлар сорату очраклары ачыкланды. Әлеге хокук бозулар гамәлдәге законнарга каршы килү белән бергә, гражданнарга торакка конституциячел хокукларын гамәлгә ашыру мөмкинлеген шактый кыенлаштыра, нигезсез административ киртәләр тудыра.

Вәкаләтле вәкил адресына һәлак булган Бөек Ватан сугышында катнашучының хатыны, хезмәт ветераны Х. мәнфәгатьләрендә торак шартларын яхшырту мәсьәләсе буенча гражданка П. мөрәҗәгате кергән.

Ул аның мөрәҗәгатьләрен Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районының җирле үзидарә органы тиешенчә карамавы турында хәбәр итә.

Гражданка Х.ның торак урынга мохтаҗ буларак исәпкә кую мәсьәләсе буенча мөрәҗәгатенә Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районы башкарма комитетының мөрәҗәгатькә кушымта итеп бирелгән җавабыннан мөрәҗәгать итүчегә җирле үзидарә органына исемлек нигезендә документларның тулы пакетын тапшырырга кирәклеге күренә.

Гариза белән бергә тапшырылырга тиешле документлар исемлеген анализлау барышында, мөрәҗәгать итүчегә документларны тапшыру буенча ведомствоара мәгълүмати хезмәттәшлек кысасында җирле үзидарә органының вазыйфаи затлары соратып алырга мөмкин булган артык бурычлар йөкләнүе ачыкланды.

Моннан тыш, соратып алына торган документлар исемлегенә гамәлдәге төбәк законнарында һәм муниципаль хезмәт күрсәтүнең административ регламентында каралмаган документлар кертелгән иде, аерым алганда, архив белешмәләре: биш еллык чорда элеккеге теркәлү урыннарыннан белешмә, торак урынга техник паспорт күчермәсе һәм салым һәм башка мәҗбүри түләүләр буенча бурычлар булмау турында белешмә.

Мөрәҗәгать итүченең бозылган хокукларын торгызу максатларында Вәкаләтле вәкил, Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районы башкарма комитеты адресына торак урыннарга мохтаҗ буларак гражданнарны исәпкә кую буенча муниципаль хезмәт күрсәткәндә мөрәҗәгать итүчеләрдән артык документлар соратып алуны булдырмау буенча чаралар күрү кирәклеге турында, шулай ук, ачыкланган хокук бозуларны исәпкә алып, мөрәҗәгатьне кабат карау турында тәкъдимнәр җибәрде.

Вәкаләтле вәкилнең тәкъдимнәрен карау нәтиҗәләре буенча җирле үзидарә органы тарафыннан мөрәҗәгать итүчедән соратып алына торган документлар исемлегенә тиешле төзәтмәләр кертелде.

Югарыда бәян ителгәннәргә бәйле рәвештә, гражданнарның торак хокукларын гамәлгә ашыруны тәэмин итү максатларында Татарстан Республикасы җирле үзидарә органнарына, гражданнарны торак урыннарына мохтаҗлар буларак исәпкә алу буенча муниципаль хезмәт күрсәткәндә гражданнардан артык документлар таләп итү очракларын төшереп калдырырга кирәк.

 

Җир кишәрлекләре бирүнең дәүләт гарантияләрен гамәлгә ашыру юлы белән күпбалалы гаиләләрнең торак хокукларын тәэмин итү

 

Торак шартларын яхшыртуга юнәлдерелгән мөһим механизмнарның берсе – гражданнарга индивидуаль торак төзелеше өчен милеккә бушлай җир кишәрлекләре бирү. Дәүләт ярдәменең әлеге чарасы күпбалалы гаиләләр өчен аерым социаль әһәмияткә ия.

Татарстан Республикасы Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министрлыгы мәгълүматларына караганда, әлеге ярдәм чарасы гамәлдә булган чорда җир кишәрлекләре алу хокукы булган күпбалалы гаиләләр исемлегенә 72 271 күпбалалы гаилә кертелгән.

2025 елның 24 декабренә 55 439 гаилә җир кишәрлекләре белән тәэмин ителгән, бу мөрәҗәгать итүчеләрнең гомуми санының 76 процентын тәшкил итә, җир кишәрлекләрен 16 832 гаилә көтә.

Күпбалалы гаиләләрнең торак мәсьәләләрен хәл итүгә комплекслы якын килү кысасында Татарстан Республикасында бирелгән җир кишәрлекләренең инфраструктур үсеше буенча эзлекле эш алып барыла.

Төзелеш министрлыгы мәгълүматларына караганда, күпбалалы гаиләләргә бирелгән 54 мең җир кишәрлегенең 32,5 меңе – электр линияләре, 17,3 меңе – су, 24 меңе – газ, 33,6 меңе юллар белән тәэмин ителгән.

«Күпбалалы гаиләләр өчен җир кишәрлекләрен төзү» программасы кысасында 2025 елда Тукай районының Әҗмәкәй һәм Биклән авылларында, Биектау районы Каймар авылы һәм Лаеш шәһәренең Сәйдәшев-Юбилейная бистәсендә су белән тәэмин итү челтәрләре төзелде. Шулай ук Биектау районының Яшь Көч авылында, Түбән Кама районының Борок авылында, Тукай районының Әҗмәкәй авылында күп балалы гаиләләргә бирелгән җир кишәрлекләренә юллар төзү буенча да эшләр башкарылды.

2025 елда җирле үзидарә органнары тарафыннан күпбалалы гаиләләргә җир кишәрлекләре бирү буенча башкарылган эш йомгаклары буенча, әлеге категория гражданнарның хокукларын тәэмин итү өлешендә сизелерлек нәтиҗәләргә ирешелде.

Татарстан Республикасы Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министрлыгы мәгълүматлары буенча, 2025 елның 17 декабренә 24 муниципаль районда (Азнакай, Аксубай, Алексеевск, Әлки, Апас, Әтнә, Баулы, Буа, Югары Ослан, Биектау, Зәй, Кайбыч, Кама Тамагы, Кукмара, Менделеевск, Минзәлә, Мөслим, Яңа Чишмә, Саба, Сарман, Спас, Тәтеш, Чирмешән, Ютазы) күпбалалы гаиләләр өчен җир кишәрлекләренә ихтыяҗ тулысынча канәгатьләндерелгән.

Шул ук вакытта Казан шәһәрендә (9281 гаилә), Чаллы шәһәрендә (5163 гаилә), шулай ук Әлмәт (1045 гаилә), Яшел Үзән (529 гаилә), Түбән Кама (296 гаилә) муниципаль районнарында җир кишәрлекләре бирү киеренке булып кала.

Шул ук вакытта, Татарстан Республикасы Рәисе Р.Н. Миңнеханов ярдәме белән әлеге вазгыятьне чишү буенча республикада системалы чаралар күрелә.

 2025 елның 3 октябрендә Татарстан Республикасы Җир кодексына «Казан» һәм «Чаллы» шәһәр округлары территориясендә даими яшәүче күпбалалы гаиләләргә җир кишәрлеге урынына акчалата түләү рәвешендә дәүләт ярдәме чараларын гамәлгә ашыруның альтернатив механизмын күздә тоткан үзгәрешләр кертелде. 2025 елның 24 декабренә 112 гаилә җир кишәрлеге өчен акчалата түләүләр сорап гариза биргән.

Ләкин Казан һәм Чаллы шәһәрләрендә социаль киеренкелекне киметүгә китерә торган чаралар күрелүгә карамастан, Татарстан Республикасының башка муниципаль районнарында күпбалалы гаиләләрнең җир кишәрлекләре алуга закон белән билгеләнгән хокукын гамәлгә ашырганда билгеле бер проблемалар саклана.

Без үткәргән мониторинг нәтиҗәләре күрсәткәнчә, кайбер районнарда җир кишәрлекләрен бирүне көтү сроклары гаилә җир кишәрлеге алу хокукына ия гражданнар исемлегенә кертелгәннән соң дүрт һәм аннан да күбрәк елга җитә. Әлеге фактлар Казан, Чаллы шәһәрләрендә, Әлмәт һәм Лаеш муниципаль районнарында ачыкланды.

Җир кишәрлеге бирелүен озак көтү, күпбалалы гаиләләрне торак шартларын һәм тормыш сыйфатын яхшырту өчен законда каралган социаль ярдәм чарасын вакытында гамәлгә ашыру мөмкинлегеннән мәхрүм итә.

Күпбалалы гаиләләргә җир кишәрлекләрен озак көтү проблемасының масштаблары турында безнең адреска килгән конкрет мөрәҗәгатьләр сөйли.

Вәкаләтле вәкил адресына Чаллыда яшәүче граждан Ф. җир кишәрлеген озак көтү шикаяте белән мөрәҗәгать итте. Мөрәҗәгатьне карау барышында шикаять итүченең гаиләсе тиешле исемлеккә 2018 елда ук кертелгән булуы ачыкланды. Әмма 2025 елның августында гына, ягъни җиде ел көткәннән соң гына, гаилә беренче тапкыр җир кишәрлеген сайлауга чакырылган. Шул ук вакытта мөрәҗәгать итүче, кирәкле инфраструктура булмау сәбәпле, тәкъдим ителгән варианттан баш тартырга мәҗбүр булган.

Килеп туган вазгыятьтә Россия Федерациясе Тикшерү комитетының Татарстан Республикасы буенча Тикшерү идарәсенең Чаллы шәһәре буенча тикшерү бүлеге тарафыннан Россия Федерациясе Җинаять кодексының 293 маддәсенең 1 өлешендә каралган җинаять билгеләре (ваемсызлык) буенча җинаять эше кузгатылган, аның буенча мөрәҗәгать итүче зыян күрүче дип танылган.

Вәкаләтле вәкил, үз чиратында, күпбалалы гаилә мәнфәгатьләрен яклап Татарстан Республикасы Прокуратурасына мөрәҗәгать итте. Прокуратура органнарыннан, Татарстан Республикасының җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министрлыгыннан алынган мәгълүматларга караганда, җир массивларына инвентаризация үткәрелгән һәм өстәмә җир фонды булдырылган.

Шулай ук Чаллы шәһәрендә проблемалы хәлне чишү максатларында әлеге мәсьәлә буенча 2024 елның декабрендә Татарстан Республикасы Җир кодексына Чаллы шәһәре гаиләләренә якындагы муниципаль районнарда җир кишәрлекләре бирүне күздә тоткан үзгәрешләр кертелде.

2025 елда Вәкаләтле вәкил адресына күпбалалы гаиләләрдән күпсанлы мөрәҗәгатьләр кергән, аларда җир кишәрлекләрен бирү тәртибе бозылуы, шулай ук әлеге процедураның үтә күренмәле булмавы билгеләп үтелгән.

Өч һәм аннан да күбрәк баласы булган гражданнарга җир кишәрлекләре биргәндә булган проблемалар турында Татарстан Республикасы Прокуратурасының әлеге юнәлеш буенча эш йомгаклары да сөйли. 2025 елның узган чорында күрсәтелгән юллама буенча күзәтчелек чаралары барышында республика шәһәрләре һәм районнары прокурорлары тарафыннан 122 закон бозу очрагы ачыкланган, 49 күрсәтмә кертелгән, аларны карау нәтиҗәләре буенча 30 вазыйфаи зат дисциплинар җаваплылыкка тартылган, 6 протест бирелгән, судка җир кишәрлекләре бирү һәм аларны инфраструктура белән тәэмин итү турында 48 дәгъва гаризасы җибәрелгән, шулардан хәзерге көндә 39 дәгъва каралган һәм канәгатьләндерелгән, 9 ы карауда.

 Шуңа бәйле рәвештә, 2025 елда Вәкаләтле Вәкилнең эш планы кысасында күпбалалы гаиләләргә җир кишәрлекләре бирү тәртибенә анализ ясау максатында муниципаль районнарга чыгулар оештырылды.

Без республиканың 7 муниципаль районында булдык (Әлмәт, Биектау, Яшел Үзән, Кукмара, Лаеш, Түбән Кама, Балык Бистәсе муниципаль районнары).

Башкарылган эш нәтиҗәләре буенча җирле үзидарә органнары вазыйфаи затларының бу юнәлештә эшчәнлеген оештыруның югары дәрәҗәсен билгеләп үтәргә кирәк. Күп балалы гаиләләрнең гаризаларын карау барышында вазыйфаи затлар тарафыннан хокукый мәгълүмат бирү, буш җир кишәрлекләрен ачыклау, җир кишәрлекләрен формалаштыруда техник ярдәм күрсәтү, дәүләт теркәвенә алу органнары белән үзара хезмәттәшлекне үз эченә алган күпкырлы эш башкарыла һәм башка вәкаләтле органнар тарафыннан, бу йөкләнгән бурычларны үтәүгә җаваплы караш турында сөйли.

Шулай да, уңай яклары булуга карамастан, Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре урыннарда чаралар үткәрү барышында өч һәм аннан да күбрәк баласы булган гражданнарга җир кишәрлекләре биргәндә кайбер хокук бозуларны ачыклады.

Татарстан Республикасы Кукмара муниципаль районында җир кишәрлеге алу хокукына ия гражданнар исемлегенә кертелгән гаиләләргә җир кишәрлекләре бирү чиратын анализлау йомгаклары буенча, без күпбалалы гаиләләргә җир кишәрлекләре биргәндә билгеләнгән чиратны үтәмәү очракларын ачыкладык. Моннан тыш, Вәкаләтле вәкил Аппараты җирле үзидарә органы эшен өйрәнгәндә, мөрәҗәгать итүчеләр тарафыннан җир кишәрлекләрен сайлауның хәбәрнамәдә күрсәтелгән көннәрдә башкарылмавына игътибар бирелде.

Татарстан Республикасы Түбән Кама муниципаль районында җирле үзидарә органы эше белән танышу барышында, Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре тарафыннан законнарда билгеләнгән срокларны үтәмәү очраклары, атап әйткәндә, җир кишәрлеге алу хокукына ия гражданнарны исемлеккә кертү (кертүдән баш тарту) турында карар кабул итү өчен 30 көннән артык вакыт үтү очраклары ачыкланды. Шундый ук хокук бозулар Яшел Үзән муниципаль районында да ачыкланды.

Татарстан Республикасы Әлмәт муниципаль районында Вәкаләтле вәкил Аппараты тарафыннан шулай ук законнарда билгеләнгән срокларны үтәмәү очраклары, атап әйткәндә, җир кишәрлеге алу хокукына ия гражданнарны исемлеккә кертү (кертүдән баш тарту) турында карарлар кабул итү срокларын бозу очраклары ачыкланды. Шулай ук җирле үзидарә органы тарафыннан гражданнарны исемлектән төшереп калдыру һәм җир кишәрлеген бирүдән баш тарту турында хәбәр итүнең 7 көнлек срогы бозылуы билгеләп үтелде.

Күрсәтелгән хокук бозулар буенча Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасының Кукмара, Түбән Кама, Яшел Үзән һәм Әлмәт муниципаль районнары җитәкчеләренә күрсәтмәләр җибәрде. Кукмара муниципаль районында ачыкланган хокук бозуларның характерын һәм әһәмиятен исәпкә алып, әлеге район башлыгына, шулай ук Татарстан Республикасы Кукмара муниципаль районының мөлкәт һәм җир мөнәсәбәтләре палатасы вазыйфаи затларына карата дисциплинар эш кузгату турында үтенеч җибәрелде. Вәкаләтле вәкил киләчәктә мондый хокук бозуларга юл куймау максатында мөлкәт һәм җир мөнәсәбәтләре палатасы хезмәткәрләре өчен укулар оештырырга кирәклегенә басым ясады.

Ачыкланган хокук бозуларны бетерү буенча җирле үзидарә органнары вазыйфаи затларына җибәрелгән тәкъдимнәр кабул ителде һәм тиешле эш башкарылды.

Конкрет хокук бозулар белән беррәттән, Вәкаләтле вәкил Аппараты тарафыннан күп балалы гаиләләргә җир кишәрлекләре бирү административ процедурасының гомуми нәтиҗәлелеге анализланды. Мониторинг барышында күпбалалы гаиләләрнең хокукларын гамәлгә ашыру процессында өстәмә кыенлыклар тудыра торган административ киртәләр барлыгы ачыкланды. Үткәрелгән мониторинг нәтиҗәләре нигезендә проблеманы комплекслы хәл итүгә омтылып, безнең тарафтан күпбалалы гаиләләргә җир кишәрлекләре бирү процедурасын камилләштерү буенча тәкъдимнәр әзерләнде, алар, безнең фикеребезчә, җирле үзидарә органнарына административ йөкләнешне киметергә һәм җир кишәрлеге алу хокукы булган гражданнар өчен уңайлырак шартлар тудырырга мөмкинлек бирәчәк.

Татарстан Республикасы Җир кодексының 32.1 нче маддәсе 9 пункты нигезендә җир кишәрлеге бирү турында гариза язма рәвештә яисә электрон документ рәвешендә «Интернет» челтәреннән файдаланып, җирле үзидарәнең вәкаләтле органына йә күпфункцияле үзәк аша турыдан-туры тапшырылырга мөмкин.

Шуның белән бергә Татарстан Республикасы Җир кодексының югарыда күрсәтелгән маддәсе 10 пунктында гариза биргән көннән алып 14 көннән дә соңга калмыйча исемлеккә кертү турында карар кабул итү өчен әлеге пунктта күрсәтелгән берничә документ тапшырыла, дип карала.

Күпфункцияле үзәк аша гариза бирү электрон каналларыннан файдаланган яисә мөрәҗәгатьләрен юллаган гариза бирүчеләр соңыннан документларын җирле үзидарә органына шәхсән тапшырырга тиеш, бу исә дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтү өлкәсендә цифрлы технологияләрне кертүнең нәтиҗәлелеген сизелерлек киметә.

Җир кишәрлеген сайлау процедурасын үткәрү турында гражданнарга хәбәр итү ысулы җирле үзидарә органнары эшендә шактый кыенлыклар тудыра. Татарстан Республикасы Җир кодексының 32.1 нче маддәсе 13 пункты нигезендә гражданнарга заказлы хат белән, телеграмма белән кул куеп хәбәр ителә.

Асылда җирле үзидарә органнарының вәкаләтле вазыйфаи затлары, җир кишәрлеген сайлау процедурасын үткәрү турында хәбәрнамәләр мөрәҗәгать итүчеләргә яшәү урынын алыштыру яисә контакт мәгълүматлары аркасында барып җитмәгән очракларга юлыга. Үз чиратында, күрсәтелгән процедурага гражданның өч тапкыр килмәве аны җир кишәрлекләре бирү хокукына ия гражданнар исемлегеннән төшереп калдыруга китерә.

Билгеләнгән проблемаларның системалылыгын исәпкә алып, Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министры һәм Татарстан Республикасы дәүләт идарәсенең Цифрлы үсеш, мәгълүмати технологияләр һәм элемтә министры адресына Татарстан Республикасы Җир кодексының 32.1 нче маддәсе 10 пунктында каралган документларны, Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр порталы аша яисә күпфункцияле үзәкләр аша тапшыру механизмын булдыру мөмкинлеген бергәләп карау тәкъдимнәрен кертте.

Шулай ук Татарстан Республикасы Җир кодексының 32.1 нче маддәсе 13 пунктына Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр порталы аша тиешле хәбәрләрне җибәрү мөмкинлеге белән җир кишәрлеген сайлау процедурасын үткәрү турында гражданнарга хәбәр итү ысуллары исемлеген тулыландыру өлешендә үзгәрешләр кертүнең максатка ярашлылыгын карарга тәкъдим ителде.

Әлеге мәсьәләләрне бергәләп хәл итү зарурлыгын исәпкә алып, Вәкаләтле вәкил депутатлар корпусы, министрлыклар һәм ведомстволар, шулай ук Татарстан Республикасы җирле үзидарә органнары вәкилләре катнашында «Актуаль проблемалар һәм күпбалалы гаиләләргә җир кишәрлекләрен түләүсез бирү системасын камилләштерү юллары» темасына Вәкаләтле вәкил каршында Эксперт советы утырышы оештырды.

 Эксперт советы утырышы йомгаклары буенча Вәкаләтле вәкил тарафыннан түбәндәге тәкъдимнәр әзерләнде:

Татарстан Республикасы муниципаль районнарының һәм шәһәр округларының җирле үзидарә органнарына:

– муниципаль норматив хокукый актларны федераль һәм төбәк законнарына туры китерү чараларын күрергә;

– Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Аппараты тарафыннан Әлмәт, Яшел Үзән, Кукмара һәм Түбән Кама муниципаль районнарында ачыкланган хокук бозуларны, үз эшләрендә алга таба бу хокук бозуларга юл куймау максатларында игътибарга алырга;

– индивидуаль торак төзелешен гамәлгә ашыру, шәхси ярдәмче хуҗалык (йорт яны җир кишәрлеге) алып бару, бакчачылык яисә яшелчәчелек өчен җир кишәрлеге алу хокукына ия затлар исемлекләренә кертелгән гражданнарга үз ихтыяҗлары өчен җир кишәрлекләре бирү чиратларының катгый үтәлешен тәэмин итәргә;

– өч һәм аннан да күбрәк баласы булган гражданнарга җир кишәрлекләре бирү буенча административ процедураларны гамәлгә ашырганда, Татарстан Республикасы Җир кодексының 32.1 нче маддәсендә билгеләнгән срокларның тайпылышсыз үтәлешен тәэмин итәргә;

– күпбалалы гаиләләргә бирелә торган буш җир кишәрлекләрен ачыклау максатыннан һәр муниципаль берәмлектә җирләргә инвентаризация үткәрергә;

Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитетының Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре комитетына һәм Чаллы шәһәре башкарма комитетының Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре идарәсенә:

– индивидуаль торак төзелешен гамәлгә ашыру, шәхси ярдәмче хуҗалык (йорт яны җир кишәрлеге) алып бару, үз ихтыяҗлары өчен бакчачылык яисә яшелчәчелек өчен җир кишәрлеге алу хокукы булган затлар исемлекләренә кертелгән гражданнар белән җир кишәрлеге урынына акчалата түләү алу мөмкинлеге турында мәгълүмати-аңлату әңгәмәсе үткәрергә;

Татарстан Республикасы Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министрлыгына:

– Татарстан Республикасы Җир кодексының 32.1 нче маддәсе 13 пунктына җир кишәрлеген сайлау процедурасын үткәрү турында гражданнарга хәбәр итү ысуллары исемлегенә тиешле хәбәрләрне Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр порталы аша җибәрү мөмкинлеген өстәү өлешендә үзгәрешләр кертүнең максатка ярашлылыгын карарга;

Татарстан Республикасы дәүләт идарәсен Цифрлы үстерү, мәгълүмати технологияләр һәм элемтә министрлыгына:

– әлеге портал аша җир кишәрлеген сайлау процедурасын үткәрү турында гражданнарга хәбәрләрне автоматлаштырылган юллау механизмын интеграцияләү максатыннан Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр порталының функциональ мөмкинлекләрен киңәйтү мөмкинлеген карарга;

Татарстан Республикасы Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министрлыгына, Татарстан Республикасы дәүләт идарәсен Цифрлы үстерү, мәгълүмати технологияләр һәм элемтә министрлыгына:

– Татарстан Республикасы Җир кодексының 32.1 нче маддәсе 10 пунктында каралган документларны Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр порталы аша яисә дәүләт хезмәтләре һәм муниципаль хезмәт күрсәтүләр буенча мөрәҗәгать итүче сайлаган беренчел мөрәҗәгать итү ысулы нигезендә күпфункцияле үзәкләре аша тапшыру механизмын булдыру мөмкинлеген бергәләп карарга;

Татарстан Республикасы Юстиция министрлыгына:

– кирәк булган очракта Татарстан Республикасы Җир кодексына үзгәрешләр кертү турында закон проектын әзерләүдә хокукый ярдәм күрсәтергә;

Киләчәктә Вәкаләтле вәкил Аппараты, җир кишәрлекләрен биргәндә хокук бозуларны вакытында ачыклау һәм бетерү өчен, муниципаль берәмлекләрдәге вазгыятькә мониторинг ясауны дәвам итәргә планлаштыра.

 

Ятим балаларның һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балаларның һәм алар арасыннан махсуслаштырылган торак фондыннан торак урыны алу хокукына ия затларның хокукларын гамәлгә ашыру

 

Гражданнарның иң зәгыйфь категорияләренең берсен – ятим балаларны һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балаларны, шулай ук алар арасыннан махсуслаштырылган торак фондыннан торак урыны алу хокукына ия затларны торак белән тәэмин итү мәсьәләләре Вәкаләтле вәкилнең аерым контролендә тора.

Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы биргән мәгълүматларга караганда, 2025 елда ятим балалар һәм ата-ана каравыннан мәхрүм калган балалар арасыннан 450 граждан төзекләндерелгән торак урыннары белән тәэмин ителгән.

Күрсәтелгән категория гражданнарның торак хокукларын гамәлгә ашыру механизмнарын камилләштерүдә түләүләр (сертификатлар) рәвешендә ярдәмнең альтернатив рәвешен кертү сизелерлек адым булды. Әлеге чара 23 яшькә җиткән затларга адреслана һәм торак урыннар белән тәэмин ителергә тиешле гражданнар исемлегенә кертелгән һәм төзекләндерелгән торак урынны милеккә алуга да, ипотека кредитын тулысынча каплауга да юнәлдерелергә мөмкин.

2025 елда Вәкаләтле вәкил Аппараты Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы каршында югарыда күрсәтелгән түләүләрне бирү турында карар кабул итү комиссиясенең 18 утырышында катнашты.

2025 ел йомгаклары буенча күрсәтелгән дәүләт ярдәме чарасы, ятим балалар һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балалар арасыннан 70 затка сертификатлар алу юлы белән торакка конституциячел хокукларын гамәлгә ашырырга мөмкинлек бирде.

Шул ук вакытта 2025 елда безнең адреска кергән мөрәҗәгатьләрне анализлау бу өлкәдә сакланып калган проблемаларны күрсәтә.

Ел дәвамында Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы тарафыннан торак шартларын яхшыртуга мохтаҗ дип танудан баш тарту турында карар кабул ителгән ятим балалар һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балалар арасыннан булган затларның хокукларын яклау буенча эш дәвам итте.

 Вәкаләтле вәкил адресына граждан Т. социаль ипотека программасында катнашуга һәм шартнамә буенча йөкләмәләрне түләүгә бәйле рәвештә мохтаҗ түгел дип, махсуслаштырылган торак фондыннан торак урыны бирелүгә мохтаҗ буларак ятим балалар һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балалар исемлегенә кертүдән баш тартулары турында Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының 2019 елгы карары белән килешмәве хакында мөрәҗәгать итте.

Шул ук вакытта Татарстан Республикасы Рәисе каршындагы Дәүләт торак фондының мөрәҗәгатькә кушымта итеп бирелгән хатыннан аңлашылганча, шартнамә буенча йөкләмәләр тулысынча үтәлмәгән, торак урын милек дип рәсмиләштерелмәгән.

Эш шартларын анализлаганда Вәкаләтле вәкил Аппараты Россия Федерациясе Конституция судының 18.07.2025 елгы 30-П номерлы карарында бәян ителгән хокукый позициясеннән чыгып эш итте, аның нигезендә ятим балалар арасыннан булган затларның торак белән тәэмин ителеш дәрәҗәсен билгеләгәндә түләнмәгән ипотека кредиты булу исәпкә алынмый һәм махсуслаштырылган торак урыны бирү хокукын гамәлгә ашырудан баш тарту өчен нигез була алмый, бу турыдан-туры Россия Федерациясе Конституциясенең закон каршында барысының да тигезлеге турындагы 19 нчы маддәсе нигезләмәләреннән килеп чыга.

Моннан тыш, гражданның торак мәйданы белән чынлыкта тәэмин ителеше хәзерге вакытта билгеләнгән исәп нормасыннан түбәнрәк булуы билгеләп үтелде.

Вазгыятьне һәрьяклап анализлау нигезендә Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы адресына «Ятим балаларга һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балаларга социаль ярдәм күрсәтүнең өстәмә гарантияләре турында» 1996 елның 21 декабрендәге 159-ФЗ номерлы Федераль закон нигезләмәләрен исәпкә алып, элек кабул ителгән карарны гамәлдән чыгару һәм граждан Т. гаризасын кабат карау турында тәкъдимнәр җибәрде.

Аларны карау йомгаклары буенча Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы тарафыннан исемлеккә кертүдән баш тарту турындагы карар кире кагылды һәм мөрәҗәгать итүчене беренче мөрәҗәгать итү датасы белән исемлеккә кертү турында карар кабул ителде.

Кайбер очракларда ятим балалар һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балалар арасыннан булган затлар махсуслаштырылган торак фондыннан торак урыны бирү турындагы мәсьәләне хәл итү өчен суд органнарына мөрәҗәгать итәләр. 2025 елда Татарстан Республикасы судлары тарафыннан Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгына карата махсуслаштырылган торак фондыннан торак урыннары бирү буенча 153 дәгъва гаризасы канәгатьләндерелде, шуларның 28 е генә үтәлгән. Безнең адреска 2025 елда суд карарларын озак вакыт үтәмәү турында мөрәҗәгатьләр килде.

Әйтик, 2025 елның маенда Вәкаләтле вәкил Аппаратына Казан шәһәрендә яшәүче гражданка З. мөрәҗәгать иткән, ул мөрәҗәгать итүчене тугыз айдан артык вакыт дәвамында махсуслаштырылган торак фондының торак урыны белән тәэмин итү бурычын йөкләү турындагы суд карарын Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы тарафыннан үтәмәү турында.

Күрсәтелгән дәлилләр буенча Вәкаләтле вәкил, суд карарын үтәү йөзеннән мөрәҗәгать авторын махсуслаштырылган торак фондының торак урыны белән тәэмин итү буенча чаралар күрү өчен кичекмәстән Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы адресына мөрәҗәгать итте.

Хатны карау йомгаклары буенча суд карарын үтәү йөзеннән, махсуслаштырылган торак фондының торак урыны мөрәҗәгать авторына бирелде.

 Гражданнар мөрәҗәгатьләренә үткәрелгән анализ нәтиҗәләре буенча ятим балаларны һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балаларны, шулай ук алар арасыннан булган затларны торак белән тәэмин итү өлкәсендә хокук куллану практикасына, Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгына әлеге категориядәге затларның торак урыннарына мохтаҗлыгы турындагы мәсьәләләрне караганда 1996 елның 21 декабрендәге 159-ФЗ номерлы «Ятим балаларга һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балаларга социаль ярдәм күрсәтү буенча өстәмә гарантияләр турында» Федераль закон нигезләмәләренә тайпылышсыз таянырга тәкъдим итүне нигезле, дип саныйбыз, шулай ук югары суд инстанцияләренең суд актларында формалаштырылган хокукый позицияләрне исәпкә алырга кирәк.

Гражданнарның әлеге социаль яктан зәгыйфь категориясе хокукларын яклауның конституциячел гарантияләрен ныгыту максатларында шулай ук, махсуслаштырылган торак фондыннан торак урыннары бирү турында законлы көченә кергән суд актларын үтәүнең өстенлекле характерына игътибарны юнәлтүне кирәк дип саныйбыз.

Күчемсез милек буенча килешүләрне дәгъвалаганда гражданнарның хокукларын яклау

Соңгы ике ел дәвамында бөтен Россия буенча алдау тәэсирендә башкарылган фатирларны сату-алу килешүләрен дәгъвалау очракларының артуы күзәтелә. Әлеге категориядәге эшләрнең үзенчәлеге шунда ки, сату-алу килешүе төзелгән вакытта күчемсез милек сатучылары мошенниклар тарафыннан алдау йогынтысында булганнар һәм сатылган мөлкәт өчен акча алгач, әлеге акчаларны җинаятьчеләргә күчергәннәр, шуннан соң башкарылган килешүгә суд тарафыннан дәгъва белдерү инициативасы белән чыкканнар.

Проблеманың актуальлеге Татарстан Республикасында Суд департаменты идарәсе статистикасы белән раслана: 2025 елда Татарстан Республикасы район (шәһәр) судлары тарафыннан алдау һәм сатучының акчаларын өченче затлар үзләштерү аркасында торак урыннарны сату-алу алыш-бирешләрен гамәлгә яраксыз дип тану турында 17 эш каралган, бу 2024 ел күрсәткечләреннән ике тапкырга артык, шул ук вакытта алты дәгъва тулысынча яисә өлешчә канәгатьләндерелгән.

Вәкаләтле вәкил адресына килешүгә суд тарафыннан дәгъва белдерелүгә бәйле рәвештә сатып алынган күчемсез мөлкәтен югалту куркынычы белән очрашкан гражданнардан, намуслы торак сатып алучылардан да, шулай ук күчемсез милекне сатудан алынган акчаны мошенникларга тапшырган затлардан да мөрәҗәгатьләр керә.

Нәтиҗәдә хокук мөнәсәбәтләренең ике ягы да катлаулы тормыш хәленә эләгә, бу хәл аларның бозылган мөлкәти хокукларын торгызу өчен комплекслы дәүләт яклавы чаралары күрүне һәм ярдәм итүне таләп итә.

Казан шәһәрендә яшәүче гражданин А.ның Вәкаләтле вәкилгә сату-алу шартнамәсе буенча сатып алынган торак урынга күчү мөмкин түгеллеге турындагы мөрәҗәгате ачык мисал булып тора.

Мөрәҗәгать текстыннан һәм кушып бирелгән документлардан күренгәнчә, мөрәҗәгать авторы белән сатучы арасында фатирны сату-алу килешүе төзелгән. Шуның белән бергә, килешүне имзалаганнан соң, сатучы фатирны бушатудан баш тарткан, үз гамәлләрен килешүне башкару һәм милек хокукын теркәү вакытына ул ачыкланмаган затлар тарафыннан кертелгән ялгышлык халәтендә булган һәм күчемсез милекне сатуның нәтиҗәләрен тулысынча аңламаган.

Шул ук вакытта яңа торак сатып алу өчен мөрәҗәгать итүченең гаиләсе элек үзенеке булган фатирын сатарга һәм заем акчаларыннан файдаланырга мәҗбүр була.

Шундый ук мөрәҗәгатьләр безгә Әлмәт шәһәрендә оештырылган гражданнарны кабул итү барышында да килде, бу Татарстан Республикасы территориясендә күчемсез милек белән килешүләр төзегәндә гражданнарның хокукларын яклау проблемасының системалы характерда булуын күрсәтә.

Мондый бәхәсләрне гамәлдәге законнар нигезендә эшнең барлык шартларын исәпкә алып, суд тәртибендә генә хәл итәргә мөмкин.

Шул ук вакытта күчемсез мөлкәт белән алыш-бирешләр башкарганда юридик хәвеф-хәтәрне киметү максатларында, Вәкаләтле вәкил Россия Федерациясе Дәүләт Думасы Рәисе һәм Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил адресына, алыш-бирешләр башкаруның иминлеген тәэмин итүгә юнәлдерелгән өстәмә хокукый механизмнар комплексын беркетү өлешендә закон чыгару инициативасы кертү мөмкинлеген карау үтенече белән мөрәҗәгать итте.

Аерым алганда, транзакцияләр үткәрүнең махсус режимын кулланып, күчемсез милекне сату-алу шартнамәләре буенча исәп-хисапларны мәҗбүри рәвештә гамәлгә ашыру тәкъдим ителде, ул закон тарафыннан билгеләнгән чорга эскроу-счетларда акчаны резервлауны, мөлкәт сатучыга карата хокуксыз гамәлләр ихтималы билгеләрен ачыклау өчен җитәрлек вакыт тәэмин итүне күздә тота, оператив туктатып торуның хокукый мөмкинлеген булдыруны күздә тота.

Сатыла торган объект шартнамә якларының берсе өчен бердәнбер торак булган аеруча әһәмиятле очракларда күчемсез милекне тартып алу килешүләренең мәҗбүри нотариаль таныклыгы һәм титуллы иминиятләштерүне кертү өстәмә яклау чаралары булачак.

Безнең хатны карап, Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Дәүләт думасының Дәүләт корылышы һәм законнар комитеты югарыда күрсәтелгән тәкъдимнәрнең исәпкә алынуын һәм хәзерге вакытта комитет тарафыннан куркынычсызлыкны һәм үтә күренмәлелекне арттыруга юнәлдерелгән закон чыгару инициативалары эшләнүен билгеләп үтте.

 

Торак-коммуналь хуҗалык өлкәсендә гражданнарның хокукларын үтәү һәм яклау

 

Торак-коммуналь хезмәтләрнең сыйфатын һәм ышанычлылыгын яхшырту һәм алардан файдалану юлы белән халыкның тормыш сыйфатын яхшырту, торак-коммуналь хуҗалык өлкәсендә дәүләт сәясәтенең максаты булып тора.

Торак-коммуналь хуҗалыкның торышы иҗтимагый әһәмияткә ия иң актуаль мәсьәләләрнең берсе булып тора, чөнки ул халыкның күпчелегенең көндәлек тормыш өлкәсенә турыдан-туры кагыла.

2025 елда Вәкаләтле вәкил адресына торак-коммуналь хуҗалык өлкәсендә гражданнарның хокукларын яклау мәсьәләләре буенча 327 мөрәҗәгать керде.

«Халык контроле» ТР Дәүләт мәгълүмат системасы аша 2025 елда «Торак-коммуналь хуҗалык» юнәлеше буенча түбәндәге категорияләр буенча 10 142 мөрәҗәгать керде: «Йортны карап тоту» – 5541 мөрәҗәгать, «Коммуналь хезмәтләр» – 2312, «Йортны агымдагы ремонтлау» – 2201, «Капиталь ремонт» – 82, «Торак-коммуналь хуҗалык» – 6 хәбәрнамә.

 Торак-коммуналь хуҗалык өлкәсендә гражданнар мөрәҗәгатьләре структурасында иң зур өлешне, коммуналь хезмәтләр күрсәтелмәүгә яисә тиешенчә күрсәтелмәүгә, агымдагы ремонт үткәрү буенча таләпләрнең үтәлмәвенә; күпфатирлы йортларның гомуми мөлкәтен карап тоту стандартларын үтәмәүгә; күрсәтелә торган коммуналь хезмәтләрнең сыйфатының кимүенә; идарәче оешмаларның үз бурычларын тиешенчә үтәмәвенә карата шикаятьләр тәшкил итә; шулай ук торак-коммуналь хезмәтләр өчен түләүләр исәпләгәндә тиешле нигезләмә булмау.

Шуны да билгеләп үтәргә кирәк: әлеге проблемалар әлеге докладта Вәкаләтле вәкил компетенциясе яссылыгы аша, аның Аппаратына дәүләт органнарының, җирле үзидарә органнарының һәм вазыйфаи затларның карарларына һәм гамәлләренә (гамәл кылмавына) килгән шикаятьләрне анализлау һәм гомумиләштерү юлы белән карала.

Шулай итеп, торак-коммуналь хуҗалык өлкәсендә гражданнарның торак хокукларын яклау торышы дәүләтнең контроль һәм күзәтчелек органнары эшчәнлегенең нәтиҗәлелеге күрсәткечләре, тармакта кеше хокуклары бозылу турындагы хәбәрләргә аларның тиз җавап бирүенең дәрәҗәсе, килеп туган хокук мөнәсәбәтләрен тиешенчә хокукый җайга салу буенча бәяләнә.

2025 елда Татарстан Республикасы Дәүләт торак инспекциясе тарафыннан контроль чаралар нәтиҗәләре буенча 3206 хокук бозу очрагы ачыкланган, 5210 кисәтү һәм торак законнары таләпләрен бозуга юл куймау турында 909 күрсәтмә бирелгән, шулай ук административ җаваплылык турында 716 беркетмә төзелгән.

 Үз чиратында, прокуратура органнары тарафыннан узган елда торак-коммуналь хуҗалык өлкәсендә 31 протест бирелгән, 4574 хокук бозу очрагы теркәлгән, судларга 103 дәгъва гаризасы җибәрелгән, 2393 күрсәтмә кертелгән, аларны карау нәтиҗәләре буенча 1742 зат дисциплинар җаваплылыкка тартылган, закон таләпләрен бозуга юл куймау турында 375 кисәтү бирелгән.

 Дәүләт торак күзәтчелеге (контроль) органнары үз эшләрендә Вәкаләтле вәкил Аппараты тарафыннан гамәлгә ашырыла торган «Халыкка хезмәт күрсәтү сыйфатын бәяләү» сервисы нәтиҗәләреннән файдаланалар. Әлеге сервис гражданнарга Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр порталы һәм «ТР хезмәтләре» мобиль кушымтасы аша, торак-коммуналь хуҗалык өлкәсендә күрсәтелә торган хезмәтләрнең сыйфатын биш баллы шкала буенча бәяләргә һәм биш баллдан түбәнрәк бәя куелган очракта түбәнәюнең сәбәбен дәлилләү өчен бер яисә берничә критерий күрсәтергә мөмкинлек бирә.

2025 елда әлеге юнәлеш буенча 4,09 уртача балл белән 82 339 меңнән артык билге алынган. Торак-коммуналь хуҗалык өлкәсендә күрсәтелә торган хезмәтләрнең сыйфатын бәяләүнең түбәнәюенең төп сәбәпләре – «Йортны тиешенчә карап тотмау (чисталык)» булган – 21% (17 694), «Йортны ремонтлау» – 18% (15 148), «Йорт белән идарә итү» – 15% (12 475) һәм «Коммуналь хезмәтләр күрсәтү» – 15% (11 943).

 Казан һәм Чаллы шәһәрләрендә торак-коммуналь хезмәтләр күрсәтә торган оешмалар арасында иң аз баллны «ЖКХ Слобода» (2,54), «Солнечный город» ИК (3,13), ЖЭК «Татпромтек» (3,18), «ДУБРАВА» ИК (3,24), «Сервис-Гарант» ИК (3,34), «Гвардейская» ИК (3,4), «Электротехник» ИК (3,4), «Центральный» ИК (3,4), «Мәскәү районы ТКХ» ИК (3,45), «ИК «Лагуна» (3,47), «ИК «Мой дом» (3,52), «Вахитов районы ИК» (3,55), «Уютный дом» ИК (3,56), «ИК Веста» (3,57), «Авиатөзелеш районы ТКХ» ИК (3,64), «ИК «Камстройсервис» (3,65), «ИК «Заречье» (3,66), «ИК МЕРИДИАН» (3,67), «Лидер-А» (3,67), «АЖС» (3,68), «ИК «Вектор Казань» (3,73), «ИК Комсомольский» (3,84), «ИК «САЛАВАТ КҮПЕРЕ» (3,85), «ЖКХ Дербышки» ИК (3,85), «Ремжилстрой» ИК (3,87), «Махалля» ИК (3,92), «ЖКХ Танкодром» ИК (3,94), «Азино-Сервис» ИК (3,95) җыйды.

Республиканың муниципаль районнарында иң аз балл җыйдылар: «Первый поселок» ИК (Әлмәт м.р., 2,76), «АСЦЖ» (Әлмәт м.р., 2,88), «Управдом» ИК (Яшел Үзән м.р., 3,08), «Жилищный фонд» ИК (Әлмәт м.р., 3,41), ЖД «НОВАЦИЯ» ИК (Әлмәт м.р., 3,46), «АЛЬЯНС» (Әлмәт м.р., 3,5), «Жильё» ИК (Түбән Кама м.р., 3,88), «Центр ЖКХ и С» АЖ (Лениногорск м.р., 3,59), «Домуправ-3» (Алабуга м.р., 3,62), «Антей» ИК (Бөгелмә м.р., 3,82), «Баулы шәһәре һәм Баулы районы» ИК (Баулы м.р., 3,84), «ТАН» ИК (Бөгелмә м.р., 3,93).

 Дәүләт контроленең нәтиҗәлелеген арттыру максатларында Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 08.12.2025 ел 1057 номерлы күпфатирлы йортлар белән идарә итү буенча эшкуарлык эшчәнлеген гамәлгә ашыруга төбәк дәүләт лицензия контроле турындагы нигезләмәгә үзгәрешләр кертелде. Әлеге үзгәрешләр нигезендә Татарстан Республикасы Дәүләт торак инспекциясе тарафыннан күпфатирлы йорт белән идарә итү эшчәнлеген гамәлгә ашыручы зат эшенең уртача бәясе өч баллдан кимрәк булуы ачыкланганда, Вәкаләтле вәкил әзерләгән халыкка күрсәтелә торган хезмәтләрнең (коммуналь хезмәтләр күрсәтү, күпфатирлы йорт белән идарә итү, күпфатирлы йортны карап тоту һәм ремонтлау) сыйфатын бәяләү күрсәткечләрен ай саен анализлау нәтиҗәләре буенча ачыклау хезмәт итәчәк лицензия контролен гамәлгә ашырганда планнан тыш тикшерүләр уздыру кирәклеген билгеләү өчен индикатор булачак.

Шулай итеп, гражданнар тарафыннан хезмәт күрсәтүләрне бәяләү нәтиҗәләре һәм контроль-күзәтчелек чараларын үткәрү нигезләре арасында турыдан-туры хокукый бәйләнеш билгеләнде, бу исә торак-коммуналь хезмәтләрдән файдаланучыларның хокукларын ачыкланган бозуларга вәкаләтле органнарның оператив җавап бирүен тәэмин итәчәк һәм торак-коммуналь хезмәт күрсәтүләрнең сыйфатын яхшыртырга мөмкинлек бирәчәк.

 

Коммуналь хезмәтләр алуга гражданнар мәнфәгатьләрен яклауны

тәэмин итү

 

Сыйфатлы коммуналь хезмәтләрне өзлексез күрсәтү яшәүнең уңайлылыгын билгеләүче һәм гражданнарның сәламәтлегенә һәм иминлегенә турыдан-туры йогынты ясаучы мөһим фактор булып тора.

Шул ук вакытта гамәлдәге законнар белән йорт эчендәге инженерлык системаларының һәм җиһазларының техник торышы тиешенчә булмаган очракларда, гражданнарның гомере һәм сәламәтлеге иминлеген тәэмин итү өчен кирәк булганда, коммуналь хезмәтләр күрсәтүне чикләү яисә туктатып тору мөмкинлеге рөхсәт ителә. Мондый хәлләрдә коммуналь хезмәтләр күрсәтүне тизрәк яңарту өчен оператив һәм комплекслы чаралар күрү мөһим. Күрсәтелгән шартларда гражданнарга коммуналь хезмәтләр күрсәтүне кыска вакыт эчендә торгызуны тәэмин итә торган чаралар комплексын кичекмәстән кабул итү өстенлекле бурыч булып тора.

 2025 елның маенда Вәкаләтле вәкил Аппаратына Казан шәһәренең Авиатөзелеш һәм Киров районнарында яшәүчеләрдән су җылыткычлар өчен газ бирү туктатылуга бәйле рәвештә 35 тән артык мөрәҗәгать кергән, бу торак биналарда кайнар су белән тәэмин ителмәүгә китергән.

Төзелеш министрлыгы мәгълүматлары буенча, су җылыткычлар өчен газ бирү Казан шәһәренең 49 күпфатирлы йортында туктатылган, шулардан 23 күпфатирлы йорт су җылыткычларга тулысынча һәм 26 күпфатирлы йорт өлешчә газдан өзелгән.

Алынган мәгълүматка караганда, су җылыткычларына газ бирүне туктатуның сәбәбе вентиляция каналларының һәм төтен чыгару юлларының канәгатьләнерлек булмавы, бу гражданнарның сөрем газы белән агулану куркынычын тудыра.

Әлеге мөрәҗәгатьләрнең массакүләм булуын исәпкә алып, мөрәҗәгать итүчеләрнең дәлилләрен һәрьяклап, объектив карау максатларында Вәкаләтле вәкил Казан шәһәренең Авиатөзелеш, Киров районнары прокурорлары, Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитетының Авиатөзелеш һәм Яңа Савин районнары администрациясе башлыгы, Татарстан Республикасы Дәүләт торак инспекциясе, Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитеты, «Авиатөзелеш районы ТКХ ИК» ҖЧҖ, «Заречье» ИК» ҖЧҖ, «Казаньгоргаз» эксплуатация-җитештерү идарәсе вәкилләре катнашында киңәшмә уздырды.

Киңәшмә барышында югарыда күрсәтелгән ведомстволар һәм оешмалар вәкилләре билгеләп үткәнчә, күпфатирлы йортларда вентиляция каналларын һәм төтен чыгару юлларын ремонтлау-торгызу эшләре шактый финанс кертемнәре таләп итә, ә идарәче оешмаларда андый акча юк.

Килеп туган вазгыятьне һәрьяклап анализлау нәтиҗәләре буенча һәм халыкның иминлеген тәэмин итү максатларында, Татарстан Республикасы Рәисе Р.Н. Миңнеханов вентиляция каналларын һәм төтен чыгару юлларын ремонтлау эшләрен күпфатирлы йортлардагы гомуми милекне капиталь ремонтлауның гамәлдәге программасына кертү турындагы тәкъдимне килештерде.

Башкарылган комплекслы эш нәтиҗәсендә Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 15.11.2025 № 955 карары белән расланган 2026–2028 елларга Татарстан Республикасы территориясендә урнашкан күпфатирлы йортларда гомуми мөлкәткә капиталь ремонт буенча төбәк программасын гамәлгә ашыруның кыска сроклы планына 35 күпфатирлы йорт кертелде, аларда вентиляция каналларына һәм төтен чыгару юлларына комплекслы ремонт ясалачак, бу су җылыткычларын куркынычсыз файдалануны яңартырга мөмкинлек бирәчәк. Моннан тыш, төтен чыгару юлларын торгызу техник яктан максатчан түгел, дип танылган ике күпфатирлы йорт өчен, индивидуаль җылылык пунктлары урнаштырып, кайнар су белән тәэмин итү торбаүткәргечләрен монтажлау планлаштырылган, бу исә халыкны кайнар су алуның альтернатив һәм заманчарак ысулын тәэмин итәчәк.

 Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: коммуналь хезмәтләр күрсәтүне туктатып тору проблемасы күпаспектлы характерда. Гражданнарның Вәкаләтле вәкил адресына кергән мөрәҗәгатьләрен анализлаганда шул күренә: торак бинада коммуналь хезмәт күрсәтүне өзү еш кына гомумйорт техник төзексезлекләренә бәйле түгел, ә аерым милекчеләрнең гамәлләре аркасында була. Мондый мөрәҗәгатьләрне хәл иткәндә Вәкаләтле вәкилгә гражданнарның сыйфатлы коммуналь хезмәтләр алуга бозылган хокукларын нәтиҗәле торгызырга мөмкинлек бирә торган идарәче оешмалар сизелерлек ярдәм күрсәтә.

Вәкаләтле вәкилгә хезмәт ветераны, Әлмәт шәһәрендә яшәүче гражданиннан, күрше фатир милекчеләрен су белән тәэмин итү туктатылу сәбәпле, фатирда су булмау турында мөрәҗәгать килгән.

 Мөрәҗәгать текстыннан күренгәнчә, әлеге торак йортны су белән тәэмин итү системасының инженер-техник төзелеше мөрәҗәгать авторының фатирына күрше фатир аша су бирүне күздә тота. Күрше фатирда су белән тәэмин итүнең туктатылуы сәбәпле, мөрәҗәгать авторы биш айдан артык сусыз утырган.

Килеп туган хәлгә борчылып, Вәкаләтле вәкил «Алсу ИК» ҖЧҖ директоры адресына мөрәҗәгать итүченең торак урынында су белән тәэмин итүне яңарту буенча кичекмәстән чаралар күрергә кирәклеге турында мөрәҗәгать итте. Мөрәҗәгатьне карау йомгаклары буенча идарәче оешма биргән мәгълүматка караганда, белгечләр мөрәҗәгать итүченең фатирын автоном су белән тәэмин итү буенча тиешле техник чаралар үткәргән, су белән тәэмин итү торгызылган.

Гражданнарны кирәкле коммуналь хезмәтләр белән тәэмин итү өлкәсендә барлыкка килә торган мәсьәләләрне хәл итү «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасы мөмкинлекләреннән файдаланып, нәтиҗәле гамәлгә ашырыла.

Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте башкарма органнары һәм җирле администрацияләр вәкилләре катнашында уздырылган киңәшмә кысасында, Буа муниципаль районының Түбән Наратбаш авылында яшәүчегә муниципаль берәмлектә үзәкләштерелгән су белән тәэмин ителмәүгә кагылышлы 2024 елның июле белән даталанган хәбәрнамә каралды. Мөрәҗәгать итүче суүткәргеч челтәрләренең элегрәк салынуын, әмма аларны эксплуатацияләү башланмавын әйтте. Буа муниципаль районының җирле үзидарә органы белән хезмәттәшлек нәтиҗәсендә су белән үзәктән тәэмин итү системасын файдалануга тапшыру эшләре вакытыннан алда башкарылды һәм халык күптән көтелгән су белән тәэмин ителде.

 

Күпфатирлы йортта гомуми мөлкәтне тиешенчә тотмаганда гражданнарның хокукларын яклау

 

Күпфатирлы йортларның гомуми мөлкәте тиешенчә каралмаган очракта гражданнарның хокукларын яклау мәсьәләләре гадәттәгечә Вәкаләтле вәкилнең аерым игътибарын җәлеп итә. 2025 елда кергән мөрәҗәгатьләрне анализлау әлеге проблематиканың югары дәрәҗәдә актуальлеге саклануын һәм торак урыннар милекчеләрен хокукый яклау механизмнарын камилләштерү кирәклеген дәлилли.

Күпфатирлы йортта гомуми мөлкәтне тиешенчә карап тотмау мәсьәләләре буенча гражданнарның мөрәҗәгатьләре Вәкаләтле вәкил тарафыннан Татарстан Республикасы Прокуратурасы, Татарстан Республикасы Дәүләт торак инспекциясе, җирле үзидарә органнары һәм идарәче оешмалар белән тыгыз хезмәттәшлектә каралды.

«Бердәм Россия» партиясе рәисенең төбәк иҗтимагый кабул итү бүлмәсендә узган Бөтенроссия халыкка түләүсез юридик ярдәм көне кысасында Вәкаләтле вәкил адресына Казанда яшәүче күпфатирлы йортның подвалын су басу мәсьәләсе буенча мөрәҗәгать итте.

Мөрәҗәгатьне компетентлы дәүләт органы карау максатларында Вәкаләтле вәкил, мөрәҗәгать итүче мәсьәләсен хәл итү буенча оператив чаралар күрү өчен, Татарстан Республикасы Дәүләт торак инспекциясенә мөрәҗәгать итте.

Әлеге күпфатирлы йорт белән идарә итү эшчәнлеген гамәлгә ашыручы «Беломорское» торак милекчеләре ширкәтенә карата вәкаләтле орган тарафыннан контроль (күзәтчелек) чаралары уздырылган, аларның нәтиҗәләре буенча мөрәҗәгать авторының дәлилләре расланган, шуңа бәйле рәвештә «Беломорское» торак милекчеләре ширкәте идарәсе рәисе административ җаваплылыкка тартылган, шулай ук ширкәткә карата күрсәтмә бирелгән. «Беломорское» торак милекчеләре ширкәтенең контроль органы күрсәтмәсен үтәү йөзеннән подвалны чистарту, инженерлык коммуникацияләренең зыян күргән участокларын алыштыру, подъездга керү төркеменең җимерелгән элементларын торгызуны үз эченә алган чаралар комплексы башкарылды, шулай ук авария-диспетчерлык хезмәте эше оештырылды.

Контроль-күзәтчелек органнары белән ведомствоара хезмәттәшлектән тыш, Вәкаләтле вәкил Аппараты мөрәҗәгатьләрне урыннарга чыгып карауны оештыру юлы белән урыннардагы вазгыятьне турыдан-туры өйрәнүгә дә зур игътибар бирә.

Казан шәһәренең Ф.Әмирхан урамындагы 32 нче һәм 34 нче йортлар ишегалды территорияләренең торышы канәгатьләнерлек булмау мәсьәләсе буенча гражданин К. мөрәҗәгать итте.

Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитетының Авиатөзелеш һәм Яңа Савин районнары администрациясе биргән мәгълүматтан күренгәнчә, хезмәт күрсәтә торган оешма көче белән йорт яны территорияләре һәм мөрәҗәгатьтә күрсәтелгән балалар мәйданчыклары җыештырылган.

 Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре башкарган эшләр белән танышу өчен күрсәтелгән адреска баруны оештырды. Тикшерү йомгаклары буенча Аппарат хезмәткәрләре балалар мәйданчыгы өслегенең канәгатьләнерлек булмавын һәм йорт яны территориясен тиешенчә җыештырмау фактларын расладылар, алар яшел зонада да, уен мәйданчыгы өслегендә дә былтыргы яфраклар һәм агач калдыклары булуда чагыла.

Урында карау нәтиҗәләре нигезендә Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Дәүләт торак инспекциясенә мөрәҗәгать җибәрде, аның йомгаклары буенча «Уютный дом» ИК» ҖЧҖ һәм «Вектор Казан» ИК» ҖЧҖ адресына, ачыкланган кимчелекләрне бетерү кирәклеген күрсәтеп, мәҗбүри таләпләрне бозуның ярамавы турында кисәтүләр ясалды.

Гражданнар мөрәҗәгатьләрен карау белән беррәттән, 2025 елда халыкның хокукларын һәм законлы мәнфәгатьләрен яклау эшчәнлеге кысасында Вәкаләтле вәкил Аппараты торак-коммуналь хуҗалык мәсьәләләре буенча «Халык контроле» Татарстан Республикасы дәүләт мәгълүмат системасына керә торган мөрәҗәгатьләргә даими мониторинг ясады. Шул ук вакытта гражданнарның мөрәҗәгатьләре озак вакыт дәвамында хәл ителмәгән, ә аларны үтәү сроклары берничә мәртәбә күчерелгән очракларны ачыклауга аерым игътибар бирелде.

 Мондый мониторинг нәтиҗәсендә килгән мөрәҗәгатьләр арасында без, «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасында 2023 елда ук гражданин К.ның Казан шәһәренең Павлюхин урамы, 122 нче йорт йорт подъездының торышы тиешенчә булмавы турында хәбәрен ачыкладык.

 Гражданин Ф.ның 2022 елның сентябрендә җибәрелгән Алабуга шәһәренең Нефтьчеләр проспектындагы 60 нчы йортның 1 нче подъездын ремонтлау мәсьәләсе буенча хәбәрнамәсе озак вакытлар үз чишелешен таба алмады. Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы башкарма комитетының җаваплы башкаручысы мөрәҗәгать карарын, эшләрне башкаруның төгәл срокларын һәм тәртибен күрсәтмичә, ел саен күчереп куйды.

2023 елда гражданка Г. хәбәрнамәсендә Татарстан Республикасы Лаеш муниципаль районының Усад авылында ДСУ урамындагы 11 нче йорт фронтонын торгызу эшләренә кагылышлы күтәрелгән мәсьәлә дә шул ук дәрәҗәдә мөһим иде, аны хәл итү нигезсез рәвештә озакка сузылды.

Җаваплы башкаручыларның чаралар күрмәүләре ачыкланган фактлар буенча Вәкаләтле вәкил Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитетының Вахитов һәм Идел буе районнары, Алабуга, Лаеш муниципаль районнары администрация башлыклары адресына «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасында гражданнарның мөрәҗәгатьләрен карап тикшерүгә формаль якын килү мөмкин түгеллеген күрсәтеп хатлар җибәрде. 2025 ел дәвамында әлеге мөрәҗәгатьләр буенча эшләр башкарылды, кабул ителгән чаралар нәтиҗәләре белән фотоматериаллар системага урнаштырылды.

«Халык контроле» системасы, «Дәүләт хезмәтләре. Бергәләп хәл итәбез» кире элемтә платформасы кулланучыларының үзара бәйләнеше кысасында, Вәкаләтле вәкил Аппараты республика башкарма хакимият органнары һәм Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләренең җирле үзидарә органнары вәкилләре белән «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасында гражданнарның хәбәрнамәләрен карау барышы турында киңәшмәләр үткәрә.

Әйтик, «Халык контроле» Татарстан Республикасы дәүләт мәгълүмат системасында хәбәрнамәләрне сыйфатлы һәм оператив үтәү максатларында, агымдагы елда Татарстан Республикасында төбәк белән идарә итү үзәгенең проект офисының хәбәрнамәләрне сыйфатлы һәм вакытында үтәү мәсьәләләре буенча утырышы, Вәкаләтле вәкил Аппаратта һәм Татарстан Республикасы муниципаль районнарында хәбәрнамәләрне сыйфатлы һәм вакытында карау мәсьәләсе буенча, шул исәптән торак-коммуналь хуҗалык мәсьәләләре буенча 43 эш киңәшмәсе уздырылды.

Күрсәтелгән киңәшмәләр җаваплы башкаручыларның игътибарын вакытында һәм тиешле рөхсәт алмаган хәбәрнамәләргә юнәлтү мөмкинлеген тәэмин итә, ачыкланган хокук бозуларны бетерү өчен конкрет сроклар билгеләүгә ярдәм итә, типик проблемалы ситуацияләргә оператив җавап бирү алгоритмнарын эшләргә мөмкинлек бирә, шулай ук хакимиятнең төрле дәрәҗәләре арасында конструктив диалог өчен шартлар тудыра, бу тулаем алганда нәтиҗәлелекне сизелерлек арттыра.

2025 елның февралендә Зәй муниципаль районы башкарма комитеты вәкилләре белән үткәрелгән киңәшмә барышында Зәй шәһәренең Крупская урамындагы 8а номерлы йортның компенсацион җылылык җөйләрен ремонтлау мәсьәләсе буенча 2023 елның июнендә кергән гражданка В.ның мөрәҗәгате каралды.

Мөрәҗәгать итүче мәгълүматларына караганда, панельара җөйләрне җылылык изоляциясе технологиясен бозу нәтиҗәсендә торак бинада санитар-эпидемиологик иминлеккә куркыныч тудыручы күгәрек барлыкка килгән. Җаваплы башкаручылар тарафыннан эшләрне башкару срогы 2025 елның 31 октябренә планлаштырылган. Әлеге мөрәҗәгать буенча җирле үзидарә органының озак вакыт гамәл кылмавын исәпкә алып, Вәкаләтле вәкил аны үтәү срогын 2025 елның июнь аена күчерде. Кирәкле һава шартлары башланганнан соң, 2025 елның маенда, 3 нче подъездның торак биналарыннан җылылык энергиясе чыкмасын өчен, температура җөе ачылган, чистартылган, тутырылган, мастика белән герметиклаштырылган, саклагыч металл конструкция белән ябылган.

Татарстан Республикасы Яшел Үзән муниципаль районы башкарма комитеты вәкилләре белән узган эшлекле киңәшмәнең уңай нәтиҗәсен дә билгеләп үтәргә кирәк, аның барышында Яшел Үзән шәһәрендә яшәүченең И.Заикин урамындагы 16 нчы йортның 9 нчы подъезды болдырын ремонтлау мәсьәләсе буенча хәбәрнамә каралды. Әлеге киңәшмә йомгаклары буенча җаваплы башкаручылар кыска вакыт эчендә әлеге подъездның керү төркеменең конструктив элементларын ремонтлау һәм ныгыту эшләрен башкардылар.

Шулай ук Яр Чаллы шәһәрендә яшәүче С.дан килгән су басу нәтиҗәсендә сафтан чыккан электр энергиясен исәпкә алу приборларын алыштыру кирәклеге турында хәбәрнамә дә уңай хәл ителде. Шунысы игътибарга лаек: башта җаваплы башкаручылар әлеге эшләрне 2025 елның 31 декабренә генә башкарырга ниятләгән иде, әмма Вәкаләтле вәкилнең катнашы нәтиҗәсендә киңәшмәдән соң өч көн эчендә төзек булмаган исәпкә алу приборлары яңаларына алыштырылды, аларны пломбалау һәм энергия белән тәэмин итүче оешмага исәпкә кую өчен мәгълүмат тапшырылды. Күпсанлы хәбәрнамәләрне исәпкә алып, «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасына «Торак-коммуналь хуҗалык» юнәлеше буенча мөрәҗәгатьләрнең күп булуын исәпкә алып, 2025 елның 17 сентябрендә Вәкаләтле вәкил тарафыннан Татарстан Республикасы Дәүләт торак инспекциясенә, муниципаль берәмлекләрнең башкарма комитетларына һәм идарәче оешмаларга үтәү өчен җибәрелгән гражданнарның контроль мөрәҗәгатьләрен һәм хәбәрләрен карау мәсьәләсе буенча киңәйтелгән киңәшмә уздырылды.

Чарада Татарстан Республикасы Дәүләт торак инспекциясе башлыгы, муниципаль районнар һәм шәһәр округлары башкарма комитетлары вәкилләре, шулай ук идарәче оешмалар директорлары катнашты. Киңәшмә барышында Казан, Әлмәт, Яр Чаллы, Баулы, Бөгелмә, Алабуга, Зәй, Менделеевск, Түбән Кама шәһәрләрендәге торак йортларда гражданнарның агымдагы ремонт, подъездларны тиешенчә җыештырмау, сыйфатсыз коммуналь хезмәтләр күрсәтү мәсьәләләренә кагылышлы 40 мөрәҗәгате җентекләп каралды.

Әлеге мөрәҗәгатьләр мисалында халыкның тормыш сыйфатын яхшырту өчен системалы чишелешләр эшләү максатында гражданнарның хәбәрнамәләрен карау процессындагы типик хаталар һәм проблемалар анализланды.

Киңәшмә йомгаклары буенча Татарстан Республикасы Дәүләт торак инспекциясе, «Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитетының торак-коммуналь хуҗалык комитеты», Татарстан Республикасы муниципаль районнары һәм шәһәр округлары башкарма комитетларына, шулай ук идарәче оешмаларга мөрәҗәгатьләрнең вакытында һәм сыйфатлы үтәлешенә контрольне көчәйтүгә юнәлдерелгән тәкъдимнәр әзерләнде. «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасында фотохисаплар белән һәм эшләнгән эш турында җентекле хисап белән хәбәрнамәләргә объектив һәм оператив рәвештә тиешле статуслар бирүгә аерым игътибар бирергә тәкъдим ителде, шулай ук мәсьәләләрне башка ведомствога күчерергә кирәк булганда «дәлилле баш тарту» статусын куллануга юл куймау кирәклеге әйтелде.

 Моннан тыш, киңәшмә барышында каралган «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасына килгән мөрәҗәгатьләрнең үтәлешен тәэмин итү буенча тулы чаралар күрү зарурлыгы билгеләп үтелде.

Әлеге тәкъдимнәр «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасы җаваплы башкаручылары эшендә үз урынын табар һәм гражданнарның мөрәҗәгатьләренә җавап бирүнең нәтиҗәлелеген арттырырга ярдәм итәр, дип өметләнәбез.

 

1. 3. СӘЛАМӘТЛЕК САКЛАУГА ҺӘМ МЕДИЦИНА ЯРДӘМЕНӘ ХОКУК

 Сәламәтлек саклау – дәүләтнең социаль-икътисадый системасының мөһим өлеше булып тора, ул гражданнарның сәламәтлеген саклауны һәм яхшыртуны тәэмин итәргә тиеш.

Медицина оешмаларында уңайлы шартлар тудыру, пациентларга хезмәт күрсәтүне оештыруда яңа технологияләр кертү, заманча медицина җиһазлары булу сыйфатлы һәм һәркем файдалана алырлык медицина ярдәменең бер өлеше булып тора.

2025 елда Россия Федерациясе Президентының 2025 елның 8 декабрендәге 896 нчы номерлы Указы нигезендә 2030 елга кадәрге чорга Сәламәтлек саклауны үстерү стратегиясе расланды. Әлеге стратегия сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән затларны, шул исәптән махсус хәрби операциядә катнашучыларны медицина тернәкләндерүен үстерүгә, үзебезнең югары технологияле даруларны җитештерүнең бәйсезлеген тәэмин итүгә, яңа төбәкләрдә медицина ярдәме күрсәтү системаларын илнең сәламәтлек саклау системасы белән тулысынча интеграцияләүгә һәм табиб карарларын кабул итүгә ярдәм итеп, системалар эшләүгә юнәлдерелгән чаралар комплексын гамәлгә ашыруны күздә тота.

Моннан тыш, узган елны «Озак һәм актив тормыш» һәм «Сәламәтлекне саклауның яңа технологияләре» илкүләм проектларын гамәлгә ашыру башланды. Бу проектларда сәламәтлек саклауны системалы үстерү – беренчел звеноны модернизацияләүдән алып алдынгы медицина технологияләрен кертүгә һәм сәламәт яшәү рәвеше культурасын формалаштыруга кадәр, төп урынны алып тора.

Агымдагы елда Татарстан Республикасының беренчел сәламәтлек саклау звеносын яңарту кысасында 303 сәламәтлек саклау объектын төзү, капиталь ремонтлау эшләре башкарылган, шуларның 55 е төзелгән, 248 е капиталь ремонтланган.

16 декабрьдә Казанның Совет районында «Весна» һәм «Весна-2» микрорайоннарында яшәүче 35 815 кешегә хезмәт күрсәтә торган яңа сырхауханә ачылу 2025 елның мөһим вакыйгасы булды. Казан шәһәренең «20 нче шәһәр сырхауханәсе» дәүләт сәламәтлек саклау учреждениесе филиалы булган әлеге медицина учреждениесе «Озак һәм актив тормыш» илкүләм проектының «Сәламәтлек саклауның беренчел звеносын модернизацияләү» федераль проекты кысасында төзелгән. Биш катлы бина заманча медицина җиһазлары белән җиһазландырылган, шул исәптән рентгенология аппаратлары, компьютер томографы, эксперт дәрәҗәсендәге УЗИ-аппаратлар. Сырхауханә структурасында терапия бүлеге, хатын-кызлар консультациясе, амбулатор хирургия үзәге, амбулатор онкология ярдәме үзәге һәм башка кирәкле бүлекчәләр каралган. Сырхауханә халыкның аз хәрәкәтчән төркемнәре өчен тулысынча җайлаштырылган һәм ОМС программасы кысасында беренчел медицина-санитария ярдәменең бөтен спектрын тәкъдим итә.

 Инфраструктураны киң колачлы яңарту һәм яңа стандартлар кертү республиканың бөтен медицина тармагын колачлый.

Бүген төбәктә куәтле хезмәт күрсәтү челтәре формалаштырылган: 4,5 меңнән күбрәк юридик зат һәм шәхси эшмәкәрләр 12 меңнән артык лицензияле мәйданчык базасында медицина һәм фармацевтика эшчәнлеген гамәлгә ашыра.

 

Сәламәтлек саклау өлкәсендә гражданнар хокукларын яклау: мөрәҗәгатьләрне анализлау һәм мониторинг нәтиҗәләре

Вәкаләтле вәкилгә килгән мөрәҗәгатьләрне анализлау сәламәтлек саклау тармагында күп кенә системалы проблемалар саклануын күрсәтә. Алар арасында дарулар белән вакытында тәэмин итү, башлангыч һәм махсус медицина ярдәменнән файдалану мәсьәләләре аеруча кискен тора. Моннан тыш, табиблар һәм урта медицина персоналы кытлыгы күзәтелә, бу пациентларга хезмәт күрсәтүнең сыйфатына һәм оперативлыгына тискәре йогынты ясый. Шулай ук профильле белгечләргә язылганда шактый кыенлыклар тудыра, бу кирәкле медицина ярдәмен алуны кыенлаштыра.

Гражданнарның сәламәтлек саклауга һәм медицина ярдәменә хокукларын үтәүне тәэмин итү буенча Вәкаләтле вәкилнең эшчәнлеге гражданнарның мөрәҗәгатьләрен карау, «Сәламәтлек саклау» юнәлеше буенча «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасына мөрәҗәгатьләрне модерацияләү, шулай ук «Инцидент Менеджмент» системасын кулланып, социаль челтәрләрне реаль вакыт режимында мониторинглау юлы белән көндәлек режимда гамәлгә ашырылды.

Хисап елында әлеге өлкә буенча Вәкаләтле вәкил адресына турыдан-туры 203 мөрәҗәгать кергән. Моннан тыш, «Дәүләт хезмәтләре. Бергәләп хәл итәбез» бердәм дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр (функцияләр) порталының кире элемтә платформасы аша 52 113 хәбәр килде, бу хәбәрләрнең гомуми санының 54% тәшкил итә (96 685). «Халык контроле» системасында 1634 мөрәҗәгать, ә «Инцидент Менеджмент» системасында 5718 хәбәр теркәлгән.

Агымдагы елда «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасында мөрәҗәгатьләр саны буенча алдынгы урыннарны медицина хезмәтләренә бәйле категорияләр алды, шул исәптән: «Медицина ярдәме күрсәтү (табиб кабул итү)» – 842 мөрәҗәгать, «Ашыгыч медицина ярдәме эше» – 179 мөрәҗәгать, «Табибка язылу мөмкинлеге» – 175 мөрәҗәгать, «Даруханәләрдә һәм даруханә пунктларында ташламалы дару препаратлары булмау» – 146 мөрәҗәгать һәм «Сәламәтлек саклау учреждениесе бинасын карап тоту һәм уңайлылык» – 110 мөрәҗәгать.

 Медицина учреждениеләрен анализлау контекстында «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасына сәламәтлек саклау өлкәсендә иң күп шикаятьләр түбәндәге медицина учреждениеләренә килде: Казан шәһәренең «Ашыгыч медицина ярдәме станциясе», Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгының фармация идарәсе, Казан шәһәренең «7 нче шәһәр клиник хастаханәсе»; Чаллы шәһәренең «5 нче шәһәр хастаханәсе», «Р.С. Акчурин исемендәге ашыгыч медицина хастаханәсе»; «Әлмәт үзәк район хастаханәсе»; «Яшел Үзән үзәк район хастаханәсе»; «Лениногорск үзәк район хастаханәсе»; «Түбән Кама үзәк район күппрофильле хастаханәсе».

Вәкаләтле вәкил, «Халыкка хезмәт күрсәтү сыйфатын бәяләү» сервисы мәгълүматларын анализлау нигезендә «Сәламәтлек саклау» юнәлеше буенча «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасына гражданнардан иң күп мөрәҗәгатьләр һәм теләктәшлек кергән республика медицина учреждениеләре һәм «Халыкка хезмәт күрсәтү сыйфатын бәяләү» сервисында уртачадан түбәнрәк бәя алган учреждениеләр арасында туры килүләрне күзәтә.

Хисап елында Вәкаләтле вәкил шулай ук «Табибка язылу» системасы мәгълүматлары нигезендә медицина хезмәтләре күрсәтүнең сыйфатына комплекслы анализ ясады. 2025 елда гражданнар әлеге сервистан 373 000 тапкырдан артык файдаланган (уртача бәя – 3,9). Гражданнарның медицина хезмәте сыйфатыннан канәгать булмавының төп сәбәпләре «Чиратта озак көтү» (59 938 бәя); «Табиб мөнәсәбәте» (53 697 бәя); «Регистратура һәм шәфкать туташлары мөнәсәбәте» (13 784 бәя); «Начар санитария шартлары» (5840 бәя).

«Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасы, «Дәүләт хезмәтләре. Бергәләп хәл итәбез» кире элемтә платформасы аша гражданнардан килгән мөрәҗәгатьләрнең үтәлешен тикшереп тору максатларында «ГЛОНАСС+112» мәгълүмат системасы, шулай ук социаль челтәрләрдәге бәяләмәләр нигезендә Вәкаләтле вәкил, Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы вәкилләре белән берлектә республиканың сигез медицина учреждениесенә: Алексеевск үзәк район хастаханәсенә; Әлмәт үзәк район хастаханәсенә; Яшел Үзән үзәк район хастаханәсенә; Түбән Кама үзәк район хастаханәсенә; Бөгелмә үзәк район хастаханәсенә; Арча үзәк район хастаханәсенә; Казан шәһәренең 8 нче шәһәр сырхауханәсенә; Казан шәһәренең «Россия тимер юллары-Медицина» клиник хастаханәсенә баруны оештырды.

Сәфәр барышында Вәкаләтле вәкил гражданнар мөрәҗәгатьләре белән эшләүне оештыруга һәм аларга үз вакытында җавап бирүгә аерым игътибар бирде. Медицина учреждениеләре җитәкчеләренә медицина этикасы һәм деонтология принципларын үтәү мәсьәләләре буенча хезмәткәрләр белән атна саен киңәшмәләр уздырырга тәкъдим ителде.

Аерым билгеләп үтәргә кирәк, Казан шәһәренең «Россия тимер юллары-Медицина» клиник хастаханәсенә бару нәтиҗәләре буенча, кискен бөер җитешсезлеге булган пациентларны шәһәрнең профильле учреждениеләренә тәүлек буе озатуны камилләштерү зарурлыгы ачыкланды. Вәкаләтле вәкил әлеге мәсьәләне хәл итү буенча чаралар күрү турында учреждение җитәкчелегенә һәм Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгына тәкъдимнәр кертте.

Гражданнар мөрәҗәгатьләренә оператив җавап бирү һәм ачыкланган хокук бозуларны бетерү максатларында Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы вәкилләре, шулай ук медицина оешмалары җитәкчеләре белән эшлекле очрашулар уздырды. Үзара хезмәттәшлек кысасында медицина ярдәме күрсәтүнең уңайлылыгын һәм сыйфатын күтәрүгә, шулай ук сәламәтлек саклау өлкәсендә гражданнарның хокукларын яклауга юнәлтелгән уртак карарлар эшләнде.

Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары Л.Р. Фазлыева рәислегендә Җәмәгать сәламәтлеге буенча төбәк советы (алга таба – төбәк советы) эшендә Вәкаләтле вәкилнең катнашуы сәламәтлек саклау системасын камилләштерүнең мөһим эше булды. Төбәк советы утырышларында гражданнар мөрәҗәгатьләре белән эшләү тәртибен регламентлаштыру һәм дәүләт мәгълүмат системалары аша килә торган хәбәрләрне, мөрәҗәгатьләрне эшкәртүгә бердәм алымнар формалаштыру мәсьәләләре каралды.

«Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасының баш модераторы вазыйфаларын башкарганда һәм Татарстан Республикасы төбәк белән идарә итү үзәгенең проект офисын җитәкләгәндә, Вәкаләтле вәкил күп тапкырлар гражданнарга аларның мөрәҗәгатьләрен карау барышы һәм проблемаларны хәл итү сроклары турында вакытында хәбәр итмәү еш кына социаль киеренкелекнең үсүенә сәбәп булуын ассызыклады.

Утырыш кысасында җаваплы башкаручыларның гражданнар мөрәҗәгатьләренә җавап бирү вакытын сузу очраклары каралды.

Мәсәлән, 2021 елда «Халык контроле» системасына «Лениногорск үзәк район хастаханәсе» сырхауханәсендә санитария-гигиена биналарының канәгатьләнерлек булмаган торышы турында хәбәр килде. Хәбәрнамә бирелгәннән соң өч ел ярымнан артык вакыт узса да, эшләрне башкару 2025 елның 16 декабренә генә планлаштырылган иде, шул ук вакытта чараларны гамәлгә ашыруның арадаш этаплары турында тәфсилле мәгълүмат юк иде. Әлеге проблема 2025 елның июлендә төбәк советының икенче утырышында каралды. Кабул ителгән карарлар нәтиҗәсендә инде 2025 елның августында кирәкле ремонт эшләре башкарылды һәм «Лениногорск үзәк район хастаханәсе»ндә санитария-гигиена биналары тиешле хәлгә китерелде, бу пациентларның һәм медицина персоналының уңайлы һәм имин эшен тәэмин итте.

2025 елның октябрендә төбәк советы утырышында Вәкаләтле вәкил шулай ук электрон медицина документациясеннән файдаланудагы катлаулыклар турындагы мәсьәләне күтәрде. Кызганычка каршы, 2025 елда гражданнардан кире элемтә платформасы аша электрон медицина документларын Россия Федерациясенең дәүләт хезмәтләре порталы аша йөкләү мөмкин булмауга кагылышлы мөрәҗәгатьләр килүен дәвам итте.

Шуңа бәйле рәвештә Вәкаләтле вәкил, Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгына Татарстан Республикасы дәүләт идарәсен цифрлаштыру, мәгълүмат технологияләре һәм элемтә министрлыгы белән берлектә электрон медицина документларын алу (электрон документларны йөкләү) проблемасын хәл итү чараларын күрергә тәкъдим итә. Шулай ук Сәламәтлек саклау министрлыгына гражданнар мөрәҗәгатьләрен караганда килеп чыга торган кыенлыкларның сәбәпләре турында тулы аңлатмалар урнаштырырга, шулай ук мөрәҗәгать итүчеләргә тиешле документларны кәгазьдә алу мөмкинлеге турында хәбәр итәргә тәкъдим итәбез.

 

Ашыгыч һәм кичектергесез медицина ярдәменнән файдалану мәсьәләләре

 

Вәкаләтле вәкил адресына ашыгыч һәм кичектергесез медицина ярдәменнән файдалану мәсьәләләренә, шулай ук бригадаларны көтү вакыты һәм аларның саны җитәрлек булмавына бәйле мөрәҗәгатьләр даими рәвештә килә. 2025 ел дәвамында Вәкаләтле вәкил Аппаратына әлеге проблема буенча мөрәҗәгатьләр килүен дәвам итте.

2025 елда «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасы аша 179 мөрәҗәгать (шикаятьләр һәм хәбәрләрнең иң күбесе Казан, Чаллы шәһәрләреннән һәм Яшел Үзән муниципаль районыннан килгән), «ГЛОНАСС+112» ЕГИС аша 192 хәбәр кергән.

Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгының «Сәламәтлек саклау өлкәсендә халыкны ресурслар белән тәэмин итү нормативларын һәм нормаларын куллану турында методик тәкъдимнәрне раслау турында» 2018 елның 20 апрель № 18 боерыгы нигезендә ашыгыч медицина ярдәме күрсәткәндә СМП бригадасының пациентка кадәр барып җитү вакыты чакыртканнан соң 20 минуттан артмаска тиеш.

Шул ук вакытта аерым игътибар таләп итә торган очраклар теркәлгән.

Мәсәлән, 2025 елның сентябрендә Биектау муниципаль районыннан гражданка Х.га ашыгыч медицина ярдәме бригадасын чакырырга тырышканда, чакыруга чыгу өчен буш ашыгыч медицина ярдәме автомобильләре булмавы турында хәбәр ителгән. Шикаять «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасында басылып чыкканнан соң, Биектау үзәк район хастаханәсе, Ашыгыч медицина ярдәме диспетчеры һәм өлкән фельдшерны җәлеп итеп, хезмәт тикшерүе үткәрде. Медицина учреждениесе мөрәҗәгать итүчегә ярдәм иткән, аны табиб-терапевтның планлы каравына чакырган. Мәсьәлә вазгыять тулысынча хәл ителгәнче Вәкаләтле вәкил контролендә иде.

2025 елның апрелендә Казанда яшәүчедән критик халәте: югары температурасы (40,0°C) һәм сулау авыр булу билгеләре булган пациентка өчен ашыгыч ярдәмне озак көтү (дүрт сәгатьтән артык) турында хәбәр килгән. 16 сәгать 11 минутта килгән чакыру башкару өчен 21 сәгать 30 минутта гына тапшырылган. Казан шәһәренең «Ашыгыч медицина хезмәте станциясе» җитәкчелеге моңа бу чорда хезмәтнең бик тыгыз булуы, чакырулар бик күп булу белән аңлаткан.

Шундый ук хәл 2025 елның маенда Чаллы шәһәрендә теркәлгән, анда астма авырулы пациент ашыгыч медицина ярдәме бригадасының килүен биш сәгатьтән артык көткән. Медицина учреждениесе мәгълүматы буенча, чакыру кабул ителгән вакытта буш бригадалар булмаган. Соңыннан мөрәҗәгать итүче «Аллергия» диагнозы белән хастаханәгә озатылган.

«Халык контроле» системасында чагылдырылган мондый очраклар гамәлдәге проблемаларның индикаторы гына түгел, аларны системалы хәл итү өчен дә этәргеч булып тора. Килгән хәбәрнамәләрне анализлау ашыгыч медицина ярдәме хезмәте эшендәге проблемалы мәсьәләләрне ачыкларга, күрелә торган чараларның нәтиҗәлелеген бәяләргә һәм республика халкы өчен ашыгыч медицина ярдәменең сыйфатын яхшырту буенча алдагы адымнарны планлаштырырга мөмкинлек бирә.

 2025 елда яңалыкларның берсе – Ашыгыч медицина ярдәме күрсәтү өчен Лаеш муниципаль районы территориясен Казан шәһәренең «Ашыгыч медицина ярдәме станциясе»нә беркетү, хезмәткәрләрнең штат санын оптимальләштерү һәм Лаеш, Комлы Кавал һәм Столбище авылларында бригадаларның урнашу зоналарын саклап калу булды. Моннан тыш, Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы Казан шәһәренең «Ашыгыч медицина ярдәме станциясе» оператив бүлеге базасында бердәм үзәкләштерелгән ашыгыч медицина ярдәме диспетчерлык хезмәтен төзү проектын әзерләде.

2025 елның 1 февраленнән Лаеш районы Ашыгыч медицина ярдәме оешмасын Казан станциясе карамагына тапшыру һәм алга таба Питрәч муниципаль районының Ашыгыч медицина ярдәме бүлеген тапшыру планлаштырылу сәбәпле, Вәкаләтле вәкил Лаеш үзәк район хастаханәсе һәм Питрәч үзәк район хастаханәсе эшчәнлегенә анализ ясады.

Анализ нәтиҗәләре хезмәт эшен оештыруда уңай тенденцияләрне дә, системалы хәл итүне таләп итә торган кайбер проблемаларны да ачыклады. Аерым алганда, Питрәч муниципаль районында торак пунктларның шактый ерак булуы (үзәктән 55 км га кадәр), районның географик үзенчәлекләренә бәйле катлаулы юл шартлары, шулай ук фельдшер кадрлары кытлыгы билгеләп үтелде. Лаеш муниципаль районында медицина ярдәме күрсәтүдә тоткарлыклар халыкның интенсив артуы, эре торак пунктларда яшәүчеләрдән мөрәҗәгатьләрнең күп булуга бәйле, бу күчмә бригадалар санын арттыру һәм Столбище авылында табиблык амбулаториясе төзү кирәклеге турындагы мәсьәләне актуальләштерде.

Ашыгыч медицина ярдәменнән файдалану мөмкинлеген һәм сыйфатын тагын да арттыру максатларында, Вәкаләтле вәкил тарафыннан Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министры адресына тәкъдимнәр җибәрелде, алар: кадрлар белән тәэмин ителешкә комплекслы анализ ясауны һәм медицина хезмәткәрләре кытлыгын бетерү буенча чаралар күрүне, яңа табиблык амбулаториясе төзүне һәм аеруча тиз үсә торган торак пунктларда күчмә бригадалар санын арттыруны, шулай ук ашыгыч ярдәм килү вакытын кыскарту һәм маршрутлаштыруны оптимальләштерү өчен бердәм диспетчерлык хезмәте төзүне тизләтү.

Әлеге чараларны гамәлгә ашыру Татарстан Республикасы халкына ашыгыч медицина ярдәме күрсәтүнең сыйфатын һәм аннан файдалану мөмкинлеген арттырырга ярдәм итәчәк һәм гражданнарның сәламәтлек саклауга һәм медицина ярдәменә конституциячел хокукының өстәмә гарантиясе булачак.

Башлангыч медицина-санитария ярдәменнән файдалану мәсьәләләре

Гражданнарның сәламәтлек саклауга хокукын тәэмин итүдә башлангыч медицина-санитария ярдәменнән файдалану мөмкинлеге мөһим элемент булып кала.

Вәкаләтле вәкил адресына даими рәвештә табибка язылу мөмкин булмавы яисә кабул итүне озак көтү турында мөрәҗәгатьләр килә. 2025 елда «Табибка язылу мөмкинлеге» категориясе буенча «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасына гражданнардан 175 мөрәҗәгать килгән.

Моннан тыш, Аппарат хезмәткәрләре социаль челтәрләрдән килә торган мәгълүматны, шул исәптән Татарстан Республикасы Рәисенә адресланган мөрәҗәгатьләрне дә, даими рәвештә анализлыйлар һәм проблемаларны оператив рәвештә бетерү өчен тиешле мөрәҗәгатьләрне «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасына урнаштыралар.

Кайбер катлаулы хәлләр Вәкаләтле вәкил катнашы белән уңышлы хәл ителде.

 Мисал өчен, 2025 елның гыйнварында кергән мөрәҗәгатьләрнең берсендә гражданка Г. Профессор М.З. Сигал исемендәге республика клиник онкология диспансеры белгечләренә язылып булмавыннан зарланды. Бу программа яңартылуга бәйле иде, пациентлар өчен шактый уңайсызлыклар тудырды: көтү вакыты артты, ә чиратлар шактый озынайды.

Вәкаләтле вәкил мөрәҗәгатеннән соң Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы тарафыннан комплекслы чаралар күрелде: көндезге стационар табиблары саны арттырылды, госпитализацияне рәсмиләштерү өчен өстәмә эш урыны оештырылды, шулай ук персоналның яңа программаны үзләштерүе тизләтелде, бу нормаль эшне торгызырга һәм пациентлар күпләп җыелмаска мөмкинлек бирде. Махсуслаштырылган ярдәмнең территориаль мөмкинлеген арттыру өчен учреждение тарафыннан «20 нче шәһәр сырхауханәсе» һәм «21 нче шәһәр сырхауханәсе» базасында өстәмә химиотерапия кабинетлары ачылды.

 Икенче очракта Казанда яшәүче, әнисе мәнфәгатьләрен кайгыртучы гражданка К. күз бәллүрен (хрусталик) алыштыру операциясе алдыннан эндокринологка язылу проблемасы белән очраша. Дәүләт хезмәтләре порталы аша электрон язылу мөмкин түгел иде, ә регистратура бары тик онлайн язмага гына басым ясады, бу вазгыятьтә язылу мөмкин түгел булып чыкты. Вәкаләтле вәкил катышканнан соң, мәсьәлә оператив хәл ителде, һәм пациентка кирәкле белгеч консультациясе бирелде.

Шулай ук билгеләп үтәргә кирәк, 2025 елның апрелендә Казан шәһәрендә яшәүче гражданка А. «18 нче шәһәр сырхауханәсе» аскы очлыклар кан тамырларын ультратавыш тикшерүен үткәрүдә шактый тоткарлык булуга шикаять белән мөрәҗәгать иткән. 2024 елның декабрь башында ук билгеләнгән тикшеренү 2025 елның апреленә кадәр үткәрелмәгән. Тикшерү узу мөмкинлеге булмау сәбәпле, мөрәҗәгать итүче кирәкле дәвалау ала алмаган, бу аның сәламәтлеге торышына тискәре йогынты ясаган.

Мөрәҗәгать Вәкаләтле вәкилнең шәхси контроленә алынды, Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгына вазгыятьне оператив хәл итүне тәэмин итүне сорап, тиешле хат җибәрелде. Күрелгән чаралар нәтиҗәләре буенча, мөрәҗәгать итүчегә аскы очлык кан тамырларын ультратавыш тикшерүе процедурасы кыска вакыт эчендә башкарылды.

Узган елда проблемаларның системалы булуын раслаган кабат мөрәҗәгатьләргә дә зур игътибар бирелде.

2025 елның апрелендә кире элемтә платформасы аша гражданнарның Түбән Кама үзәк район күппрофильле хастаханәсендә табиб-эндокринологка язылу мөмкинлеге булмауга шикаятьләр килде. Мөрәҗәгать итүчеләр табиб-эндокринологка язылуга бәйле җитди кыенлыкларны күрсәттеләр, юлламалар булуга карамастан, мәҗбүри медицина тикшерүен вакытында узарга мөмкинлеге булмаган йөкле хатын-кызлар өчен бу – аеруча проблема.

Әлеге факт буенча Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрына мөрәҗәгать юллаган. Алынган җавапта шәхси медицина белгечләрен җәлеп итү һәм участок терапевтлары аша профильле табибларга язылу тәртибен яңадан карау буенча башкарыла торган эшләр турында хәбәр ителде.

Вазгыятьне хәл итүне контрольдә тоту кысасында 2025 елның октябрендә Вәкаләтле вәкил Түбән Кама үзәк район күппрофильле хастаханәсе баш табибына актуаль мәгълүмат алу өчен запрос җибәрде. Тәкъдим ителгән мәгълүматларга караганда, әгәр 2025 елның апрелендә учреждениедә бары тик өч табиб-эндокринолог (3,25 ставка) эшләгән булса, бу пациентларның махсуслашкан ярдәмгә вакытында керүен тәэмин итмәгән, октябрьгә штат белән тәэмин ителеш 80 процентка җиткән (5,25 ставка). Вазгыятьнең тагын да яхшыруы кадрлар составын «эндокринология» белгечлеге буенча 2 нче ел ординаторлар белән тулыландыру хисабына көтелә.

Хисап чорында Вәкаләтле вәкил массакүләм мәгълүмат чараларында һәм социаль челтәрләрдә медицина хезмәте күрсәтү сыйфатына кагылышлы мәкаләләрне даими күзәтеп торды. Килгән хәбәрләрне анализлау нигезендә гражданнарның махсус медицина ярдәме алуда кыенлыкларга карата шикаятьләре буенча чаралар күрелде.

Аерым алганда, 2025 елның октябрендә «Яшел Үзән үзәк район хастаханәсе» һәм аның филиалларында балалар неврологына кабул итүгә язылуга бәйле кыенлыкларга шикаятьләр теркәлгән.

Хәлне җентекләбрәк өйрәнү өчен «Яшел Үзән үзәк район хастаханәсе» баш табибына мөрәҗәгать җибәрелде. Алынган мәгълүматларга караганда, балалар табибы-невролог Осиново авылындагы күппрофильле сырхауханәдә (төп хезмәткәр) һәм 1 нче балалар сырхауханәсендә (читтән килеп эшләүче хезмәткәр, кабул итү атнага өч тапкыр талоннар буенча алып барыла) кабул итә. Невролог консультациясенә мохтаҗ барлык балаларга Балалар республика клиник хастаханәсе белгечләренә консультациягә юлламалар бирелә, әмма бүлеп бирелә торган квоталар саны җитәрлек түгел. 2025 елның 1 октябреннән Балалар республика клиник хастаханәсе 2 нче консультатив сырхауханәсендә неврологка консультациягә квоталар саны арттырылды. Яшел Үзән районы администрациясе һәм «Балалар республика клиник хастаханәсе» дәүләт оешмасы ярдәмендә аз хәрәкәтләнүче пациентларны карау өчен белгечләрнең атна саен чыгулары оештырылды.

Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгының 2012 елның 14 декабрь №1047н боерыгы белән расланган штат нормативлары нигезендә 10 мең балага 1,5 табиб-невролог вазыйфасы каралырга тиеш. Күрсәтелгән нормативлардан чыгып, «Яшел Үзән үзәк район хастаханәсе»ндә невролог-табибларның 5,0 ставкасын карарга кирәк.

2025 елның 28 октябренә «Яшел Үзән үзәк район хастаханәсе» штат расписаниесендә балаларга медицина ярдәме күрсәтү өчен 3,5 табиб-невролог ставкасы кертелгән. Хәзерге вакытта «Неврология» белгечлеге буенча ординатурада максатчан укуны 2026 елда эшкә урнаштыру планлаштырыла торган өч белгеч уза. Гомумән алганда, «Яшел Үзән үзәк район хастаханәсе» дәүләт оешмасында табиблар белән тәэмин ителеш нибары 28% тәшкил итә.

Квалификацияле медицина кадрларына кытлык медицина ярдәмен вакытында күрсәтмәүнең беренче ел гына сәбәбе булып тормый, һәм Вәкаләтле вәкил моны еллык докладларында даими билгеләп үтә. Шул ук вакытта мондый кыенлыклар булу медицина оешмалары җитәкчеләрен кирәкле сандагы кадрлар белән, шул исәптән мәшгульлек хезмәте органнары һәм белгечләрне эзләү һәм җәлеп итүнең башка мөмкин булган механизмнары белән актив хезмәттәшлек итү юлы белән тәэмин итү өчен җаваплылыктан азат итми.

Аеруча зәгыйфь категориядәге гражданнар өчен медицина ярдәменнән файдалану мөмкинлеген тәэмин итү мәсьәләләре аерым игътибар таләп итә. 2025 елның апрелендә Вәкаләтле вәкилгә медицина хезмәтләреннән файдалану мөмкинлеге һәм сыйфаты мәсьәләләре буенча эшкә сәләтсез балигъ булган гражданнарның законлы вәкилләре мөрәҗәгать итте.

Мөрәҗәгать итүчеләр үз карамагындагылар өчен дә, үзләре өчен дә медицина ярдәме алу проблемалары турында борчылуларын белдерделәр. Аерым алганда, табибка язылу, тар белгечләргә консультацияләр оештыру, тиешле тикшерүләр һәм хастаханәгә салу мәсьәләләре күтәрелде.

Әлеге проблематиканың әһәмиятен исәпкә алып, Вәкаләтле вәкил 2025 елның 25 апрелендә кызыксынган министрлыклар һәм ведомстволар, шулай ук иҗтимагый оешмалар вәкилләре катнашында киңәшмә оештырды, аның нәтиҗәләре буенча конкрет карарлар һәм тәкъдимнәр эшләнде.

Аерым алганда, Казан шәһәре буенча сәламәтлек саклау идарәсенә эшкә сәләтсез гражданнар һәм аларның опекуннары медицина ярдәме сорап мөрәҗәгать иткәндә килеп туган барлык кыенлыкларны игътибар белән карарга, шулай ук пациентларның индивидуаль үзенчәлекләрен һәм психик халәтен исәпкә алып, эшкә сәләтсезләрне тикшерүне оештырырга киңәш ителә. Моннан тыш, медицина хезмәткәрләре өчен әлеге категория пациентлар белән эшләүдә аларның компетенцияләрен күтәрү өчен укыту семинарлары үткәрергә тәкъдим ителде. Сәламәтлек саклау өлкәсендә күзәтчелек буенча федераль хезмәтнең Татарстан Республикасы буенча территориаль органына авыр психик тайпылышлары булган эшкә сәләтсез гражданнарны диспансерлаштыру һәм медицина тикшерүе тәртибен үтәү мониторингын башкарырга тәкъдим ителде.

Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгының 2025 елның июнендә биргән мәгълүматларына караганда, тәкъдимнәр үтәлүгә кабул ителгән һәм тиешле чаралар үткәрелгән. Күп кенә тәрбияләнүчеләр өчен тар белгечләр консультацияләре оештырылган, МРТ, УЗИ һәм кан анализлары кебек кирәкле диагностик процедуралар башкарылган, шулай ук тиешле дәвалау билгеләнгән.

Сыйфатлы квалификацияле медицина ярдәме күрсәтү мәсьәләләре

 

Гражданнарга сыйфатлы квалификацияле медицина ярдәме күрсәтү мәсьәләләре Вәкаләтле вәкилнең игътибарында тора.

Мәсәлән, 2025 елның маенда Вәкаләтле вәкилгә Мамадыш районында яшәүче гражданка М.нан шикаять килгән, ул «Мамадыш үзәк район хастаханәсе»нең «Мамадыш» совхозы бистәсе амбулаториясе участок терапевтының гамәлләреннән канәгать булмавын белдергән. Мөрәҗәгать итүче тиешле квалификацияле медицина ярдәме күрсәтелмәвен әйткән, бу аның сәламәтлеге торышының начараюына китергән.

Вәкаләтле вәкил инициативасы белән Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы тикшерү үткәрде, аның барышында амбулатор ярдәм күрсәтүне оештыруда хокук бозулар, медицина ярдәме күрсәтү тәртибе һәм дәвалау чаралары күләме өлешендә клиник тәкъдимнәрнең үтәлмәве, вазыйфаи затларның тиешле контроле булмавы ачыкланды. Мөрәҗәгать нигезле дип танылды һәм тиешле чара күрү өчен «Мамадыш үзәк район хастаханәсе» җитәкчелегенә юлланды. Моннан тыш, гражданка М. 2025 елның гыйнварыннан аның гаризасы нигезендә башка участок терапевтына беркетелгән.

Икенче мисал. Вәкаләтле вәкил шулай ук балигъ булмаган улы мәнфәгатьләрендә эш иткән Казан шәһәрендә яшәүче граждан З.мөрәҗәгате буенча чаралар күрде. З. Казан шәһәренең «1 нче шәһәр балалар хастаханәсе» медицина персоналының балага тиешенчә медицина ярдәме күрсәтмәвенә һәм этика һәм деонтология нормаларын үтәмәвенә зарланган.

Казан шәһәре буенча сәламәтлек саклау идарәсе вәкиле тәкъдимнәре нигезендә хезмәт тикшерүе үткәрелде, аның барышында медицина ярдәме күрсәтүнең аерым этапларында җитешсезлекләр ачыкланды. Тикшерү нәтиҗәләре буенча «1 нче балалар стоматология сырхауханәсе» табиб-стоматологы консультациясен үткәрү турында карар кабул ителде. «1 нче шәһәр балалар хастаханәсе» администрациясе баланы 2 нче сырхауханә бүлегендә алга таба тикшереп тору кирәклегенә басым ясады. Моннан тыш, медицина учреждениесе хезмәткәрләре белән пациентлар һәм аларның законлы вәкилләре белән мөгамәлә иткәндә этика һәм деонтология принципларын төгәл үтәү зарурлыгы буенча чираттан тыш инструктаж үткәрелде.

Гражданнарның хокукларын яклауның нәтиҗәлелеге күбесенчә Вәкаләтле вәкилнең Татарстан Республикасы буенча Сәламәтлек саклау өлкәсендә күзәтчелек буенча федераль хезмәтнең (Росздравнадзор) территориаль органы (алга таба – ТР буенча Росздравнадзорның территориаль органы) белән тыгыз хезмәттәшлеге белән тәэмин ителә.

2025 елда Росздравнадзорның Татарстан Республикасы буенча территориаль органы белән берлектә гражданнарның 40 тан артык мөрәҗәгате каралды. Әлеге хезмәттәшлек сыйфатлы медицина ярдәме алуга хокук бозулар белән бәйле шикаятьләргә оператив һәм комплекслы җавап бирергә мөмкинлек бирде. Әйтик, Вәкаләтле вәкилнең ТР буенча Росздравнадзорның территориаль органы белгечләрен җәлеп итеп, уртак күчмә тикшерү чаралары уздыру инициативасы булды, бу тикшерүләрнең объективлыгын һәм компетентлыгын арттырды. Мәсәлән, Казан шәһәренең 2 нче клиник хастаханәсе һәм психик тайпылышлары булган гражданнар өчен Дәрвишләр бистәсе балалар интернат-йортына бергәләп бару гамәлгә ашырылды.

 Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк, Татарстан Республикасы буенча Росздравнадзорның территориаль органы интернет челтәрендә медицина хезмәтләре күрсәтү турындагы мәгълүматны урнаштыру мәсьәләсенә мониторинг алып бара. Аның нәтиҗәләре буенча 2025 елда әлеге ведомство белгечләре тарафыннан законсыз рәвештә медицина хезмәтләре күрсәтү фактлары ачыкланды. Аерым алганда, күзлек коррекциясен сайлау, пирсинг, перманент татуаж һәм тешләрне протезлау буенча законсыз эшчәнлек билгеләнгән.

Эстетик медицина өлкәсендәге тәртип бозулар җитди борчу тудыра. Махсус рөхсәтсез катлаулы инвазив процедуралар: ботокс кертү, биоревитализация, мезотерапия һәм филлерлар белән коррекция ясалган. Шундый ук хокук бозулар кайбер массаж салоннары эшчәнлегендә дә ачыкланган.

Һәр очрак буенча мәгълүмат Татарстан Республикасы буенча Росздравнадзорның территориаль органы тарафыннан процессуаль чаралар күрү өчен Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгына тапшырылган.

 Татарстан Республикасында гражданнарның квалификацияле һәм вакытында медицина ярдәменә хокукларын яклау кадрлар сәясәтен камилләштерү, медицина юнәлешләрен маршрутка салуны оптимальләштерү буенча системалы эшне тәэмин итә торган комплекслы якын килүне һәм барлык төр медицина ярдәменнән файдалану мөмкинлеген һәм сыйфатын арттыру өчен оештыру чараларын гамәлгә ашыруны таләп итә.

Гражданнарны дарулар белән тәэмин итү мәсьәләләре

Дарулар белән тәэмин итүнең нәтиҗәле, вакытында һәм тотрыклы системасын оештырмыйча, халыкның сәламәтлеген тиешле дәрәҗәдә саклау мөмкин түгел. Дару препаратлары алу хокукы медицина ярдәме алу хокукыннан аерылгысыз һәм авыруларны лаеклы дәвалау һәм профилактикалау өчен нигез булып тора.

Татарстан Республикасы гражданнарын дарулар белән тәэмин итү мәсьәләләре элеккечә җәмгыятьтә аеруча кискен тикшерелә торган мәсьәләләр исәбендә кала. Тышкы санкцияләр кертү белән бәйле заманча шартларда илнең фармацевтика базары билгеле бер дару препаратлары белән тәэмин итүне сизелерлек чикләүгә юлыкты.

Федераль бюджет акчаларыннан 2025 елда гражданнарның ташламалы категорияләрен тәэмин итүгә 2,558 млрд сум, Татарстан Республикасы бюджетыннан төбәк ташламаларыннан файдаланучыларны түләүсез дарулар белән тәэмин итүгә 5,936 млрд сум бүлеп бирелгән.

Инвалид балаларны ташламалы дарулар белән тәэмин итүне оештыру өчен «2025 елга, 2026 һәм 2027 еллар план чорына Татарстан Республикасы бюджеты турында» 2024 елның 28 ноябрендәге 87-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы нигезендә 2025 елда төбәк бюджетыннан дару препаратлары сатып алуга 1237,7 млн сум күләмендә өстәмә акча бүлеп бирелде (шул исәптән Россия Федерациясендә теркәлмәгән яшәү өчен кирәкле һәм иң әһәмиятле дару препаратлары исемлегенә керә торган дарулар), медицина эшләнмәләре (шул исәптән тест-полосалар, глюкозаны өзлексез мониторинглау системаларына тотыла торган материаллар), дәвалау туклануының махсуслаштырылган продуктлары.

Татарстан Республикасында дару препаратлары белән тәэмин ителгән гражданнарның ташламалы категорияләре саны 2025 елның 1 декабренә ОНЛС федераль программасы буенча – 91 791 кеше (61,8%), төбәк ташламалары буенча 170 622 кеше (52,3%) тәшкил итте.

Вәкаләтле вәкил «Халык контроле» системасы һәм кире элемтә платформасы аша килгән мөрәҗәгатьләргә аерым игътибар бирә. Мондый һәр хәбәр җентекләп карала, ә проблеманы хәл итүне контрольдә тоту мөрәҗәгать итүченең ихтыяҗлары тулысынча канәгатьләндерелгәнче гамәлгә ашырыла.

Узган елда дарулар белән тәэмин итү мәсьәләләре буенча Вәкаләтле вәкил адресына, шулай ук «Халык контроле» системасы аша 181 мөрәҗәгать кергән.

Әйтик, 2025 елның апрелендә «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасына Казан шәһәрендә яшәүче гражданин А.дан хәбәр килгән, анда Казан шәһәренең «Таттехмедфарм» ДУПсенең 3 нче даруханәсендә дүрт айдан артык яшәү өчен кирәкле ташламалы дару препаратларын алу мөмкинлеге булмавы турында хәбәр ителгән. Килеп туган вазгыять гражданин А. сәламәтлеге өчен җитди куркыныч тудыра, аңа билгеләнгән медикаментларны даими кабул итү таләп ителә.

Вәкаләтле вәкил катнашканнан соң һәм тиешле хатны Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгына җибәргәннән соң, проблема оператив хәл ителде. Алынган мәгълүматларга караганда, пациент барлык кирәкле дару препаратларын алган. Мәсьәләне системалы хәл итүне тәэмин итү өчен мөрәҗәгать итүчене дарулар белән тәэмин итүне Казан шәһәренең «20 нче шәһәр сырхауханәсе» баш табибы урынбасары шәхси контроленә алган.

«Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасы белән беррәттән, дарулар белән тәэмин итү мәсьәләләре буенча мөрәҗәгатьләр кире элемтә платформасы аша да килә. Вәкаләтле вәкилнең катнашуы нәтиҗәле мисалы булып 2025 елның августында Әгерҗе муниципаль районында яшәүче гражданин Д.ның эпилепсиягә каршы препаратлар алуда кыенлыклар турында хәбәр итүе һәм аларны сатып алуның шактый финанс чыгымнары турында борчылуын белдерүе тора.

Мөрәҗәгатьне беренчел караганда медицина учреждениесе тарафыннан ташламалы дарулар белән тәэмин итүгә өстәмә гариза рәсмиләштерелгән, әмма мөрәҗәгать итүче, препаратларны бирүнең конкрет сроклары һәм гарантияләре булмавын билгеләп, проблеманың тулысынча хәл ителмәвен күрсәткән. Вәкаләтле вәкил катышканнан соң, Сәламәтлек саклау министрлыгы вазгыятьне тирәнтен тикшерде. Пациент 2025 елның 21 августында «Әгерҗе үзәк район хастаханәсе»нә кабул итүгә чакырылган, анда аңа кирәкле препаратларга ташламалы дарулар белән тәэмин итү федераль программасы буенча өстәмә гариза бирелгән. Мөрәҗәгать итүче мәнфәгатьләрендә кирәкле препаратлар белән тәэмин итүнең конкрет сроклары турында юллама белән тәэмин итүне тизләтү турында үтенеч хаты җибәрелгән, нәтиҗәдә пациент таләп ителә торган дарулар белән тәэмин ителгән.

 Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы белән нәтиҗәле хезмәттәшлекнең тагын бер мисалы булып 2025 елның 11 августында килгән хәбәрне карау тора, анда Чаллы шәһәрендә яшәүче мөрәҗәгать итүче Р. операциядән соң «Валганцикловир» яшәү өчен мөһим дару препараты белән тәэмин ителмәвен күрсәтә. Башта медицина оешмасы пациентка дәвалауның альтернатив схемасын тәкъдим иткән, бу граждан ихтыяҗларына туры килмәгән. Вәкаләтле вәкил вазгыятьне өстәмә өйрәнү инициативасы белән чыкты һәм мөрәҗәгать итүче белән телефоннан сөйләшү барышында пациентның операциядән соң өч ай дәвамында кирәкле препаратны алмавы ачыкланды, ә мөрәҗәгать биргәннән соң бер тапкыр бирелгән бер кап дару проблеманы хәл итмәгән, чөнки алты айлык дәвалау курсы үткәрү таләп ителгән.

Вәкаләтле вәкилнең мөрәҗәгатен карау нәтиҗәләре буенча пациентны дару препараты белән тәэмин итүгә үтенеч хаты Чаллы шәһәре буенча сәламәтлек саклау идарәсенә җибәрелде. Кабул ителгән чаралар нәтиҗәсендә пациент 404 нче даруханәдә кирәкле препаратны алган. Вәкаләтле вәкил Аппараты тарафыннан вазгыятьне системалы күзәтеп тору нәтиҗәсендә, 2025 елның 23 сентябренә даруханәгә препаратның икенче партиясе килгән, һәм пациент рецепт алу һәм дәвалануның кирәкле курсын дәвам итү өчен сырхауханәгә вакытында чакырылган.

Шуны да билгеләп үтәргә кирәк, хисап елында Татарстан Республикасы буенча Росздравнадзорның территориаль органы тарафыннан гражданнарга кирәкле булган 748 исемдәге дару препаратлары һәм 16 медицина эшләнмәсе үрнәгенең сыйфатына экспертиза оештырылды. Тикшерүләр нәтиҗәләре буенча, сыйфатсыз препаратлар һәм эшләнмәләр әйләнештән алынды. Мәсәлән, дару препаратлары арасында сыйфат стандартларына туры килмәгән «Каптоприл» (таблеткалар, «ПРАНАФАРМ» ҖЧҖ, Россия), шулай ук «Лоперамид АЛИУМ» (капсулалар, «АЛИУМ» АҖ, Россия) «Эреп бетү» сыйфат күрсәткече буенча тест узмады. Кайбер сәламәтлек саклау учреждениеләрендә медицина эшләнмәләрен кулланганда да хокук бозулар теркәлгән. Аерым алганда, әйләнештән алынган: «Луер» шприцлары (5,0 мл), диагностика һәм карау перчаткалары.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: 2020 елның июленнән барлык дару препаратларына карата мәҗбүри маркировка кертелгән. Маркировканы гамәлгә кертүнең максаты – сыйфатсыз һәм ялган продукция җитештерүгә һәм әйләнешенә каршы тору, шулай ук товар запаслары белән идарә итү. Дару препаратлары әйләнешендә катнашучы барлык оешмалар дару препаратлары әйләнешен мониторинглау системасына дөрес мәгълүматны вакытында кертүне тәэмин итәргә тиеш.

Конкрет төргәкнең геолокациясен билгеләргә мөмкинлек бирә торган дару препаратларын маркировкалауны кертү фармацевтика базарының үтә күренмәлелеген тәэмин итә. Һәр граждан теге яки бу дару препаратын сатуның легитимлыгын тикшерү өчен «Гадел билге» мобиль кушымтасыннан файдалана ала.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: узган елда гражданнарның яшәү өчен кирәкле һәм иң әһәмиятле исемлеккә кертелмәгән дару препаратлары белән тәэмин итү мәсьәләләре буенча мөрәҗәгатьләре Вәкаләтле вәкилне аеруча борчуга салды.

Шулай итеп, Вәкаләтле вәкилгә мультисистемалы нейродегенератив авырудан – Хен-Яр шкаласы буенча IV стадиядәге Паркинсон авыруыннан интегүче гражданнардан мөрәҗәгатьләр кергән. Мөрәҗәгать итүчеләр билгеләп үткәнчә, элегрәк комплекслы паркинсоник терапия алганнар, әмма ул нәтиҗәле булудан туктаган. Тормыш күрсәткечләре буенча аларга интестиналь кертү өчен гель рәвешендә «Дуодопа» дару препараты белән терапия тәкъдим ителгән, ул тәүлек дәвамында симптомнарның флуктуациясен шактый киметергә мөмкинлек бирә.

Татарстан Республикасы Рәисе ярдәме белән гражданнарны тормыш өчен кирәкле һәм мөһим дару препаратлары – ЖНВЛП исемлегенә кертелмәгән дару препаратлары белән тәэмин итү өчен республика бюджетыннан өстәмә финанс бүлеп бирелде.

Мәсәлән, Вәкаләтле вәкилгә Казан шәһәрендә яшәүче граждан К. мөрәҗәгать итеп, аны интестиналь кертү өчен гель рәвешендәге «Дуодопа» дару препараты белән тәэмин итүдә ярдәм итүне сорады. Килеп туган хәлгә тирән борчылу белдереп, Вәкаләтле вәкил әлеге мәсьәләне карау өчен Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрына мөрәҗәгать итте. Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгыннан алынган мәгълүматларга караганда, «Дуодопа» дару препараты ЖНВЛП исемлегенә кертелмәгән, һәм граждантн К.ны әлеге препарат белән тәэмин итүне оештыру өчен өстәмә финанслау бүлеп бирү таләп ителгән. Нәтиҗәдә өстәмә акча бүлеп бирү мәсьәләсе уңай хәл ителде. Федераль законнар таләпләре нигезендә әлеге препаратны сатып алуны оештыру өчен конкурс процедурасы үткәрелде, һәм пациентка препарат килгән саен ташламалы дарулар белән тәэмин итү гарантияләнде.

Гражданнар мөрәҗәгатьләрдә шулай ук ЖНВЛП исемлегендә кайбер неврологик авыруларны дәвалаганда кирәкле «Тиаприд» дару препараты булмавы турында хәбәр иттеләр.

Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы мәгълүматы буенча 2025 елның декабрь ахырына «Дуодопа» (интестиналь кертү өчен гель) дару препараты белән тәэмин итүгә сигез пациент мохтаҗ, еллык ихтыяҗ 29 335,23 мең сум тәшкил итә. «Тиаприд» даруы белән тәэмин итүгә бер инвалид бала мохтаҗ. Еллык ихтыяҗ 46,36 мең сум тәшкил итә.

Күрсәтелгән дару препаратларына мохтаҗ пациентлар республика бюджетыннан өстәмә бүлеп бирелгән акчалар исәбеннән тәэмин ителгән.

Әлеге проблеманың әһәмиятен һәм социаль әһәмиятен исәпкә алып, Вәкаләтле вәкил Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрына дару препаратлары исемлеген төзү буенча Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгы комиссиясенә дару препаратларын интестиналь кертү өчен гель рәвешендә «Дуодопа» һәм «Тиаприд» ны яшәү өчен кирәкле һәм медицинада кулланыла торган иң мөһим дару препаратлары исемлегенә кертү мөмкинлеген карауны сорап мөрәҗәгать итте. Әлеге докладны тапшырган вакытта Вәкаләтле вәкилнең тәкъдиме карала.

Йомгаклап әйтик, Вәкаләтле вәкил гражданнарны дарулар белән тәэмин итү мәсьәләләрен аерым контрольдә тотуын дәвам итәчәк, кергән мөрәҗәгатьләргә үз вакытында җавап бирәчәк һәм ачыкланган проблемаларны системалы хәл итүгә ярдәм итәчәк, чөнки кирәкле дару препаратларыннан файдалану – сәламәтлек саклау системасының нәтиҗәлелеге күрсәткече генә түгел, ә конституциячел хокукның иң мөһим гарантиясе дә бит.

1. 4. ГРАЖДАННАРНЫҢ СОЦИАЛЬ ТӘЭМИН ИТЕЛЕШКӘ ХОКУКЛАРЫН ЯКЛАУ

Теләсә кайсы социаль дәүләтнең төп бурычларыннан берсе – гражданнарга лаеклы тормыш дәрәҗәсен саклап калырга мөмкинлек бирә торган хокукый һәм икътисадый шартлар булдыруга юнәлдерелгән комплекслы һәм нигезләнгән сәясәт уздыру. Юридик яктан әһәмиятле шартлар килеп чыкканда: пенсия яшенә җиткәндә, авыру яисә инвалидлык аркасында вакытлыча яисә тотрыклы рәвештә хезмәткә сәләтен югалтканда, туендыручысын югалтканда, шулай ук Россия Федерациясе законнары белән билгеләнгән башка очракларда мондый ярдәм аеруча мөһим.

Гражданнарны социаль тәэмин итү өлкәсендә дәүләтнең социаль юнәлешле сәясәте нәтиҗәсендә уңай үзгәрешләр күзәтелә: ел саен пенсияләр күләме арта, социаль хезмәтләрдән файдаланучылар саны арта. Өлкәннәрне һәм инвалидларны озак вакыт карау системасын үстерүгә аерым игътибар бирелә, бу аларның тормыш сыйфатын яхшыртуга ярдәм итә.

2025 елда республикада әлеге юнәлеш яңа үсеш алды: Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2024 елның 25 декабрендәге 1213 номерлы карары белән 2025 – 2030 елларга «Актив озын гомер» республика программасы расланды. Әлеге программа өлкән яшьтәге гражданнарның актив һәм сәламәт яшәү рәвешен озайтуга, аларның мөмкинлекләрен тормышка ашыру өчен шартлар тудыруга һәм гериатрияне үстерүне дә кертеп, медицина ярдәменең сыйфатын яхшыртуга юнәлдерелгән. Программа шулай ук сәламәтлекне саклауга һәм сыйфатлы карауны тәэмин итүгә юнәлдерелгән социаль хезмәтләрне киңәйтүне, шулай ук өлкән яшьтәге кешеләрнең финанс хәлен яхшырту һәм аларны эш белән тәэмин итү өчен мөмкинлекләр тудыру чараларын күздә тота. Өлкән буынның уңайлы һәм имин тормышын тәэмин итә торган инфраструктураны үстерү мөһим аспект булып тора.

Әлеге программаны гамәлгә ашыру кысасында «Ак Барс» банкы белән берлектә «Кайгырту» сайтында «Алтын еллар – Золотые годы» бүлеге булдырылды, анда барлык муниципаль районнар буенча интерактив карта урнаштырылган. Аның ярдәмендә өлкән яшьтәге һәр граждан актив форматта физик культура, спорт, мәдәни-ял итү чаралары уздырыла торган, иҗади клублар һәм түгәрәкләр, волонтерлык берләшмәләре эшли торган, әлеге максатчан категория өчен белем бирү программалары гамәлгә ашырыла торган оешмалар турындагы мәгълүмат белән таныша ала, дәресләр уздыру расписаниесе һәм урыны, язылу тәртибе турында бөтен нечкәлекләрне белә ала. Бүген интерактив картада өлкән яшьтәге гражданнар өчен 2 мең дәрес турында мәгълүмат урнаштырылган. Әлеге карта 30 мең пенсионерга кызыксынулары буенча дәресләр сайларга һәм аларда катнашырга язылырга мөмкинлек бирде. Нәтиҗәдә өлкән буын гражданнарының 44,2 проценты (479,9 мең кеше) мәдәни-ял итү, иҗат эшчәнлегенә җәлеп ителгән,

Моннан тыш, 2025 елда «Демография» һәм «Гаилә» милли проектлары кысасында өлкәннәр һәм инвалидлар өчен «Кайгырту йорты» Яшел Үзән интернат-йорты төзелде. Бу заманча учреждение 120 урынга исәпләнгән һәм 8,5 мең кв. метрдан артык мәйданны били. Бинада комплекслы тернәкләндерү һәм уңайлы яшәү өчен барлык шартлар да тудырылган. «Акыллы» палаталарны җиһазландыруга аерым игътибар бирелә, анда даими ятак режимында булучылар персонал ярдәменнән башка яктырту, пәрдәләр, ишекләр һәм телевизор белән мөстәкыйль идарә итә алалар. Учреждениедә шулай ук психолог, социаль адаптация һәм хезмәт күнекмәләренә өйрәтү буенча белгечләр, шулай ук физиотерапевт һәм массажист кабинетлары эшли. Дәвалау физкультурасы белән шөгыльләнү өчен аерым зал, иҗади остаханә һәм китапханә бар. Барлык биналарда да заманча җиһазлар урнаштырылган, бу тернәкләндерү бурычларын нәтиҗәле хәл итәргә һәм интернат-йортта яшәүчеләр өчен максималь уңайлы шартлар тудырырга мөмкинлек бирә.

Социаль тәэмин итүгә гражданнарның хокукларын яклау буенча Вәкаләтле вәкил эшчәнлеге

2025 елда Вәкаләтле вәкилгә социаль тәэмин итү мәсьәләләре буенча 286 мөрәҗәгать кергән. Гражданнар төрле кире элемтә каналларыннан актив файдаланганнар: «Дәүләт хезмәтләре. Бергә хәл итәбез» бердәм дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр порталы платформасы аша 615 хәбәр килде, Татарстан Республикасының «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасына – 349 хәбәр, «ГЛОНАСС+112» ЕГИС системасына – 403 хәбәр, «Инцидент Менеджмент» системасына 3756 мөрәҗәгать килде.

Кергән мөрәҗәгатьләрне анализлау республикада яшәүчеләрне борчыган социаль өлкәдәге төп проблемаларны аерып күрсәтергә мөмкинлек бирә: инвалидлык билгеләү, социаль хезмәт күрсәтү системасында хезмәт күрсәтүләрне оештыру, реабилитацияләүнең техник чараларын алу, сәламәтлеге мөмкинлекләре чикләнгән затлар өчен киртәсез мохит булдыру, пенсия билгеләү һәм яңадан исәпләү, шулай ук вакытыннан алда пенсиягә чыгу мәсьәләләре.

Килгән һәр мөрәҗәгать буенча Вәкаләтле вәкил җентекле эш алып бара: тикшерүләр башлап җибәрә, компетентлы органнарга запрослар җибәрә, гражданнарга хокукый консультацияләр бирә, проблемаларны комплекслы хәл итү өчен ведомствоара багланышлар оештыра, кирәк булганда вазгыятьне объектив бәяләү өчен урынга чыга.

Профильле министрлыклар, ведомстволар, дәүләт органнары һәм муниципаль берәмлекләр белән бергәләп эшләү нәтиҗәсендә 2025 елда кергән мөрәҗәгатьләрнең 70 проценттан артыгы уңай хәл ителде.

2025 елда Вәкаләтле вәкил эшенең мөһим аспекты булып гражданнарның төрле категорияләре, шул исәптән сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән кешеләр, ветераннар, пенсионерлар һәм күп балалы гаиләләр мәнфәгатьләрен яклаучы иҗтимагый оешмалар белән актив хезмәттәшлек торды. Мондый хезмәттәшлек проблемалы мәсьәләләрне тирәнрәк аңларга һәм килеп туган кыенлыкларга оператив җавап бирергә ярдәм итте.

Профилактика эшләре кысасында халыкның хокукый грамоталылыгын арттыру буенча системалы эш дәвам итте. Законнардагы үзгәрешләрне аңлатуга, шулай ук социаль ташламалар һәм хезмәтләр алу мөмкинлекләре турында мәгълүмат бирүгә юнәлдерелгән семинарлар, консультация сессияләре үткәрелде.

Хисап елында шулай ук социаль тәэмин итү өлкәсендә норматив хокукый базаны камилләштерү эше дәвам итте. Вәкаләтле вәкил гражданнарның хокукларын һәм гарантияләрен киңәйтүгә, социаль программаларның үтә күренмәлелеген арттыруга юнәлдерелгән норматив хокукый һәм закон актларына үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү буенча тәкъдимнәр әзерләүдә катнашты.

 

Инвалидларның реабилитациянең техник чаралары белән тәэмин итүгә хокукларын яклау

 

Татарстан Республикасында 2026 елның 1 гыйнварына 311 060 инвалид яши, шулардан 122 551 кеше – III төркем инвалидлар, 133 088 кеше – II төркем инвалидлар, 36 687 кеше – I төркем инвалидлар, 17 173 инвалид бала.

Хокук яклау практикасы күрсәткәнчә, инвалидларны техник тернәкләндерү чаралары белән тәэмин итү мәсьәләләре елдан-ел актуальлеген югалтмый.

Россия Федерациясе Пенсия һәм социаль иминиятләштерү Фондының Татарстан Республикасы буенча бүлеге мәгълүматларына караганда, 2025 елның 30 декабренә техник реабилитацияләү чаралары һәм протез-протопедия әйберләре белән тәэмин итүгә гаризалар саны 11 182 тәшкил иткән, шуларның 1701 е – инвалид балалар буенча гаризалар.

Техник тернәкләндерү чаралары һәм протез-ортопедия эшләнмәләре белән тәэмин итү өчен 2025 елда гомуми суммасы 281 914,0 мең сумлык 130 дәүләт контракты төзелгән.

2025 ел дәвамында Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре инвалидларны протез-протопедия эшләнмәләре һәм шифаханә-курорт дәвалануы белән тәэмин итүнең проблемалы мәсьәләләре буенча Пенсия һәм социаль иминиятләштерү фондының Татарстан буенча бүлеге оештырган эшлекле очрашуларда катнашты. Әлеге очрашулар йомгаклары буенча бергәләп әлеге өлкәдә аеруча кискен проблемаларны хәл итүгә юнәлдерелгән конкрет тәкъдимнәр эшләнде.

Гражданнарның инвалидларны озак вакыт техник тернәкләндерү чаралары, кирәкле әйберләр белән тәэмин итмәү белән бәйле мөрәҗәгатьләрен объектив һәм һәрьяклап карау өчен Вәкаләтле вәкил фондның Татарстан буенча бүлеге белән тыгыз хезмәттәшлеккә ярдәм итте. Оператив хезмәттәшлек нәтиҗәсендә гражданнарның кайбер мөрәҗәгатьләре уңышлы хәл ителде.

Мәсәлән, гражданка Х. мөрәҗәгате буенча, аның улы, балачактан I группа инвалид, дәүләт контракты кысасында тулы күләмдә җәймәләр (биләүләр) һәм өлкәннәр өчен подгузниклар белән тәэмин ителгән.

Яшел Үзән районы гражданкасы С. дәүләт контракты кысасында сөт бизенең экзопротезы, бюстгальтерлар (лиф-беркеткечләр) һәм/яисә сөт бизенең экзопротезын тотып тору өчен грация (ярымграция), шулай ук сөт бизенең экзопротезы өчен трикотаж чехоллар белән тәэмин ителде.

Лениногорск районы гражданы мөрәҗәгатен карау нәтиҗәсендә аңа уретерокутанеостома өчен сидек катетеры сатып алуга электрон сертификат бирү мәсьәләсе уңай хәл ителде.

Кергән мөрәҗәгатьләрне анализлау күрсәткәнчә, кайбер очракларда инвалидлар өчен техник тернәкләндерү чарасының озак вакыт булмавы төзелгән контрактлар буенча тәэмин итүчеләр тарафыннан китерү срокларын бозуга бәйле.

Мәсәлән, Вәкаләтле вәкил Аппаратына үз әнисе мәнфәгатьләрендә эш иткән һәм аны подгузниклар белән тәэмин итүне сораган гражданка С. мөрәҗәгате кергән. Тикшерү барышында ачыкланганча, тәэмин итүче дәүләт контракты шартларын вакытында тулы күләмдә үтәмәгән, шуның аркасында Россия Пенсия һәм социаль иминияләштерү фондының Татарстан буенча бүлеге аңа дәгъвалар юллаган. Штраф санкцияләренең бер өлеше ирекле рәвештә түләнгән, әмма башка контракт буенча йөкләмәләрне үтәүне тоткарлаган өчен штрафлар һәм пеня күрсәтү белән дәгъва эше дәвам итә.

Инвалидлыгы булган затларның техник тернәкләндерү чаралары белән үз вакытында һәм тулысынча тәэмин итүгә хокукларын һичшиксез үтәү максатларында, Вәкаләтле вәкил, Россия Пенсия һәм социаль иминиятләштерү фондының Татарстан буенча бүлегенә, техник тернәкләндерү чараларына мохтаҗ, инвалидлыгы булган һәр затның сезонлылык факторларын һәм шәхси ихтыяҗларын исәпкә алып, сатып алу процедураларын катгый үз вакытында үткәрүне тәэмин итәргә; техник тернәкләндерү чараларын китерү срокларын мониторинглауның билгеләнгән графиктан теләсә нинди тайпылышларны оператив рәвештә ачыкларга һәм булдырмый калырга мөмкинлек бирә торган комплекслы системасын кертергә тәкъдим итә.

Техник тернәкләндерү чараларын сатып алуга электрон сертификатларны җитәрлек финанслау белән тәэмин итү белән бәйле вазгыять аеруча борчу тудыра. Практика күрсәткәнчә, аерым очракларда электрон сертификатларга акчаларның асылда керүе ике-өч айга кадәр сузыла, бу нык кыенлыклар тудыра, бигрәк тә көндәлек файдалану өчен техник тернәкләндерү чараларын сатып алу кирәк булганда. Мондый тоткарлыклар электрон сертификатның – баштан ук инвалид гражданнарны кирәкле техник тернәкләндерү чаралары белән тәэмин итү процессын гадиләштерергә һәм тизләтергә тиешле механизм нәтиҗәлелеген юкка чыгара.

2025 елның ноябрендә Вәкаләтле вәкил адресына I төркем инвалид, гражданин Ш.дан электрон сертификаттан файдалана алмау турында мөрәҗәгать килгән. Сертификатлар 2025 елның августында дәүләт мәгълүмат системасы аша дөрес резервланган булуга карамастан, 2025 елның ноябренә алар буенча финанслау кермәде.

Килеп туган вазгыятьтә Вәкаләтле вәкил, Россия Пенсия һәм социаль иминиятләштерү фондының Татарстан буенча бүлеге идарәчесенә эш шартларын һәрьяклап тикшерү, электрон сертификатларны финанслауны тоткарлауның хокукый һәм фактик сәбәпләрен ачыклау, шулай ук акча бирүнең норматив билгеләнгән срокларын үтәүне тикшерү турында мөрәҗәгать итте. Вәкаләтле вәкил ачыкланган хокук бозуларны бетерү һәм мөрәҗәгать итүченең техник тернәкләндерү чараларына тәэмин итүгә хокукларын торгызу буенча тулы чаралар күрергә кирәклеген күрсәтте.

Кабул ителгән чаралар нәтиҗәсендә мөрәҗәгать итүченең электрон сертификатын финанслау мәсьәләсе уңай хәл ителде, бу аның кирәкле техник тернәкләндерү чараларын алу хокукын гамәлгә ашырырга мөмкинлек бирде.

 Россия Пенсия һәм социаль иминиятләштерү фондының Татарстан буенча бүлеге биргән мәгълүматка караганда, 2025 елда электрон сертификатлар рәсмиләштерелгән һәм мөстәкыйль сатып алынган техник тернәкләндерү чарасы өчен (чеклар буенча 01.01.2025) гомуми суммасы 2 577 926,4 мең сумга компенсация түләнгән.

Электрон сертификатларны финанслауның тоткарлану сәбәпләрен анализлаганда без мондый сертификатларга акча күчерү өчен норматив билгеләнгән срокларның булмавына игътибар иттек.

Шунысын билгеләп үтү куанычлы: күрсәтелгән билгесезлекне бетерү һәм инвалидларның кирәкле техник тернәкләндерү чараларына вакытында керүен тәэмин итү өчен 2025 елның ноябрендә Россия Федерациясе Президенты тарафыннан Россия Федерациясе Хөкүмәтенә 2026 елның 1 мартына кадәр инвалидларга техник тернәкләндерү чараларын һәм хезмәтләрен сатып алу (түләү) өчен кулланыла торган электрон сертификатларны финанс белән тәэмин итү тәртибен билгеләү, шул исәптән инвалидларга күрсәтелә торган реабилитацияләүнең, шул исәптән күрсәтелгән сертификатлардан файдалану максатларында ачылган счетларга акча күчерүнең чик срокларын билгеләү йөкләнде.

Инвалидларны электрон сертификатлар ярдәмендә техник тернәкләндерү чаралары белән тәэмин итү механизмын камилләштерү максатларында Вәкаләтле вәкил, Россия Пенсия һәм социаль иминиятләштерү фондының Татарстан буенча бүлегенә инвалид гражданнар арасында техник тернәкләндерү чараларын сатып алу өчен электрон сертификатларны рәсмиләштерү һәм куллану мөмкинлекләре, тәртибе турында мәгълүмати-аңлату эшен активлаштырырга тәкъдим итә, шул исәптән тиешле мәгълүмати материалларны массакүләм мәгълүмат чараларында, ведомстволарның рәсми сайтларында, медик-социаль экспертиза учреждениеләрендә, дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләрендә, шулай ук инвалидларның иҗтимагый оешмаларында тарату юлы белән.

 

Инвалидларның күпфатирлы йортта гомуми мөлкәтнең торак урыннарыннан файдалана алуын тәэмин итү

 

Вәкаләтле вәкилнең эшчәнлек практикасы сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән кешеләр өчен, бигрәк тә коляскадагы инвалидлар өчен, үзләренең күпфатирлы йортларыннан мөстәкыйль рәвештә чыга алмауның элеккечә җитди проблема булып калуын күрсәтә. Тоткарлыксыз чыгу юлы булмау аларның хәрәкәтенә сизелерлек киртәләр тудыра һәм социаль объектларга һәм җәяүлеләр-транспорт инфраструктурасына керүне чикли. Шул ук вакытта торак йорттан уңайлы һәм һәркем файдалана алырлык чыгу мөмкинлеге булу инвалидларга җәмгыять тормышында тулы канлы катнашырга, аларга социаль интеграция һәм мөстәкыйль хәрәкәт итү өчен тигез мөмкинлекләр тәэмин итәргә мөмкинлек бирә торган шарт булып тора.

Вәкаләтле вәкил адресына гражданнарның күпфатирлы йортларда торак урыннардан һәм гомуми мөлкәттән файдалана алуны тәэмин итүгә хокукларын гамәлгә ашыруда ярдәм күрсәтү мәсьәләләре буенча мөрәҗәгатьләр җирле үзидарә органнары һәм идарәче оешмалар белән конструктив хезмәттәшлек ярдәмендә нәтиҗәле хәл ителә.

Уңай мисал сыйфатында Казанның К.Габишев урамындагы 1 нче күпфатирлы йорт подъездында инвалид коляскасын төшерү/күтәрү өчен техник ярдәмче җайланманы кыска вакыт эчендә торгызу чараларын башкарган «РФА Сервис» идарәче Компаниясе ҖЧҖ эшен билгеләп үтәргә була. Бу коляскадагы инвалидның яшәү урынына гамәлдәге закон таләпләре нигезендә тоткарлыксыз керүен тәэмин итте.

Икенче мисал булып, тормыш иптәше, коляскада йөрүче I группа инвалид мәнфәгатьләрендә эш иткән гражданка Ш.ның Казан шәһәренең Р. Зорге урамындагы 60А күпфатирлы йортның подъезды эченә һәм болдырына пандуслар куеп, торак урынга тоткарлыксыз керү мөмкинлеген тәэмин итүдә ярдәм итүне сорап мөрәҗәгать итүе тора.

«УютСервис Групп» ҖЧҖ идарәче компаниясеннән мөрәҗәгатьне карау нәтиҗәләре буенча техник мөмкинлекләр булмауга сылтап стационар пандуслар урнаштыру мөмкин түгеллеге турында җавап алынган. Шул ук вакытта мөрәҗәгать итүче альтернатив вариантны – баскыч буйлап һәм подъезд болдырында җыела торган металл конструкцияләр урнаштыруны карауны сорады.

Инвалидка уңайлы шартлар тудыру һәм хокук бозуларны бетерү буенча чаралар күрү максатларында Вәкаләтле вәкил Казан шәһәре башкарма комитетының Вахитов һәм Идел буе районнары администрациясе башлыгына, шулай ук «УютСервис Групп» җәмгыятенә, пандуслар яисә тоткарлыксыз керүне тәэмин итә торган башка чаралар урнаштыруның техник мөмкинлеген тәэмин итү өчен махсус комиссияне җәлеп итеп, күпфатирлы йортны тикшерүне оештыруны сорап мөрәҗәгать итте.

Соңыннан алынган мәгълүматларга караганда, «УютСервис Групп» ҖЧҖ подъездда җыела торган пандус һәм гариза бирүченең тормыш иптәше яшәгән адрес буенча керү төркемендә пандус урнаштыру буенча эшләр башкарган.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: инвалидларның уңайлы мохиткә хокукларын бозуга бәйле гражданнарның проблемаларын хәл итүдә «Халык контроле» ТР Дәүләт мәгълүмат системасы сизелерлек нәтиҗәлелек күрсәтә. 2025 елда «Уңайлы мохит» категориясендә 197 мөрәҗәгать теркәлгән, шуларның 135 е (68%) уңай хәл ителгән. Мөрәҗәгатьләрнең территориаль бүленеше түбәндәге күрсәткечләр белән характерлана: Казан шәһәре – 159, Чаллы шәһәре – 18, Әлмәт районы – 9, Бөгелмә һәм Яшел Үзән районнары – 3 әр мөрәҗәгать.

Казан шәһәренең Комиссар Габишев урамындагы 7 нче күпфатирлы йортның 2 нче подъездында гражданинның пандус урнаштыруга кагылышлы мөрәҗәгате буенча хәл итүне нәтиҗәле эшнең бер мисалы итеп билгеләп үтәргә кирәк. Халыкның аз хәрәкәтчән төркемнәре өчен гомуми мөлкәттән файдалану шартларын тәэмин итү максатларында Вәкаләтле вәкил, Казан шәһәре башкарма комитетының Вахитов һәм Идел буе районнары администрациясе башлыгы һәм «РФА Сервис» идарәче Компаниясе ҖЧҖ җитәкчелегенә күрсәтелгән подъездда пандус монтажлауда һәм тротуарга керү юлындагы плитәдән төшүне җайлаштыруда ярдәм итү турында үтенеч белән мөрәҗәгать итү инициативасы белән чыкты.

Вазгыятьне объектив бәяләү һәм чаралар күрү өчен Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәре Казан шәһәре башкарма комитетының Вахитов һәм Идел буе районнары администрациясе һәм «РФА Сервис» идарәче компаниясе ҖЧҖ вәкилләре белән берлектә урынга чыкты. Нәтиҗәдә керү юлларын төзекләндерү эшләре гамәлгә ашырылды, бу аз хәрәкәтләнүче халык төркемнәренә йортка керү мөмкинлеген сизелерлек яхшыртты.

Шул рәвешле, Вәкаләтле вәкил катнашканнан соң, гражданка Г.ның Казан шәһәре, Ямашев проспекты 69 йорт адресына пандус куюга кагылышлы мөрәҗәгате буенча вазгыять хәл ителде, анда подъездда яшәүче коляскада йөрүче инвалидның торак урыннан мөстәкыйль чыгу мөмкинлеге булмаган. Вәкаләтле вәкилнең Казан шәһәренең Авиатөзелеш һәм Яңа Савин районнары администрациясенә һәм «Уютный Дом» ИК» ҖЧҖ адресына мөрәҗәгате йомгаклары буенча әлеге мәсьәлә уңай хәл ителде, һәм автор, системада уңай шәрехләр калдырып, рәхмәтен белдерде.

Инвалидлар һәм халыкның аз хәрәкәтләнүче төркемнәре өчен күпфатирлы йортлардан файдалану мөмкинлеген тәэмин итү мәсьәләләре буенча гражданнарның мөрәҗәгатьләренә анализ, әлеге проблеманы системалы рәвештә хәл итәргә кирәклеген күрсәтә.

Шуңа бәйле рәвештә Вәкаләтле вәкил җирле үзидарә органнарына, идарәче компанияләр белән берлектә, уңайлы мохитне тәэмин итү чараларын өстенлекле тәртиптә планлаштыру һәм гамәлгә ашыру максатында, коляскада йөрүче инвалидлар яши торган күпфатирлы йортларны ачыклау буенча системалы эш алып барырга тәкъдим итә.

Моннан тыш, инвалидлыгы булган милекчеләрдән тиешле гаризалар булганда, күпфатирлы йортларда гомуми мөлкәткә капиталь ремонт ясауны планлаштырганда, киртәсез мохит булдыру буенча чаралар, шул исәптән пандуслар, керү юллары, тоткалар һәм башка конструктив элементлар урнаштыруны күздә тотарга, бу халыкның аз хәрәкәтчән төркемнәренең социаль объектларга тоткарлыксыз керү хокукын нәтиҗәле гамәлгә ашырырга мөмкинлек бирәчәк.

Социаль хезмәт күрсәтү хокукы

Инвалидларның һәм өлкән яшьтәге гражданнарның хокукларын саклауның мөһим аспекты булып аларга стационар рәвештә социаль хезмәт күрсәтү мөмкинлеге тора. Бүгенге көндә халыкка социаль хезмәт күрсәтү дәүләтнең социаль сәясәтенең төп өлешләреннән берсе булып тора.

Татарстан Республикасында 2025 елга эшкә яраклы яшьтән өлкәнрәк 955,9 мең кеше яшәгән, бу республика халкының 23,8 процентын тәшкил итә.

Өлкән буын өчен, яшькә һәм сәламәтлек торышына карап, актив озак яшәү йә озак вакытлы карау программаларында катнашу беренче планга чыга.

Татарстан Республикасының социаль-икътисадый үсешенә өлеш керткән һәм хезмәт ветераны исеменә лаек булган 65 мең өлкән буын гражданы мәнфәгатьләрендә Татарстан Республикасы Рәисе Р.Н .Миңнеханов йөкләмәсен үтәү йөзеннән, быел уртача айлык керемнең социаль ярдәм чараларын алуга хокук бирә торган чик күләме 20 меңнән 23 мең сумга кадәр арттырылды.

Шулай ук 2025 ел дәвамында:

16,9 мең өлкән һәм инвалид өйләрендә социаль хезмәткәрләр хезмәте алды;

Даими чит ярдәмгә мохтаҗ 6 мең (5999) өлкән кешегә озак вакытлы карау системасы кертелгән;

528 өлкән кешегә тәрбия буенча ярдәмчеләр хезмәте күрсәтелде;

2,7 мең (2712) өлкән кеше туганы тәрбияләү нигезләренә өйрәтелгән;

26 өлкән яшьтәге кеше тәрбиягә алган гаиләләрдә яши;

2,2 мең (2240) кеше инвалидлык рәсмиләштергәнче техник тернәкләндерү чараларын түләүсез прокатлау хезмәтләреннән файдаланган;

Авылда яшәүче 65 яшьтән узган 44,5 мең кеше социаль хезмәткәрләр ярдәмендә медицина тикшерүенә китерелгән. Нәтиҗәдә, һәр алтынчы кеше – өстәмә тикшерүгә, 100 кеше операциягә җибәрелгән.

Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгы мәгълүматы буенча 2025 елның 19 декабрь көненә психик тайпылышлары булган гражданнар өчен билгеләнгән интернат-йортларда социаль хезмәтләр алуга чиратта 213 кеше тора. Картлар һәм инвалидлар өчен интернат-йортларда чират юк. Шул ук вакытта социаль хезмәт күрсәтү учреждениеләренең тулылану проценты югары.

Вәкаләтле вәкилнең Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгы белән нәтиҗәле хезмәттәшлегенең мисалы булып, 1964 елгы гражданка С.ның аны картлар һәм инвалидлар интернат-йортына билгеләү мәсьәләсе буенча мөрәҗәгате тора. Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министры адресына аны социаль учреждениегә урнаштыруда ярдәм итүне сорап мөрәҗәгать итте. Бирелгән җаваптан күренгәнчә, гражданка С. интернат-йортта социаль хезмәт күрсәтүгә мохтаҗ дип танылган һәм чиратка куелган (26.09.2025 ел. 1 нче номер). Аны мохтаҗ дип тану вакытына ул хастаханәгә озатылганга күрә, социаль хезмәтләр күрсәтү мәсьәләсе стационар дәваланудан соң каралды. Өстәмә мәгълүматка караганда, 2025 елның 11 ноябреннән гражданка С. «Алабуга өлкәннәр һәм инвалидлар өчен интернат-йорты» оешмасында социаль хезмәтләр алучы булып тора.

Икенче мисал. Питрәч районында яшәүче гражданин Р. мәнфәгатьләрендә психик тайпылышлары булган гражданнар өчен социаль хезмәт күрсәтү учреждениесенә соңгысын тизрәк урнаштыруда ярдәм итүне сорап, гражданка Г. мөрәҗәгате. Мөрәҗәгатьтән күренгәнчә, гражданин Р. ялгыз яши, психик тайпылышлардан интегә һәм үз-үзен мөстәкыйль карау мөмкинлеге юк. Гражданка Г. үзе II группа инвалид булып тора, «кан рагы» авыруыннан интегә һәм өлкән яше аркасында аны тулысынча карый алмый. Мөрәҗәгать итүче сүзләренчә, ул 7 нче номерлы социаль хезмәт күрсәтү учреждениесенә чиратта торган, әмма ике айдан артык инде чират элеккечә калган. Вәкаләтле вәкилнең Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министры адресына мөрәҗәгатеннән соң, 2025 елның 29 июленнән гражданин Р. «Психик тайпылышлары булган гражданнар өчен билгеләнгән Яңа Чүриле интернат-йорты» учреждениесенең социаль хезмәтләр алучысы булды.

Шул ук вакытта мондый шикаятьләрне караганда социаль ярдәмгә һәм ярдәмгә мохтаҗ гражданнарның еш кына социаль хезмәтләр игътибарыннан читтә калуы җәлеп итә. Социаль хезмәт күрсәтүгә мохтаҗ гражданның яисә аның законлы вәкиленең гаризасы нигез булып тора. Әмма мондый гражданнарның барысы да бу өлкәдә үз хокуклары турында белми яисә сәламәтлекләре канәгатьләнерлек булмаганлыктан, тиешле хезмәтләргә гариза белән мөстәкыйль рәвештә мөрәҗәгать итә алмыйлар.

«ГЛОНАСС+112» ЕГИС аша, шулай ук турыдан-туры Вәкаләтле вәкил адресына 2025 елда өлкән яшьтәге гражданнарга социаль ярдәм күрсәтү мәсьәләләре буенча 286 мөрәҗәгать кергән.

Югарыда бәян ителгәннәргә бәйле рәвештә, Вәкаләтле вәкил җирле үзидарә органнарына Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгының территориаль социаль яклау бүлекләре белән берлектә ай саен социаль хезмәт күрсәтүгә мохтаҗ затларны ачыклау буенча эш алып барырга тәкъдим итә.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: хисап елында Вәкаләтле вәкил шәхси пансионатлар эшен мониторинглау эшен дәвам иттерде.

Балык Бистәсе районында эшчәнлек алып баручы өлкән яшьтәге гражданнар өчен хосусый пансионатларның берсе җитәкчесе әлеге учреждениедә яшәүче өлкән яшьтәге кешеләргә социаль һәм медицина ярдәме күрсәтү мәсьәләләре буенча мөрәҗәгать итте. Мәсьәләнең социаль әһәмиятен исәпкә алып, Вәкаләтле вәкил күчмә киңәшмә оештырды, аның йомгаклары буенча берничә карар кабул ителде, шул исәптән хосусый пансионатта яшәүче гражданнарны урнашкан урынындагы медицина учреждениесенә беркетү, шулай ук һөнәри белем бирү учреждениесенә бердәм минималь таләпләр кертү турында.

Шунысы куанычлы: Вәкаләтле вәкилнең тәкъдимнәре үтәлүгә кабул ителде. Хосусый пансионат хезмәткәрләренә методик ярдәм күрсәтү «Корноухово өлкәннәр һәм инвалидлар интернат-йорты» учреждениесе базасында оештырылган. Дәүләт интернат-йортының эш тәҗрибәсен кулланып, эшчәнлекне оештыру мәсьәләләре буенча ике учреждение җитәкчеләре һәм белгечләре очрашулары үткәрелә. Әлеге учреждениенең өлкән яшьтәге гражданнарына медицина хезмәтләрен Түбән Тимерлек авыл җирлеге фельдшеры күрсәтә.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: 2025 елның сентябрендә «ГЛОНАСС+112» ЕГИС ярдәмендә гражданка Р.дан «Сердце гармонии» хосусый пансионатында яшәүче 1941 елгы гражданка белән тиешенчә мөгамәлә итмәү ихтималы турында хәбәр килә. Мөрәҗәгать итүче өлкән яшьтәге хатын-кызның гематомасы булуы һәм аны өченче затлар килүдән изоляцияләү турында хәбәр итә.

 Вәкаләтле вәкил Яшел Үзән районы прокуратурасы вәкилләре белән берлектә әлеге учреждениегә планнан тыш күчмә тикшерү уздырды. Тикшерү барышында пансионат биналары каралды, яшәүче гражданнар белән конфиденциаль әңгәмәләр үткәрелде, учреждениенең документациясе тикшерелде. Тикшерү нәтиҗәләре буенча гражданнарны пансионатта тоту шартлары билгеләнгән таләпләргә туры килә, яшәүчеләр белән тиешенчә мөгамәлә итмәү фактлары расланмады, изоляция яки өченче затлар белән аралашу хокукын чикләү очраклары ачыкланмады.

Вәкаләтле вәкилнең 2024 елга еллык докладында Вәкаләтле вәкил өлкән яшьтәге кешеләрне карау буенча хезмәт күрсәтүче оешмалар өчен мәҗбүри лицензияләү кертүнең мөһимлеген ассызыклады. Шуңа бәйле рәвештә гамәлдәге законнарга үзгәрешләр кертү буенча тәкъдимнәр әзерләнде һәм җибәрелде.

Федерация Советының Регламент һәм парламент эшчәнлеген оештыру комитеты рәисе урынбасары А.М. Терентьевның 2025 елның апрелендә безнең адреска килгән хаты нигезендә социаль хезмәт күрсәтү учреждениеләрендә социаль хезмәтләр күрсәтү эшчәнлеген лицензияләүгә бәйле мәсьәлә Федерация Советында эштә. Россия Федерациясе Хөкүмәтенә «Россия Федерациясенең аерым закон актларына үзгәрешләр кертү турында» Федераль закон проектын Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Дәүләт Думасына кертүне тизләтергә тәкъдим ителде (стационар рәвештә социаль хезмәтләр күрсәтү эшчәнлеген лицензияләү өлешендә).

Вәкаләтле вәкил әлеге закон проекты якын арада кабул ителер, дип өметләнә.

 

Билгеле бер яшәү урыны булмаган гражданнарның хокукларын яклауның актуаль мәсьәләләре, «эшче йортлары»нда яшәүче затларның социаль һәм хезмәт хокукларын тәэмин итү

 

Йортсызлык проблемасы дәүләтнең һәм җәмгыятьнең иң кискен һәм катлаулы социаль бурычларыннан берсе булып тора.

2024 елның декабрендә Россия Федерациясе Президенты карамагындагы граждан җәмгыятен үстерү һәм Кеше хокуклары советының еллык утырышында ил Президенты В.В. Путин авыр тормыш хәлендә калган кешеләргә ярдәм итүнең мөһимлеген аерым ассызыклады.

 «Валидейта» (Validada) социологик маркетинг агентлыгы мәгълүматлары буенча, Россиядә билгеле бер яшәү урыны булмаган 2,13 млн кеше яши. Бу бик зур сан эшләнәсе эш масштабын күрсәтә.

«Кеше приюты» иҗтимагый оешмасының бәяләү мәгълүматлары буенча, Казанда 2024 елда 2,5 тән 2,7 меңгә кадәр йортсыз кеше исәпләнгән. Аларның күпчелеге – ир-атлар (якынча 80%).

Шәһәр урамнарында йортсызларның булуы Россия Федерациясе Конституциясендә беркетелгән төп социаль хокукларны гамәлгә ашыруда гамәлдә булган системалы өзеклекләр турында сөйли һәм дәүләт, муниципаль һәм иҗтимагый ярдәмне камилләштерү кирәклеген күрсәтә.

Соңгы биш елда «ГЛОНАСС+112» ЕГИС аша Вәкаләтле вәкил Аппаратына әлеге тематика буенча 3000 нән артык хәбәр килгән.

 

2021 ел	2022 ел	2023 ел	2024 ел	2025 ел
288	494	947	786	865

 

Мөрәҗәгатьләр саны социаль киеренкелек һәм җәмгыятьнең йортсызлык проблемасына карата борчылуын күрсәтә.

Әлеге мәсьәләнең җитдилеген исәпкә алып, хисап елында «Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил турында» 2000 ел, 3 март № 95 Татарстан Республикасы Законының 27 нче маддәсе нигезендә Вәкаләтле вәкил тарафыннан «Билгеле бер яшәү урыны булмаган затларның хокукларын яклау: чакырулар һәм карарлар» темасына махсус доклад әзерләнгән (алга таба – махсус доклад). Ул җиде тематик параграфны үз эченә алган ике бүлектән тора.

Әлеге доклад нигезенә Вәкаләтле вәкилнең көндәлек хокук яклау эшчәнлеге нәтиҗәләре, шулай ук Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгы, Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы, Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгы һәм иҗтимагый оешмалар белән нәтиҗәле хезмәттәшлек нәтиҗәләре салынды. Нәкъ менә шушы комплекслы алым Вәкаләтле вәкилгә билгеле бер яшәү урыны булмаган затларның хокукларын һәм ирекләрен яклауга кагылышлы мәсьәләләрнең киң спектрын колачларга мөмкинлек бирде.

Махсус докладта йортсызларга ашыгыч ярдәм күрсәтүче махсуслаштырылган дәүләт учреждениеләре һәм коммерциягә карамаган оешмалар эшчәнлеге җентекләп яктыртыла. Анда аларның эшчәнлегенең сыйфат һәм сан күрсәткечләре күрсәтелгән: күпме граждан ярдәм алган, башка оешмалар һәм хезмәтләр белән хезмәттәшлек ничек җайга салынган.

Махсус докладта йортсызларга медицина хезмәте күрсәтү мәсьәләләренә аерым игътибар бирелде. Шулай ук торак йортларның подъездларында йортсыз кешеләр барлыкка килү проблемасы да җентекләп карала.

Махсус докладның икенче бүлеге Татарстан Республикасы территориясендәге «эшче йортлары» эшчәнлегенә багышланган.

Безнең һәрберебез тукталышларда һәм вокзалларда «Эшче йорты», «Эш, торак, атна саен хезмәт хакы», «Авыр хәлдә калганнарга ярдәм», «Эш бирәбез, документларны торгызабыз» дигән белдерүләрне күп тапкырлар күрде. Бу җәлеп итүчән вәгъдәләр артында еш кына хезмәт эксплуатациясенең кырыс чынбарлыгы һәм ирекне чикләү яшеренгән. Белдерүләрдә тәкъдим ителә торган эшнең конкрет тасвирламасы юк диярлек, телефонның контакт номеры гына күрсәтелә, аның буенча шалтырату кешенең билгесез урынга күчүенә китерергә мөмкин.

Бәян ителгәннәрне исәпкә алып, 2025 елга Вәкаләтле вәкилнең эш планы нигезендә, Татарстан Республикасы Прокуратурасы һәм Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгы белән берлектә, без «Эшче йортлары»на баруны оештырдык. «Эшче йортлары»ның адреслары «Глонасс+112» ЕГИС системасы аша килгән хәбәрләрне анализлау нигезендә билгеләнде.

Махсус докладта күчмә мониторинг барышында ачыкланган төп системалы проблемалар, шулай ук аларны чишү юллары чагылдырылган.

 Күпчелек «Эшче йортлары» соры зонада, аларның бернинди юридик статусы яки рөхсәт документлары юк, атап әйткәндә: юридик зат яки шәхси эшмәкәр дәүләт теркәвенә алынмау, биналарны арендалау буенча рәсми рәвештә рәсмиләштерелгән шартнамәләр булмау, салым исәбенә кую бурычларын үтәмәү.

 Хәзерге вакытта хезмәтне һәм яшәүне оештыруның әлеге формасын бер үк мәгънәдә идентификацияләргә мөмкинлек бирә торган билгеләрне билгели торган бердәм норматив хокукый акт юк. Бу хокук куллану практикасында төрлечә укылуга китерә һәм намуссыз эшмәкәрләр тарафыннан манипуляцияләү өчен мөмкинлекләр тудыра.

«Эшче йортлары» эшчәнлегенең формаль булмаган характеры санитария-гигиена нормаларын һәм янгын куркынычсызлыгы кагыйдәләрен үтәүне контрольдә тоту мөмкинлекләрен сизелерлек чикли. Даими тикшерүләр булмау мондый шартларда яшәүче һәм эшләүче затларның гомеренә һәм сәламәтлегенә куркыныч тудыра.

Махсус доклад проекты Вәкаләтле вәкил каршындагы Эксперт советы утырышында Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутатлары, Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты Аппараты, Татарстан Республикасы Прокуратурасы, Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгы, Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгы, Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы, Татарстан Республикасы Иҗтимагый палатасы, Татарстан Республикасы муниципаль районнары һәм шәһәр округлары башкарма комитетлары вәкилләре, Татарстан Республикасы муниципаль районнары һәм шәһәр округлары башкарма комитетлары вәкилләре, Вәкаләтле вәкилнең җәмәгатьчелек ярдәмчеләре, иҗтимагый оешмалар вәкилләре катнашында каралды.

Махсус докладның йомгаклау өлешендә хакимият органнары, хокук саклау органнары, профильле министрлыклар һәм иҗтимагый оешмалар өчен гамәли киңәшләр бирелгән. Төп тәкъдимнәр арасында – йортсызлыкка каршы көрәш буенча профилактик чараларны көчәйтү, йортсызларга ярдәм күрсәтүче учреждениеләрнең һәркем өчен уңайлы булуын тәэмин итү, шулай ук аларга төбәк һәм муниципаль дәрәҗәдә озак вакытлы ярдәм күрсәтүне һәм социаль яраклашуны оештыру. Аерым игътибар, билгеле бер яшәү урыны булмаган һәм алар белән формаль якын килмичә, тиешле игътибар һәм ярдәм күрсәтеп эшләүче затларны системалы рәвештә ачыклауга бирелә. Шулай ук тәкъдимнәр арасында – мәгълүмат эшен активлаштыру, шул исәптән кешеләр күпләп була торган урыннарда һәм социаль учреждениеләрдә ярдәмгә мохтаҗларга белешмәлек тарату, наркология диспансерларында һәм социаль адаптация үзәкләрендә профилактик әңгәмәләр үткәрү бар.

Йортсыз кешеләрне ачыклау һәм булышу өчен даими рәвештә уртак рейдлар оештыру тәкъдим ителә. Аерым алганда, «Глонасс+112» ЕГИС системасы аша билгеле бер яшәү урыны булмаган затлар турындагы хәбәрләргә ярты сәгать эчендә килеп җитү белән полиция участок вәкилләренең оператив җавап бирергә тиешлеге ассызыклана.

Күпфатирлы йортларның подъездларында йортсызлар булу проблемасына игътибар итәргә, «Эшче йортлары» сыйфатында файдаланыла торган объектларны ачыклау өчен квартал саен административ участокларны карап чыгарга, шулай ук мондый урыннарда хезмәт хокукларын бозу турында гражданнарның мөрәҗәгатьләре буенча тикшерүләр үткәрергә киңәш ителә.

Әлеге тәкъдимнәр хезмәт эксплуатациясен булдырмауга, гражданнарның хокукларын яклауга, лаеклы хезмәт һәм яшәү шартларын тәэмин итүгә юнәлдерелгән системалы үзгәрешләр өчен нигез булып тора.

Әлеге тәкъдимнәрнең үтәлешен контрольдә тоту 2026 елда гамәлгә ашырылачак.

1. 5. БЕЛЕМ АЛУ ХОКУКЫ

 

2025 елда дәүләт тарафыннан икътисадның инновацион үсеше таләпләренә, җәмгыятьнең заманча ихтыяҗларына туры килә торган белем алу мөмкинлеген һәм сыйфатын арттыру буенча эш дәвам итте.

Уку дәресләре расписаниесен формалаштыруга бердәм якын килүне кертү узган елның төп яңалыкларыннан берсе булды. Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгы тарафыннан 2025/2026 уку елында укуны оештырганда 1–11 сыйныфлар өчен дәресләр расписаниесе вариантлары расланды. Шул ук вакытта һәр мәктәп үзләренең белем бирү процессы үзенчәлегенә җайлаштырылган үз расписаниеләрен төзи ала.

2025 елда шулай ук укучыларның уку йөкләнешен оптимальләштерү чаралары гамәлгә ашырылды. Контроль эшләрнең (язма тикшерүләрнең) дәвамлылыгы бердән ике уку сәгатенә кадәр аралык белән чикләнгән (һәрберсе 45 минуттан артмый). Контроль һәм тикшерү эшләренең гомуми өлеше уку елы дәвамында конкрет сыйныфта һәр фән буенча гомуми уку вакытының 10 процентыннан артмаска тиеш.

2025 елның 1 сентябреннән башлап, «Тарих» предметы буенча аудитор йөкләнеше арттырылды – атнага ике сәгатьтән өч сәгатькә кадәр. 5–7 нче сыйныфларның уку планнарына яңа модуль – «Безнең төбәк тарихы» кушылган. Әлеге үзгәрешләр патриотик тәрбия бирүнең һәм төбәк тарихын тирәнтен өйрәнүнең мөһимлеген ассызыклый.

Узган елда шулай ук мәктәп формасының яңа милли стандарты – ГОСТ Р 71582-2024 гамәлгә кертелде, ул 1 нче сыйныфтан 11 нче сыйныфка кадәр укучыларның киемнәренә бердәм таләпләр куя, мәктәп киемнәренең сыйфатын һәм куркынычсызлыгын арттыруга юнәлдерелгән.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: 2025 елның сентябрендә гомуми белем бирү оешмалары һәм мәктәпкәчә белем бирү оешмалары эшчәнлегенә кагылышлы санитария кагыйдәләренә һәм нормаларына (СанПиН 1.2.3685-21) мебель урнаштыруны, көн режимын оештыруны, электрон укыту чараларын куллануны һәм азык-төлек блокларын җиһазлауны да кертеп, төрле мәсьәләләрне җайга сала торган үзгәрешләр үз көченә керде.

Тулаем алганда, 2025 елда илебездә күрелгән чаралар комплексы мәгариф системасын камилләштерүгә системалы якын килү турында сөйли һәм балаларны укыту һәм үстерү өчен уңайлырак һәм нәтиҗәлерәк мохит булдыруга юнәлдерелгән.

Гражданнарның белем алуга хокукларын яклау өлкәсендә

Вәкаләтле вәкилнең төп эш формалары

Хисап елында Вәкаләтле вәкил институты үз эшчәнлегенең төрле юнәлешләре кысасында гражданнарның белем алуга хокукларын яклауда катнашты.

Хисап елы дәвамында Вәкаләтле вәкил массакүләм мәгълүмат чараларында яңалыклар тасмасын даими күзәтеп торды, гражданнарның белем алуга хокукын гамәлгә ашыруның аерым проблемаларын өйрәнү һәм тәкъдимнәр кертү максатларында дәүләт органнарыннан, җирле үзидарә органнарыннан мәгълүмат җыю һәм анализлау гамәлгә ашырылды.

2025 елның май һәм сентябрь айларында Вәкаләтле вәкил, Татарстан Республикасы Дәүләт Советының «Мәрхәмәт–Милосердие» хатын-кыз депутатлар берләшмәсе белән берлектә, Татарстан Республикасы Мәгариф министрлыгы, Татарстан Республикасы Прокуратурасы, Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитетының мәгариф идарәсе вәкилләре катнашында телефон аша «кайнар элемтә» үткәрде, алар барышында мөрәҗәгать итүчеләргә үзләрен кызыксындырган сорауларны бирү, чакырылган белгечләрдән квалификацияле җаваплар һәм консультацияләр алу мөмкинлеге булды. Мондый практика проблемаларны оператив хәл итүгә һәм дәүләт органнары һәм ата-аналар, мәгариф оешмалары арасында диалогны ныгытуга ярдәм итә.

Хисап елында гавами чаралар – форумнар, конференцияләр, «түгәрәк өстәл»ләр барышында дәүләт органнары һәм эксперт җәмәгатьчелеге вәкилләре белән белем алуга хокукны саклау мәсьәләләре каралды.

Аерым алганда, Вәкаләтле вәкил опека һәм попечительлек органнары белгечләре өчен мәгариф хезмәткәрләренең «Балачакны яклауда: стратегияләр, практика, ресурслар» республика август киңәшмәсендә Татарстан Республикасында ятим балаларның һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балаларның хокукларын һәм законлы мәнфәгатьләрен үтәүгә багышланган доклад белән чыгыш ясады (2025 елның 20 июне).

Питрәч районы мәгариф хезмәткәрләренең август киңәшмәсендә Вәкаләтле вәкил үзенең чыгышында һәр укучыга индивидуаль якын килүне гамәлгә ашыру, ата-аналар белән эшне активлаштыру, тәрбия эшен камилләштерү, балаларны хокуксыз эшчәнлеккә җәлеп итүне булдырмау, шулай ук өстәмә белем бирү системасын үстерүгә кагылышлы актуаль мәсьәләләргә игътибарны юнәлтте (2025 елның 27 августы).

Вәкаләтле вәкил шулай ук мәгариф һәм фән хезмәткәрләренең «Хәзерге заман мәгарифенең кыйммәтләр ориентирлары» республика август киңәшмәсенең пленар утырышында катнашты (2025 елның 22 августы).

Ел дәвамында Вәкаләтле вәкил балигъ булмаганнар эшләре һәм аларның хокукларын яклау буенча республика комиссиясе составында актив эшләде, аның утырышларында закон белән конфликтта булган балаларны укыту һәм тәрбияләү, балигъ булмаганнар арасында хокук бозуларны профилактикалау, аларның дәрестән тыш мәшгульлеген оештыру һәм башка темалар каралды.

Моннан тыш, Вәкаләтле вәкил һәм аның Аппараты хезмәткәрләре Татарстан Республикасы Дәүләт Советының мәгариф, мәдәният, фән һәм милли мәсьәләләр комитетының барлык утырышларында катнаштылар, аларда Татарстан Республикасы мәгариф системасын үстерүнең актуаль мәсьәләләре һәм әлеге өлкәдәге закон проектлары тикшерелде.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: 2025 ел дәвамында Вәкаләтле вәкил институты белем бирү процессында катнашучылар белән тыгыз элемтәдә торды, анда гомуми белем бирү учреждениеләре укучылары да, югары һәм урта һөнәри белем бирү оешмалары студентлары да катнашты.

Халыкара Кеше хокукларын яклау көненә (2025 елның декабре) багышланган чаралар кысасында Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәре «Советлар Союзы Герое А.С. Умеркин исемендәге 116 нчы лицей»ның 9–10 нчы сыйныф укучылары өчен тематик дәрес үткәрде. Әлеге чараның максаты укучыларда хокукый культура, кеше хокукларына һәм ирекләренә, шулай ук дәүләтнең төп законы буларак Россия Федерациясе Конституциясенә хөрмәт тәрбияләүдән гыйбарәт иде.

2025 елның гыйнварында Вәкаләтле вәкил «Ел студенты» премиясе лауреатларын һәм җиңүчеләрен бүләкләү тантанасында катнашты.

Яшьләр инициативаларына ярдәм кысасында Вәкаләтле вәкил шулай ук «Ярат. Төзе. Илһамлан» – Татарстан Республикасы Яшьләр эшләре министрлыгы тарафыннан Татарстан Республикасы Рәисе һәм «Россия – мөмкинлекләр иле» платформасы ярдәмендә оештырылган Татарстан яшьләре өчен белем бирү сессияләре сериясенә кушылды. Программа биш стратегик сессияне үз эченә алды: «Омтылыш», «Сакла», «Ныклык», «Кыйммәт» һәм «Генийлар бергә». 2025 елның 17 сентябрендә инвалид яшьләргә юнәлдерелгән «Омтылыш: карьера турында» сессиясе кысасында Вәкаләтле вәкил катнашучылар белән очрашу үткәрде, аның барышында гамәлдәге социаль ярдәм чаралары турында җентекләп сөйләде.

Моннан тыш, Вәкаләтле вәкил урта һөнәри белем бирү мәгариф оешмалары студентларына юнәлдерелгән «Ел казанышы» IX премиясенең Эксперт советы составына керде, шулай ук җиңүчеләрне бүләкләү тантанасында катнашты.

Татарстан Республикасында мәгариф оешмаларын төзү һәм капиталь ремонтлау

2025 елда «Яшьләр һәм балалар» илкүләм проектын, «Авыл территорияләрен комплекслы үстерү» Россия Федерациясе дәүләт программасын гамәлгә ашыру һәм республика җитәкчелегенең аерым карарлары кысасында 4059 урынга исәпләнгән 5 гомуми белем бирү объекты төзелеше тәмамланды (шул исәптән 1611 урынга гамәлдәге мәктәпләргә өстәмә өч корпус). Казан шәһәрендә («Лето» торак комплексы), Чаллы шәһәрендә («Мәләкәс аръягы» микрорайоны), шулай ук Кукмара, Лаеш һәм Тукай муниципаль районнарында яңа мәктәпләр файдалануга тапшырылды.

 Моннан тыш, 2025 елда Казан шәһәрендә, Питрәч, Лаеш, Биектау, Апас муниципаль районнарында 980 урынга исәпләнгән 5 балалар бакчасы төзелде.

Соңгы елларда мәктәпкәчә мәгариф инфраструктурасы объектларын төзү һәм реконструкцияләүнең югары темплары мәгариф системасына барлык яшь категорияләрендәге балалар өчен мәктәпкәчә белем алуның 100 процент мөмкинлегенә ирешергә мөмкинлек бирде.

Хисап елында Вәкаләтле вәкил адресына балаларны мәктәпкәчә мәгариф оешмаларында урыннар белән тәэмин итү мәсьәләләренә кагылышлы аз сандагы мөрәҗәгатьләр керде. Әлеге мөрәҗәгатьләр күбесенчә республиканың эре шәһәрләреннән – Казан һәм Чаллы шәһәрләреннән килде. Үзләренең мөрәҗәгатьләрендә ата-аналар (законлы вәкилләр) еш кына балаларын яшәү урыны янында урнашкан мәктәпкәчә учреждениеләргә кабул итүдә ярдәм итүләрен сорадылар.

Үз чиратында, һәр мөрәҗәгать буенча Вәкаләтле вәкил мәгариф идарәсе органнарына һәр конкрет балага карата адреслы эш уздыруны һәм мәктәпкәчә мәгариф оешмаларына кабул итүнең компромисс вариантларын эзләүне сорап мөрәҗәгать итте.

Мәктәпкәчә белем бирүдә уңышларга карамастан, хокук яклау практикасына анализ балаларны гомуми белем бирү оешмаларында урыннар белән тәэмин итеп, яңа микрорайоннарда территориаль яктан һәркем файдалана алырлык итеп, кыласы эшләр барлыгын күрсәтә. Шул ук вакытта республика җитәкчелеге тарафыннан күрелә торган системалы чаралар әлеге мәсьәләнең кискенлеген акрынлап киметергә ярдәм итә һәм уңай нәтиҗәләр күрсәтә.

Мәсәлән, 2024 елда Лаеш районының Сокуры авыл җирлегендә яшәүчеләр өчен Татарстан Республикасы Лаеш муниципаль районының «Г.Р. Державин исемендәге Сокуры урта гомуми белем бирү мәктәбе»ндә урыннар кытлыгы проблемасы кискен торды.

Балаларның һәркем өчен мөмкин булган һәм түләүсез төп гомуми белем алуга конституциячел хокукын тәэмин итү максатында Вәкаләтле вәкил Лаеш муниципаль районы башлыгына Сокуры авыл җирлегендә гомуми белем бирү мәктәбе төзү буенча тулы чаралар күрүне сорап мөрәҗәгать җибәрде.

Хисап елында әлеге мәсьәлә уңышлы хәл ителде. Сокуры авыл җирлегендә 5000 квадрат метрдан артык мәйданлы заманча дүрт катлы корпус төзелде, ул федераль дәүләт белем бирү стандартларына туры килә торган заманча техник җиһазлар, мебель һәм кирәкле уку инвентаре белән җиһазландырылган. Яңа бинада мәктәп укучыларын укыту һәм һәрьяклап үстерү өчен уңайлы шартлар тудырылган, моңа иркен уку сыйныфлары, һөнәри җиһазлар куелган ашханә, дәрестән тыш эшчәнлек өчен бүлмәләр һәм педагоглар өчен уңайлы кабинетлар да керә.

2025 елда Вәкаләтле вәкил адресына, шулай ук «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасы аша гражданнардан яңа белем бирү оешмалары төзү кирәклеге турында 20дән артык мөрәҗәгать кергән. Сораулар географиясе Казанны да (Салмачы бистәсе, «Имәнлек экопаркы» торак комплексы) һәм Биектау районының актив үсеп килүче территорияләрен дә үз эченә ала. Торак төзелеше темплары социаль инфраструктура үсешеннән алда баручы Питрәч (Богородкое, Көек, Камышлы бистәләрен) һәм Алабуга районнарының (Поспелово, Луговой Бистәсе, Мальцево авылларын), Биектау районының Шигали, Усад, Озерный бистәсе, Чернышевка, Семиозерка авылларын үз эченә ала.

2025 елда Казанда яшәүчеләрнең иң күп мөрәҗәгатьләре «Имәнлек экопаркы» торак комплексында яңа мәктәп төзү зарурлыгына бәйле. Күрсәтелгән торак массивы актив үсеш белән характерлана, бу күпфатирлы йортларны ел саен файдалануга тапшыруда күренә. Әмма халык санының тотрыклы үсүенә карамастан, күрсәтелгән торак комплексы чикләрендә гомуми белем бирү оешмасы юк. Микрорайонда яшәүче балалар территориаль яктан Казан шәһәре Идел буе районының 6 нчы гимназия, Казан шәһәре Идел буе районының 16 нчы татар-инглиз гимназиясе, шулай ук Казан шәһәре Идел буе районының 150 нче рус-татар урта гомуми белем бирү мәктәбенә беркетелгән.

Шул ук вакытта мөрәҗәгать итүчеләр үз мөрәҗәгатьләрендә югарыда күрсәтелгән мәгариф учреждениеләренең тулылыгына игътибарны юнәлттеләр, бу уку процессын ике сменада оештыруга һәм сыйныфларның тулылануын 40 кешегә кадәр арттыруга китерә.

Килеп туган хәлне җайга салу максатыннан Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Премьер-министры, мәгариф министры, шулай ук Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитеты җитәкчесе адресына мөрәҗәгать итте.

Казан шәһәре муниципаль берәмлегенең башкарма комитеты биргән мәгълүматка караганда, «Имәнлек экопаркы» торак комплексы территориясендә элек эшләнгән төзелеш эскизы нигезендә 1100–1501 урынга исәпләнгән гомуми белем бирү мәктәбе өчен җир кишәрлеге формалаштыруны күздә тоткан межалау проекты расланган. Күрсәтелгән участок 16:00:000000:68438 номеры белән формалаштырылган һәм кадастр исәбенә куелган.

Үз чиратында, Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты хәбәр иткәнчә, 2025 елда Казан шәһәренең «Имәнлек экопаркы» микрорайонында «Яшьләр һәм балалар» илкүләм проекты кысасында гомуми белем бирү оешмасы төзү каралмаган. Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгы тарафыннан гомуми белем бирү объектларын төзү буенча федераль проектларда катнашуга гаризаларны өстәмә сайлап алу үткәрелгәндә, республика территориясендә мәктәпләр төзү мәсьәләсе гамәлдәге законнарда билгеләнгән тәртиптә каралачак.

Вәкаләтле вәкил әлеге мәсьәләнең 2026 елда уңай хәл ителүенә өметләнә.

Яңа мәгариф учреждениеләре төзү белән беррәттән, республикада инде булган объектларны капиталь ремонтлауга да зур игътибар бирелә.

Мәгариф министрлыгы мәгълүматлары буенча, 2025 елда мәгариф оешмаларына капиталь ремонт программасы кысасында 114 мәгариф оешмасында 2,75 млрд сумлык төзелеш-монтаж эшләре башкарылган. Ремонтланган объектлар арасында – 13 муниципаль мәктәп бинасы; 5 дәүләт мәктәбе бинасы; 4 дәүләт оешмасы бинасы; 9 мәктәпкәчә белем бирү оешмасы бинасы; 72 авыл муниципаль һәм 11 дәүләт мәктәбенең функциональ зоналары.

Ирешелгән уңышларга карамастан, мәгариф инфраструктурасының торышы мәсьәләләре актуаль булып кала. 2025 ел дәвамында Вәкаләтле вәкил Аппаратына һәм «Халык контроле» системасына мәгариф учреждениеләре биналарының торышы һәм тузуы белән бәйле 28 мөрәҗәгать кергән. Чаллы шәһәрендә, шулай ук Әлмәт, Алабуга, Зәй, Яшел Үзән, Лениногорск, Түбән Кама һәм Питрәч муниципаль районнарында ремонт эшләрен башкару кирәклеге турында хәбәр иттеләр.

Мәгариф оешмалары территорияләрен төзекләндерү һәм куркынычсызлык аеруча актуаль.

2025 елның ноябрендә Вәкаләтле вәкил адресына С. мөрәҗәгате кергән, анда Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районының «Гномик» «5 нче балалар бакчасы» (алга таба – «Гномик» 5 нче балалар бакчасы) коймасының авария хәлендә булуы турында хәбәр ителгән. Вазгыять территориягә якын ерганак булу белән катлауланды, аның янында автомобиль кую урыннары бар. Мөрәҗәгать итүче уеннар вакытында авария хәлендәге койма җимерелү очрагында балаларның автостоянкага егылуыннан куркуын белдерде.

Кыска вакыт эчендә Вәкаләтле вәкил Алабуга муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесе адресына «Гномик» 5 нче балалар бакчасында булганда балаларның иминлеген тәэмин итү буенча кирәкле чаралар күрү турында тәкъдимнәр белән хат юллады. Мөрәҗәгатьне карау нәтиҗәләре буенча койманың 27,5 метр озынлыктагы авария хәлендәге өлеше алыштырылган.

Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләре һәм шәһәр округлары башлыкларына белем бирүнең сыйфатын яхшырту һәм аннан файдалану мөмкинлеген тәэмин итү максатларында, Мәгариф министрлыгына яңа белем бирү оешмалары төзүгә ихтыяҗ турында, шулай ук гамәлдәге мәгариф объектларына капиталь ремонт ясау кирәклеге турында нигезле тәкъдимнәрне вакытында тапшырырга тәкъдим итә.

 

Балаларның мәгариф учреждениеләренә кадәр һәм кире кайту куркынычсыз маршрутын тәэмин итү мәсьәләләре

 

Балаларның иминлеге – җәмгыятьнең иң мөһим өстенлекләренең берсе. Аларның урамнарда йөрү куркынычсызлыгын тәэмин итү, бигрәк тә мәгариф учреждениеләренә барганда һәм кире кайтканда, аеруча мөһим.

2023 ел башыннан 2025 елның ноябренә кадәр республикада балалар катнашында 1305 юл-транспорт һәлакәте теркәлгән. Әлеге аварияләр нәтиҗәсендә 43 бала вафат булган, ә 1392 бала төрле дәрәҗәдәге җәрәхәтләр алган. Мәгариф учреждениеләре янында булган очраклар аеруча борчый: күрсәтелгән чорда 14 авария теркәлгән, аларда 16 бала зыян күргән.

Балаларның куркынычсыз маршрутын оештыруда заманча юл хәрәкәте куркынычсызлыгы таләпләренә җавап бирә торган тиешле инфраструктура булдыру һәм аны саклап калу принципиаль мөһим элемент булып тора.

Хисап елында «Халык контроле» системасында җәяүлеләр кичүләрен төзекләндерү, светофор объектлары, юл билгеләре, киртәләр урнаштыру, шулай ук мәгариф биналары янында урам-юл челтәренең яктылык дәрәҗәсен арттыру мәсьәләләренә кагылышлы 200 дән артык хәбәр теркәлгән. Узган еллардагы заявкаларны исәпкә алып, әлеге юнәлеш буенча 538 мөрәҗәгать эштә булган, аларның 200 е буенча уңай карар кабул ителгән, 179 ы буенча эшләр планлаштырылган, ә 81 е буенча «Дәлилле кире кагу» статусы бирелгән.

Әйтик, 2025 елның маенда 6874411 номерлы хәбәрнамәне карау нәтиҗәләре буенча Казан шәһәре Совет районының «161 номерлы рус-татар урта гомуми белем мәктәбе» янындагы территориядә тротуар чокырларына ремонт ясалган. 2025 елның декабрендә Казан шәһәренең Мәскәү районындагы «Катнаш төрдәге 395 нче балалар бакчасы» янында яктырту баганасы урнаштырылды.

2025 елның октябрендә Чаллы шәһәрендә 7152915 номерлы мөрәҗәгать буенча 28 нче «Снежинка» балалар үсешенең танып белү-сөйләм юнәлеше буенча эшчәнлекне өстенлекле гамәлгә ашырып, гомуми үстерү төрендәге балалар бакчасы территориясендә чокырларга ремонт ясалды.

2025 елның ноябрендә Тукай муниципаль районының Боерган авыл җирлегендә 7035671 номерлы мөрәҗәгать буенча мәктәп автобусы йөри торган юлны ремонтлаганнар. Моннан тыш, 2025 елның августында Тукай муниципаль районында (Жемчужная ур.) 6807830 номерлы мөрәҗәгать буенча балалар иминлеген тәэмин итү өчен ясалма юл тигезсезлеге билгеләнде.

2025 елның сентябрендә 6311535 номерлы мөрәҗәгать буенча Татарстан Республикасы «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең «Лениногорск шәһәренең 8 нче урта гомуми белем бирү мәктәбе» территориясенә асфальт салынды.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: балалар иминлеген тәэмин итү өлкәсендәге кискен проблемаларның берсе – караучысыз калган хайваннарның урамнарда контрольсез булуы.

2025 елда «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасында «Йортсыз хайваннар» категориясе буенча 853 мөрәҗәгать килгән. Әлеге чорда муниципаль берәмлекләрне карасак, иң күп мөрәҗәгатьләр Казан шәһәре буенча бастырылган – 361; Яшел Үзән муниципаль районы буенча – 83; Әлмәт муниципаль районы буенча – 68; Лаеш муниципаль районы буенча – 47; Питрәч муниципаль районы буенча – 37; Түбән Кама муниципаль районы буенча – 35; Биектау муниципаль районы буенча – 32; Алабуга һәм Тукай муниципаль районнары буенча – 21 әр.

«Инцидент Менеджмент» социаль челтәрләрендә яшәүчеләрнең хәбәрләрен мониторинглау системасы тарафыннан 1537 хәбәр теркәлгән (2024 елда – 1259 хәбәр), аларда караучысыз калган этләрне тоту фактлары турында мәгълүмат бар.

Узган елның ноябрендә Яшел Үзән районының Васильево бистәсендә булган фаҗигале очрактан соң Татарстан Республикасы Дәүләт Советы тарафыннан «Муниципаль районнарның һәм шәһәр округларының җирле үзидарә органнарына хайваннар авыруларын кисәтү һәм бетерү, аларны дәвалау, кеше һәм хайваннар өчен уртак авырулардан халыкны яклау чараларын үткәрүне оештыру өлкәсендә, шулай ук хайваннар белән эш итү өлкәсендә Татарстан Республикасының аерым дәүләт вәкаләтләрен бирү турында»гы һәм «Татарстан Республикасында хайваннар белән эш итү өлкәсендәге аерым мәсьәләләрне җайга салу турында»гы законнарга үзгәрешләр кертелде.

Вәкаләтле вәкил фикеренчә, әлеге үзгәрешләр хуҗасыз хайваннарга кагылышлы мөгамәләне гамәлдәге хокукый җайга салуның нәтиҗәлелеген арттырырга мөмкинлек бирәчәк, бу хайваннар белән эш иткәндә гражданнарның хокукларын яклау максатларына ирешергә ярдәм итәчәк.

Урыннарда балаларның куркынычсызлык чараларын гамәлгә ашыру комплекслы якын килүне таләп итә һәм ата-аналарның, мәгариф оешмаларының, җәмәгатьчелекнең һәм җирле үзидарә органнарының тырышлыгын берләштермичә хәл итеп булмый торган күп аспектлы бурычны тәшкил итә.

 Вәкаләтле вәкил, куркынычсызлыкны арттыру максатларында, җирле үзидарә органнарына ел саен, уку елы башланыр алдыннан, мәгариф оешмалары белән бергәләп, мәктәп янындагы бер километр радиустагы территорияне, якындагы җәмәгать транспорты тукталышларын да кертеп, тикшерергә тәкъдим итә. Әлеге тикшерү юл өслегенең, тротуарларның, яктыртуның торышын комплекслы бәяләүне, шулай ук өстәмә юл билгеләре, җәяүлеләр кичүләре һәм киртәләр кую ихтыяҗын ачыклауны үз эченә алырга тиеш.

Гражданнардан кергән мөрәҗәгатьләрне анализлау шулай ук балаларны мәгариф учреждениеләренә илтеп җиткерүне оештыруга бәйле мәсьәләләрнең актуальлеген дәлилли. Әлеге тема буенча «Халык контроле» системасына 68 мөрәҗәгать килгән.

Вәкаләтле вәкилгә мөрәҗәгатьләрдә гражданнар балаларны йөртүне оештыру яисә яңа маршрутлар ачу кирәклеген күрсәттеләр. Шулай ук мәктәп автобусларының хәрәкәт расписаниесен бозу яки үзгәртү, юлларның торышы канәгатьләнерлек булмау һәм йөрү кыенлыгы, тукталышлар булмау яки җитәрлек булмау, расписаниенең уңайсыз булуына бәйле проблемалар да билгеләп үтелде. Мөрәҗәгатьләрдә куркынычсызлык мәсьәләләренә аерым игътибар бирелде: куркынычсызлык каешы булмау, озата бару һәм башка аспектларга.

Мәгариф оешмалары һәм муниципаль берәмлекләрнең башкарма комитетлары белән берлектә шактый күп мөрәҗәгатьләр хәл ителде.

Мисал өчен, 2025 елның сентябрендә Вәкаләтле вәкил адресына Биектау районының «Атмосфера» торак комплексында яшәүче балаларны Татарстан Республикасы Биектау муниципаль районының «Х. Гобәши исемендәге 6 нчы Биектау гомуми белем бирү мәктәбе»нә кадәр йөртүне оештыруга бәйле мәсьәләләр буенча гражданка А. мөрәҗәгате кергән. Гариза бирүче хәбәр иткәнчә, балалар мәктәпкә кадәр бара алмый һәм мәктәп автобусын йөртүче булмау сәбәпле кире кайта алмый. Шулай ук торак комплексны мәктәп территориясе белән турыдан-туры тоташтыра торган юл төзергә кирәклеген дә әйтте.

Килеп туган хәлдә Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Биектау муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесе адресына мөрәҗәгать итте. Хатны карау йомгаклары буенча, кыска вакыт эчендә түбәндәге маршрут расланды: хәзер Биектауның Х. Габәши исемендәге 6 нчы урта мәктәбе – «Атмосфера» торак комплексы – Биектауның Х. Габәши исемендәге 6 нчы урта мәктәбе маршруты буенча укучыларны даими алып килү оештырылган.

Мәгариф оешмаларының автопаркын яңарту эше системалы характерда булуын билгеләп үтәргә кирәк. Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 18.07.2024 № 1899-р күрсәтмәсе нигезендә Татарстан Республикасына 2025 елда 140 мәктәп автобусы (114 – Газ, 26 – ПАЗ маркалы автобус) кайтарылды.

 

 

Конфликтлы хәлләрне чишү мәсьәләләре

 

Белем бирү мохитендә конфликтлар проблемалары әле дә саклана һәм белем бирү процессында катнашучыларның киләчәктә дә игътибарын һәм тырышлыгын таләп итә.

Хисап елында Вәкаләтле вәкил адресына төрле характердагы килеп туган конфликтлы хәлләр турында (укучылар арасында, укучылар һәм педагог арасында, мәктәп җитәкчелеге һәм ата-аналар (законлы вәкилләр) арасында) мөрәҗәгатьләр кергән.

 Эшнең барлык шартларын ачыклау максатында мондый мөрәҗәгатьләрне без, мәгариф учреждениеләренә (Казан шәһәре Идел буе районының 73 нче урта гомуми белем бирү мәктәбе, Татарстан Республикасы Нурлат шәһәренең Советлар Союзы Герое Михаил Егорович Сергеев исемендәге Нурлат гимназиясе, Казан шәһәре Совет районының 47 нче урта гомуми белем бирү мәктәбе, Казан шәһәре Киров районының 182 нче политехник лицее һ.б.) балигъ булмаганнар эшләре һәм аларның хокукларын яклау буенча республика комиссиясенең җаваплы секретаре, Мәгариф министрлыгы, Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының Мәгариф өлкәсендә күзәтчелек һәм контроль департаменты, мәгариф идарәләренең муниципаль органнары белгечләре белән берлектә барып тикшердек.

Шунысын билгеләп үтү мөһим: конфликтлар булу фактлары барлык очракларда да расланмады. Шуңа да карамастан, һәр мөрәҗәгать буенча мөрәҗәгатьнең шартлары тикшерелде, кирәк булганда бәхәсләрне җайга салу һәм аларны булдырмауны кисәтү буенча чаралар күрелде.

2025 ел дәвамында Вәкаләтле вәкил мәгариф оешмаларында низаглы хәлләрне кисәтү һәм булдырмау буенча республика дәрәҗәсендә эшне оештыруга системалы анализ ясады.

Анализ нәтиҗәләре буенча билгеләп үтәбез: Мәгариф министрлыгы каршындагы балигъ булмаганнар арасында җинаятьләрне һәм хокук бозуларны профилактикалау һәм аларның хокукларын яклау буенча ведомствоара эш төркеме утырышларында квартал саен суицидлар, алкоголь һәм наркотик агуланулар, эзәрлекләүләр (буллинг), балигъ булмаганнар арасында хокук бозулар буенча мәсьәләләр карала.

Имин белем бирү мохитен формалаштыру, балигъ булмаганнарга карата рәхимсез мөгамәләне, көч куллануны профилактикалау буенча комплекслы эш «Росток» «психологик-педагогик тернәкләндерү һәм коррекцияләү үзәге» психологик-педагогик һәм медик-социаль ярдәмгә мохтаҗ балалар өчен үзәк белгечләре һәм психологик-педагогик һәм медик-социаль хезмәтләр һәм укучылар, ата-аналар (законлы вәкилләр) белән бергә ППМС үзәкләре тарафыннан алып барыла.

Уку елы дәвамында Татарстан Республикасы ППМС үзәкләре һәм хезмәтләре түбәндәге эш формаларын кулланып, эзәрлекләүне һәм рәхимсез мөгамәләне кисәтү буенча эш алып бардылар:

укучылар өчен: психологлар катнашында класс сәгатьләре, әңгәмәләр, төркемле дискуссияләр, группорийлар, тренинглар һәм уен дәресләре. Класс/төркем социометриясе эшнең мөһим формасы булып тора. ППМС-хезмәтләр һәм үзәкләр белгечләре 10 308 укучы арасында социометрия үткәрделәр, бу «кире кагылган» укучылар өчен психологик климатны ачыкларга һәм индивидуаль социализация маршрутларын эшләргә мөмкинлек бирде;

педагоглар өчен лекцияләр, семинар-практикумнар, әңгәмәләр, уен һәм тренинг дәресләре (2334 кешене колачлады), шулай ук аноним анкеталар үткәрелде.

ППМС-хезмәтләр һәм үзәкләр буллингны профилактикалау буенча тәкъдимнәр эшләде;

ата-аналар өчен ата-аналар җыелышы кысасында әңгәмәләр, психорийлар үткәрелде, эзәрлекләүне (буллингны) профилактикалау буенча психологларның белешмәләре һәм киңәшләре таратылды;

мәгариф оешмаларына «Минем әхлакый ориентирларым», «Уңай «Мин-концепция» формалаштыру», «Конфликтлар, конфликтларны хәл итү», «Үз-үзенә кул салу юнәлешендәге деструктив төркемнәргә җәлеп итү куркынычлары» темалары буенча белгечләр тарафыннан эшләнгән методик тәкъдимнәр җибәрелә, балалар ышаныч телефонының эше турында мәгълүмат бирелә.

Әлеге комплекслы чаралар мәгариф оешмаларында ышаныч, үзара хөрмәт һәм психологик иминлек атмосферасы булдыруга юнәлдерелгән. Шунысын да ассызыклап үтәргә кирәк: әлеге эшнең уңышлы булуы күбесенчә ата-аналарның, педагогларның һәм укучыларның үзләренең диалогта һәм бергәләп чишелешләр эзләүдә актив катнашуыннан тора.

Вәкаләтле вәкил, күрелгән адымнарның нәтиҗәлелеген анализлап һәм килеп туган проблемаларны хәл итүгә яңа алымнар тәкъдим итеп, вазгыятьне мониторинглауны дәвам иттерәчәк. Сәламәт һәм игелекле мәгариф мохите булдыру – һәркемнән даими камилләшүне һәм җаваплы якын килүне таләп итә торган гомуми бурыч ул.

1. 6. ГАИЛӘ ХОКУКЛАРЫ, АТА-АНА ҺӘМ БАЛАЛАР

Гаилә теләсә кайсы җәмгыятьнең нигезе һәм киләчәкне билгели торган фактор булып тора, анда аралашу, үзара ярдәмләшү һәм шәфкатьлелек, Ватанга мәхәббәт тәҗрибәсе салына. Нәкъ менә гаиләдә кешене мәдәнияткә тарту башкарыла, традицион кыйммәтләр буыннан-буынга тапшырыла. Шул уңайдан гаиләне яклау дәүләтебезнең төп бурычларыннан берсе булып кала.

Дәүләтнең эзлекле гаилә сәясәте нәтиҗәсендә балалы гаиләләрнең хәле яхшыра, гаиләнең җәмгыять мәнфәгатьләрендә эшләве тәэмин ителә.

Узган елда бу юнәлештә мөһим адым 2036 елга кадәр Россиядә Гаилә һәм демографик сәясәтне гамәлгә ашыру һәм күпбалалылыкка ярдәм итү буенча гамәлләр Стратегиясен раслау булды (Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2025 елның 15 мартындагы 615-р номерлы күрсәтмәсе). Стратегия туучылар санын арттыру, ана, ата һәм балалар сәламәтлеген ныгыту исәбенә ил халкын саклап калуга, Россия җәмгыятенең фундаменталь нигезе буларак гаиләләргә ярдәм итүне һәм аларны яклауны тәэмин итүгә, традицион гаилә кыйммәтләрен саклау һәм алга җибәрү нигезендә гаилә һәм никах институтын ныгытуга юнәлдерелгән.

 Гаилә институтын ныгыту өчен Стратегиядә аерылышуларны профилактикалауга юнәлдерелгән гаиләләргә психологик ярдәм күрсәтү программасын киңәйтү, төбәкләрдә күпбалалы гаилә көнен билгеләү, оныклары күп булган бабайлар һәм әбиләр өчен иҗтимагый бүләкләр булдыру, «Актив озын гомер» программасын үстерү һ.б. каралган.

Республикада гаиләләргә социаль ярдәм чаралары күрсәтү

 

Гражданнар мөрәҗәгатьләрен анализлау балалы гаиләләр өчен актуаль мәсьәләләрнең берсе социаль ярдәм күрсәтү булуын күрсәтә.

Татарстан Республикасы елдан-ел балалы гаиләләргә ярдәм итүгә комплекслы һәм системалы якын килүне күрсәтә.

Тулаем алганда, 2025 елда Татарстан Республикасында балалы гаиләләргә ярдәмгә 38,8 млрд сум юнәлдерелгән, шулардан: республика бюджеты акчалары – 13,7 млрд сум, Россия Пенсия һәм социаль иминиятләштерү фондының Татарстан бүлеге акчалары – 25,1 млрд сум.

Республикада аерым игътибар махсус ярдәмгә мохтаҗ гаиләләргә – яшь, керемнәре түбән булган, инвалид балалар тәрбияләүче, күпбалалы гаиләләргә бирелә.

2025 елда:

– аз керемле гаиләләрдән 2,2 мең яңа туган бала беренче кирәкле әйберләр комплектлары алган;

– өч яшькә кадәрге 35 мең бала балалар азыгы белән тәэмин ителгән (медицина күрсәткечләре буенча «Бәләкәч – Малыш» программасы һәм аз керемле гаиләләрдә тәрбияләнүче балалар беренче өч елда бушлай махсус азык-төлек – сөт, кефир, эремчек, сөт катнашмасы белән тәэмин ителәләр);

– 108,5 мең гаилә балалар бакчасы өчен түләү өлешенә компенсация алган;

– өч яшькә кадәрге 5,3 мең сабыйга даруларга 10 мең сум түләү җибәрелгән;

– биш һәм аннан да күбрәк баласы булган, шуларның берсе инвалид булган 106 гаилә ай саен гаиләнең җан башына уртача керемен яшәү минимумы дәрәҗәсенә күтәрә торган пособие алган (15 073);

– авылдагы 1,5 мең хатын-кыз бала туганда бирелә торган 50–100 мең сум акча алган.

Хисап елында яңа демографик инициативалар кертелде:

– күпбалалы гаиләләрдәге балалар өчен һөнәри белем бирү оешмаларында уку хакының 30 процентына компенсация бирү (225 мөрәҗәгать итүче);

– көндезге бүлектә белем алучы хатын-кызларга йөклелек буенча исәпкә куелганда 100 мең сум күләмендә бер мәртәбә бирелә торган түләү (123 булачак әнигә билгеләнгән);

– аз керемле студент гаиләләре өчен «социаль няня» хезмәте күрсәтү (20 кеше файдаланган);

– аз керемле гаиләләрдәге яңа туган сабыйлар өчен беренче кирәкле әйберләрне прокатка бирүнең 15 пунктын ачу (20 яшь ата-ана файдаланган).

Күрелгән чаралар нәтиҗәсендә республикабызда күпбалалы гаиләләр саны арта. Әйтик, 12 ел эчендә аларның саны 2 тапкырга арткан: 24,4 тән 58,8 мең гаиләгә кадәр.

2025 елдан алып алты яшькә кадәрге күпбалалы гаиләләрдәге балалар элек бирелә торган 171 сум субсидия урынына дарулар белән түләүсез тәэмин ителә. Бу 2025 елда әлеге субсидияне алучы 53 799 күпбалалы гаилә өчен җитди ярдәм чарасы булды.

Хисап елында фенилкетонурия белән авыручы балаларның сәламәтлеген һәм тормышын тәэмин итү максатыннан айлык акчалата түләү билгеләнде. Әлеге түләүне 68 кеше алды.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: узган елда 10 нан артык бала тәрбияләүче алты күпбалалы гаилә 15 урынлык «Атлант» маркалы автобуслар белән тәэмин ителгән.

Төрле авыр тормыш хәлләрендә калган гаиләләргә комплекслы ярдәм күрсәтү

 

Гаиләләргә ярдәм итү буенча моңарчы каралмаган чаралар күрелүгә карамастан, төрле авыр тормыш хәлләрендә калган гаиләләргә адреслы ярдәм күрсәтүнең нәтиҗәлелеген арттыруга да, аларга ярдәм күрсәткәндә ведомствоара хезмәттәшлекне көчәйтүгә дә кагылышлы мәсьәләләр әле дә саклана.

Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгы (алга таба – Хезмәт министрлыгы) мәгълүматларына караганда, 2025 елның 1 ноябренә социаль яклау органнарында төрле авыр тормыш хәлле балигъ булмаган балалары булган 4607 гаилә исәптә торган.

 

Социаль яклау органнарында ведомство исәбендә торучы авыр тормыш хәлле һәм социаль яктан куркыныч гаиләләр саны

 

 

 

Кызганычка, Вәкаләтле вәкил үз эшендә кайчак гаиләләргә формаль рәвештә ярдәм күрсәтелә торган хәлләргә юлыга. Чын ярдәм урынына эш балигъ булмаганнар эшләре һәм аларның хокукларын яклау буенча муниципаль комиссиядә ата-аналарны бурычларын тиешенчә үтәмәгән өчен административ җаваплылыкка тарту һәм башка шундый чаралар белән чикләнә.

Мисал өчен, 2025 елның августында Вәкаләтле вәкил адресына сеңлесе Б. һәм аның кызы мәнфәгатьләрендә гражданка С. мөрәҗәгате кергән. Мөрәҗәгать итүченең туганы алкогольгә бәйлелектән интеккән, һәм 2024 елның ноябрендә аның баласы Бөгелмә муниципаль районының «Ялкын» балалар һәм яшүсмерләр социаль приютына урнаштырылган.

Вәкаләтле вәкилнең мөрәҗәгатен карау барышында 2024 елның ноябреннән 2025 елның августына кадәр, килеп туган вазгыятькә карамастан, җаваплы органнарның Б. гаиләсенә чын ярдәм күрсәтү өчен нәтиҗәле чаралар күрмәве ачыкланды.

Моннан тыш, «Балигъ булмаганнарның күзәтүчесезлеген һәм хокук бозуларын профилактикалау системасы нигезләре турында» 1999 елның 24 июнендәге 120-ФЗ номерлы Федераль законның 11 нче маддәсен бозып, Бөгелмә районының балигъ булмаганнар эшләре һәм аларның хокукларын яклау комиссиясе, дәвалау һәм реабилитация курсының тәмамлануын контрольдә тотмаган, гражданка Б. медицина учреждениесеннән кайткач, аңа тиешле ярдәм күрсәтмәгән, алкоголь куллануның кабатлануын булдырмауга юнәлдерелгән чаралар комплексын эшләмәгән, эшкә урнаштыру һәм квалификацияле психологик ярдәм күрсәтү мәсьәләләрен карамаган, Бөгелмә муниципаль районы муниципаль социаль-тернәкләндерү консилиумы эшчәнлеген координацияләүне һәм контрольдә тотуны гамәлгә ашырмаган.

Авыр тормыш хәлендәге гаиләгә ярдәм күрсәтү буенча вакытында эшләмәү нәтиҗәсендә балигъ булмаган К. озак вакытлар балалар өчен социаль приютта була.

Гражданка С. мөрәҗәгатен карау йомгаклары буенча, «Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил турында» 2000 елның 03 мартындагы 95 номерлы Татарстан Республикасы Законының 22 нче маддәсе 1 өлеше нигезендә Вәкаләтле вәкил тарафыннан Татарстан Республикасы Бөгелмә муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесе адресына гражданка Б. һәм аның балигъ булмаган кызы К.ның бозылган хокукларын торгызу буенча мөмкин булган һәм кирәкле чараларга карата тәкъдимнәр җибәрелде, алар үтәлде.

 Алкоголь һәм наркотиклар куллану проблемасы гаиләләргә җимергеч йогынты ясавын дәвам итә. 2022 елдан 2025 елның 1 ноябренә кадәр 2449 гаилә алкоголь, наркотиклар һәм башка матдәләр куллану аркасында исәпкә куелган, ә 2020 елдан 366 ата-ана ата-ана хокукыннан мәхрүм ителгән.

 

Алкоголь, наркотик, психоактив матдәләрне чиктән тыш күп куллануга бәйле рәвештә социаль яктан куркыныч гаиләләр исәбенә куелган ата-аналар саны

 

Хроник алкоголизм яисә наркомания белән авыруга бәйле рәвештә ата-ана хокукларыннан мәхрүм ителгән ата-аналар саны

 

 

«Республика клиник наркология диспансеры» мәгълүматларына караганда, ел саен 10 меңгә якын хатын-кыз алкогольгә, наркотик матдәләргә яки токсикоманиягә бәйлелек синдромы диагнозы белән исәпкә куела. Бу проблеманың җитдилеген ассызыклый торган борчулы статистика. Әмма елына, хәле яхшырып, 180–200 хатын-кызның гына исәптән төшә алуы сагайта.

 

Татарстан Республикасы наркология хезмәтендә теркәлгән хатын-кызлар саны турында мәгълүмат

 

Наименование диагноза	2022 год		2023 год		2024 год		9 мес. 2025 год
	Зарегистрировано женщин	из них снято с улучшением	Зарегистрировано женщин	из них снято с улучшением	Зарегистрировано женщин	из них снято с улучшением	Зарегистрировано женщин	из них снято с улучшением
Синдром зависимости от алкоголя (алкоголизм) и психотические расстройства, связанные с употреблением алкоголя (алкогольные психозы)	8505	160	8527	156	8285	144	7421	119
Синдром зависимости от наркотических веществ (наркомания)	1607	41	1631	32	1659	40	1643	29
Синдром зависимости от ненаркотических психоактивных веществ (токсикомания)	10	1	8	0	8	0	8	1

 

Вәкаләтле вәкил алкоголь һәм наркотикларга бәйлелектән интегүче ата-аналарга психологик ярдәм күрсәтүнең, шулай ук аларны сыйфатлы дәвалауның һәм реабилитацияләүнең нәтиҗәлелеген арттыруның мөһимлеген ассызыклый. Гаилә алкогольгә бәйле булган очракта балигъ булмаганнар эшләре һәм аларның хокукларын яклау буенча республика комиссиясенең 2025 елның 21 мартындагы 11-25 номерлы карары белән расланган субъектларның балигъ булмаганнарның күзәтүчесез булуын һәм хокук бозуларын профилактикалау системасы эшчәнлек алгоритмына җитди иярү мөһим. Алкоголизмның һәр очрагын медицина диагнозы буларак кына түгел, ә эмоциональ һәм физик авыруны, куркуны, шулай ук тернәкләнү өчен потенциаль мөмкинлекне үз эченә алган катлаулы очрак буларак та карарга кирәк.

Көн саен «Глонасс+112» системасы аша, шулай ук турыдан-туры Вәкаләтле вәкил адресына балаларның караусыз булуы, аларның яшәү шартларының тиешенчә булмавы турында мөрәҗәгатьләр килә. Без һәр сигналга төшенергә, барлык хәлләрне ачыкларга тырышабыз. Вәкаләтле вәкилнең җәмәгатьчелек ярдәмчеләре белән бергә муниципаль берәмлекләрнең башкарма комитетлары җитәкчеләренә балаларның яшәү адресына барып, аларның яшәү шартларын бәяләүләрен һәм кирәк булган очракта балалар хокукларын яклау максатларында чаралар күрүләрен сорап мөрәҗәгать итәбез.

Мәсәлән, Вәкаләтле вәкилгә Спас районыннан гражданин К. Н. гаиләсе мәнфәгатьләрендә балаларны тартып алулары мөмкин булуы турында хәбәр килгән. Факттагы хәлләрне оператив рәвештә ачыклау максатыннан, Вәкаләтле вәкилнең Спас районындагы җәмәгатьчелек ярдәмчесенә кичекмәстән социаль хезмәт вәкилләре белән бергә гаилә яшәгән урынга чыгу йөкләнде.

Урынга барып тикшерүдән күренгәнчә, гражданка Н.ның ике балигъ булмаган баласы барлыгы ачыкланган. Ул коррекцион мәктәптә белем алган һәм фермада эшли. Ана капиталы акчасына ул өч бүлмәле фатир сатып ала алган, әмма ул үзәкләштерелгән җылыту, су белән тәэмин итү һәм канализация белән җиһазландырылмаган.

2023 елда гаилә ата-ана бурычларын тиешенчә үтәмәү сәбәпле исәпкә куелган, ә 2024 елда уңай динамикага ирешү сәбәпле исәптән төшерелгән. 2025 елда фельдшер сигналы нигезендә ата-ана бурычларын тиешенчә үтәмәү билгеләре кабат теркәлгән: яшәү шартларының санитар шартларга каршы булуы, балаларның пөхтә булмаган тышкы кыяфәте, әниләренең өйдә булмавы күрсәтелгән.

 Вәкаләтле вәкил алынган мәгълүматларны анализлап, социаль хезмәтләрнең әлеге гаиләгә ярдәм итү буенча эшенең нәтиҗәле булмавын билгеләп үтте. Анага карата күрелгән төп чаралар аңлату әңгәмәләре һәм профилактик визитлар белән генә чикләнде, ә бу, Вәкаләтле вәкил фикеренчә, тиешле дәрәҗәдә ярдәм һәм контрольне тәэмин итмәде.

Кызганычка, бу бердәнбер мисал түгел.

Әгерҗе районына сәфәр барышында без бер гаиләдән дүрт баланың, өйдә җылылык булмау сәбәпле, 2024 елның ноябрендә «Әгерҗе муниципаль районының «Ласка» балалар һәм яшүсмерләр өчен социаль приюты»на урнаштырылуын ачыкладык. Без килгәндә (2025 елның августында) алар әле дә учреждениедә иде.

 Тапшырылган документлардан күренгәнчә, гражданка Т. 2025 елның 1 сентябрендә генә эшкә урнашкан. Вәкаләтле вәкил катнашканнан соң, балалар гаиләләренә кайтарылды.

Соңгы дүрт елда даими яшәү урыны һәм яшәү өчен акчалары булмаган аз керемле 101 гаилә исәпкә куелган.

2020 елдан 2710 ата-ана үз балаларын тәрбияләүгә ата-ана хокукыннан мәхрүм ителгән, ә зыян күрүче балаларның гомуми саны өч меңнән артып киткән.

 

Ата-ана хокукларыннан мәхрүм итү/чикләү

 

 

Кызганычка, соңгы биш ел статистикасы шуны күрсәтә: ата-аналарның бик азы гына үз хокукларын кире кайтара алган: барлыгы 104 кеше тәрбиягә хокукларын кире кайтарган. Бу юнәлештә аеруча актив эш Казан шәһәрендә (20 очрак), Әлмәт (9), Яшел Үзән (8), Түбән Кама (6) муниципаль районнарында һәм Чаллы шәһәрендә (6) алып барыла. Шулай ук Баулы, Актаныш, Кукмара һәм Минзәлә муниципаль районнарында (5 әр очрак), Питрәч, Зәй һәм Арча районнарында (4 әр очрак) уңай нәтиҗәләр теркәлгән.

 

Ата-ана хокукларын торгызу

 

 

Вәкаләтле вәкил билгеләп үткәнчә, ата-аналарга ата-ана хокукларын торгызуда ярдәм күрсәтүнең гамәлдәге практикасы куелган бурычларга тулысынча җавап бирми.

Дәүләт сәясәте ата-аналар авырлыкларны җиңеп, балаларын яңадан тәрбияләү хокукына ия булырлык шартлар тудыруга юнәлдерелгән булырга тиеш. Бу бурыч системалы якын килүне һәм гамәлдәге механизмнарны яңадан аңлауны таләп итә. Шуңа бәйле рәвештә Вәкаләтле вәкил җирле үзидарә органнарына ата-ана хокукларын кире кайтаруның бик сирәк сәбәпләрен анализларга һәм ата-ана хокукларын кире кайтарырга теләгән ата-аналар белән эшләүнең нәтиҗәлелеген арттыру чараларын күрергә тәкъдим итә.

Кайбер төбәкләрдә, мәсәлән, Оренбург, Тамбов һәм Рязань өлкәләрендә, үз ата-ана хокукларын торгызырга омтылган ата-аналар белән ведомствоара профилактика эшен оештыру белән шөгыльләнүче муниципаль комиссияләр (консилиумнар) эшли. Бу комиссияләр төрле хезмәтләр һәм оешмаларның эшчәнлеген координацияләүне тәэмин итә, бу исә кризис хәлендә калган гаиләләр проблемаларын нәтиҗәлерәк хәл итәргә мөмкинлек бирә.

Төрле хезмәтләрнең һәм оешмаларның гамәлләрен координацияләү максатларында Вәкаләтле вәкил, җирле үзидарә органнарына үзләренең ата-ана хокукларын торгызырга омтылган ата-аналар белән ведомствоара профилактика эшен оештыру өчен комиссия (консилиум) төзү турындагы мәсьәләне карарга тәкъдим итә.

 

Авыр тормыш хәлендә калган һәм дәүләтнең ашыгыч социаль ярдәменә мохтаҗ балигъ булмаганнарның вакытлыча яшәвен һәм социаль тернәкләнүен тәэмин итә торган балалар өчен социаль приютлар эшчәнлегенә мониторинг нәтиҗәләре

 

2025 ел дәвамында балигъ булмаганнар эшләре һәм аларның хокукларын яклау буенча республика комиссиясе белән берлектә эшләү нәтиҗәсендә Мәгариф министрлыгы, шулай ук Хезмәт министрлыгы тарафыннан социаль куркыныч хәлдә һәм авыр тормыш хәлендә булган гаиләләргә ярдәм күрсәтү мәсьәләләре буенча ведомствоара хезмәттәшлекне оештыруга комплекслы анализ ясалды. Профилактика субъектларының балалар һәм яшүсмерләр өчен социаль приютлар белән үзара хезмәттәшлек механизмнарын өйрәнүгә аерым игътибар бирелде.

Хезмәт министрлыгы мәгълүматларына караганда, социаль хезмәт күрсәтү системасында балалар өчен гомуми 443 койка-урын булган 14 социаль приют эшли.

2025 елның 30 сентябренә балалар өчен социаль приютларда 353 бала яшәгән, ә хисап чорында хезмәт күрсәтелгән балаларның гомуми саны 1132 кеше тәшкил иткән.

Социаль приютларда тернәкләнүче балалар саны

 

 

Мониторинг кысасында социаль приютларга чыгулар гамәлгә ашырылды:

– Бөгелмә муниципаль районында «Ялкын» балалар һәм яшүсмерләр өчен социаль приюты» (алга таба – «Ялкын» социаль приюты);

– Әгерҗе муниципаль районында «Ласка» балалар һәм яшүсмерләр өчен социаль приюты» (алга таба – «Ласка» социаль приюты);

– Питрәч муниципаль районында «Шатлык» балалар һәм яшүсмерләр өчен социаль приюты» (алга таба – «Шатлык» социаль приюты);

– Алексеевск муниципаль районында балалар һәм яшүсмерләр өчен «Кайгырту» социаль приюты» (алга таба – «Кайгырту» социаль приюты);

– Баулы муниципаль районында балалар һәм яшүсмерләр өчен «Гаилә» социаль приюты» (алга таба – «Гаилә» социаль приюты).

Эш сәфәре йомгаклары буенча социаль приютларда балигъ булмаганнарны тернәкләндерү һәм һәрьяклап үстерү өчен уңай шартлар тудырылуы билгеләп үтелде. Хезмәт министрлыгына, шулай ук әлеге учреждениеләр җитәкчеләренә армый-талмый хезмәт итүләре һәм авыр тормыш хәлендә калган балалар язмышында ихлас катнашулары өчен рәхмәт белдерәбез.

Шул ук вакытта анализ барышында алга таба карау һәм хәл итүне таләп итә торган проблемалы мәсьәләләр ачыкланды.

«Социаль тернәкләнүгә мохтаҗ балигъ булмаганнар өчен махсуслаштырылган учреждениеләр хакында якынча нигезләмәләрне раслау турында» Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2000 елның 27 ноябрендәге № 896 карарының 12 пункты нигезендә, балигъ булмаганнар приютта аларга ашыгыч социаль ярдәм күрсәтү һәм киләчәктә урнаштыру мәсьәләләрен Россия Федерациясе законнары нигезендә хәл итү өчен кирәкле вакыт аралыгында яши.

Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының «Татарстан Республикасында социаль хезмәт күрсәтүнең стационар рәвешендә социаль хезмәт күрсәтүчеләр тарафыннан социаль хезмәтләр күрсәтү тәртибен раслау турында» 2014 елның 31 декабрь № 1100 карарының 6.4.2 пункты нигезендә (алга таба – 1100 номерлы карар) балигъ булмаганнар өчен махсуслаштырылган учреждениедә социаль хезмәтләр күрсәтү, Россия Федерациясе законнары нигезендә балигъ булмаганнарга ашыгыч социаль ярдәм күрсәтү һәм ятим балаларның һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балаларның киләчәк тормышын кайгырту мәсьәләләрен чишү өчен кирәкле вакыт эчендә социаль хезмәтләр күрсәтү шәхси программасы нигезендә тормышка ашырыла.

Социаль хезмәтләр күрсәтү чорының уртача озынлыгы – 3 айдан 6 айга кадәр, максималь озынлыгы – бер ел.

Шуның белән бергә, 2022 елдан 2025 елның сентябренә кадәр 226 баланың 1 елдан артык социаль приютта яшәве ачыкланды. Балаларның социаль приютларда булу вакытын арттыруның төп сәбәпләре булып гаиләгә кайту буенча ата-аналар белән озак вакыт реабилитацияләү эше, ата-ана хокукларыннан мәхрүм итү/чикләү буенча судка озак вакыт документлар җыю, балалар йортына юлламалар көтүнең озак вакыты, балигъ булмаганнар өчен тәрбиягә алу һәм опекунлык гаиләләрен озак сайлау һ.б. тора.

 Үткәрелгән мониторинг кысасында безнең тарафтан шулай ук билгеләп үтелгәнчә, балалар өчен социаль приютларда социаль хезмәтләр күрсәтү турындагы килешүләр берьюлы бер елга төзелгән, бу социаль приютлар эшенең баланың нормаль тормыш шартларын вакытлыча хуплауга һәм тизрәк торгызуга юнәлдерелгән төп принципларга каршы килә, шулай ук балалар мәнфәгатьләренә каршы килә, чөнки аларның учреждениедә булуларын озакка суза һәм баланың гаиләгә кайтуына яки аны алга таба урнаштыруга комачаулый.

Югарыда бәян ителгәннәргә бәйле рәвештә, Вәкаләтле вәкил балалар өчен социаль приют директорларының игътибарын ата-аналар (законлы вәкилләр) белән алты айдан да артмаган срокка социаль хезмәтләр күрсәтүгә шартнамәләр төзү кирәклегенә юнәлтте. Бу хәлне даими рәвештә яңадан карарга һәм баланың актуаль ихтыяҗларыннан чыгып карар кабул итәргә һәм бары тик аерым очракларда гына килешүне бер елга кадәр озайтырга мөмкинлек бирә.

Тикшерү барышында тәрбиягә алган һәм опекун гаиләләрендәге балаларның социаль приютларда булу мәсьәләләренә аерым игътибар бирелде.

«Ласка» социаль приютында опекуннарның язма гаризасы нигезендә кабул ителгән алты балигъ булмаган бала булган.

Мәсәлән, 2024 елның 22 ноябрендә «Ласка» социаль приютына балигъ булмаган Ш. кабул ителгән, ә 2025 елның 27 гыйнварында аның сеңлесе С. Әлеге приютка кадәр булган хәлләр балаларның аеруча авыр хәлдә калуын күрсәтә: аналары хокукыннан мәхрүм ителгән, һәм 2016 елның июненнән алар М.ның тәрбиягә алган гаиләсендә яшәгәннәр, анда, булган мәгълүматларга караганда, даими рәвештә тәрбиягә алган ана ягыннан физик җәберләүгә дучар булганнар.

Әгерҗе районы башкарма комитетының 2024 ел, 27 май, № 153 карары нигезендә Ш. һәм С. опекуны итеп гражданка К. билгеләнә. Әмма алты айдан соң гражданка К. балаларны «Ласка» приютына урнаштыра, моны «конфликт» һәм «авыр тормыш хәле» дип аңлата.

2025 елның февралендә «Чаллы шәһәренең ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балаларны гаиләгә урнаштыруга ярдәм итү үзәге» белгечләре тарафыннан гражданка К.ның балаларны тәрбияләргә теләге юклыгы билгеләп үтелде. «Ласка» социаль приюты җитәкчелеге шулай ук гражданка К. белән балигъ булмаган балалар арасында психологик контакт булмавын раслады. Бу хакта Әгерҗе районының опека һәм попечительлек органына берничә тапкыр «Ласка» социаль приюты хәбәр итте.

Вәкаләтле вәкил Аппараты Әгерҗе районының опека һәм попечительлек органының 2025 елның февраленнән сентябренә кадәр опека килешүен өзү өчен тиешле чаралар күрмәвен ачыклады.

Эш төркеме әгъзалары шулай ук балалар өчен социаль приютларның балигъ булмаганнар турында мәгълүматларны бердәм банкка һәрвакытта да вакытында кертмәвенә игътибар иттеләр.

Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының «Социаль куркыныч хәлдәге балигъ булмаганнар һәм аларның гаиләләре турында Татарстан Республикасының бердәм белешмәләр банкын төзү турында» 2010 елның 22 апрелендәге 294 номерлы карарының 3 бүлеге нигезендә Бердәм белешмәләр банкына балигъ булмаганнар өчен социаль-тернәкләнү үзәкләрендә, социаль приютларда, махсус укыту үзәкләрендә тотылучы социаль ярдәмгә мохтаҗ балигъ булмаганнар кертелә.

Әмма «Ласка» социаль приютында приютта яшәүче 20 балигъ булмаган баланың бары тик 3 гаиләдән 6 баласы турында гына мәгълүмат бердәм мәгълүматлар банкына кертелгән, бу исә әлеге мәгълүматлар банкын формалаштыру һәм алып баруга карата билгеләнгән таләпләрнең тулысынча үтәлмәвен күрсәтә.

Мониторинг кысасында балалар өчен социаль приютларның балигъ булмаганнарның күзәтүчесезлеген һәм хокук бозуларын профилактикалау субъектлары белән үзара хезмәттәшлеге мәсьәләләренә дә аерым игътибар бирелде.

Балигъ булмаганнарның күп вакытын мәгариф мохитендә уздыруын исәпкә алсак, мәгариф оешмалары белән үзара хезмәттәшлек беренчел әһәмияткә ия. Социаль приютларга урнаштырганда белем бирү оешмасының алмашынуы мәктәпләрнең педагогик составы ягыннан да, социаль приют тәрбиячеләре ягыннан да ныклы игътибар кирәклегенә китерә, чөнки яңа коллективта адаптация процессы һәм шәхес ара мөнәсәбәтләр формалаштыру катлаулы бурыч булып тора.

Шул ук вакытта эшче төркем тарафыннан «Шатлык» социаль приютының балалар укый торган гомуми белем бирү учреждениеләре белән эшен тиешенчә оештырмавы билгеләнде. Болар:

– Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районының 2 нче Питрәч урта гомуми белем бирү мәктәбе;

– Россия Герое Иван Алексеевич Додосов исемендәге аерым фәннәрне тирәнтен өйрәнүче 1 нче Питрәч урта гомуми белем бирү мәктәбе.

Уртак эш планы төзелмәгәнлеге, күзәтү көндәлекләре алып барылмаганлыгы, балалар очраша торган хәлләргә анализ мәгариф оешмаларында да, «Шатлык» социаль приютында да үткәрелмәгәнлеге ачыкланды. Әлеге фактлар ведомствоара хезмәттәшлекнең җитәрлек дәрәҗәдә булмавын һәм һәр балага индивидуаль якын килүнең нәтиҗәле гамәлгә ашырылмавын күрсәтә.

Шулай ук «Балигъ булмаганнарның күзәтүчесезлеген һәм хокук бозуларын профилактикалау системасы нигезләре турында» 1999 елның 24 июнендәге 120-ФЗ номерлы Федераль законның 13 нче маддәсе 5 өлешенең 2 пункты нигезендә социаль реабилитациягә мохтаҗ балигъ булмаганнар өчен махсуслаштырылган учреждениеләр, күрсәтелгән учреждениеләрнең уставлары яисә алар турындагы нигезләмәләр нигезендә балигъ булмаганнарга, аларның ата-аналарына яисә башка законлы вәкилләренә авыр тормыш хәлләрен бетерүдә, балигъ булмаганнарның уку, эшләү, яшәү урынындагы яшьтәшләре коллективларында социаль статусын торгызуда социаль, психологик һәм башка төрле ярдәм күрсәтәләр.

 

Күрсәтелгән норманы бозып, 2025 елның маеннан октябренә кадәр «Шатлык» социаль приютында психолог вазыйфасы вакантлы булган, шуңа бәйле рәвештә социаль приютта тәрбияләнүче балигъ булмаган балаларга психологик ярдәм күрсәтелмәгән.

Мониторинг нәтиҗәләре буенча эшче төркем әгъзалары тарафыннан билгеләп үтелгәнчә, балигъ булмаганнар эшләре һәм аларның хокукларын яклау буенча муниципаль комиссияләр тарафыннан социаль куркыныч хәлдәге гаиләләр белән эшләүне оештыруда, шулай ук балалар өчен социаль приютлардагы балигъ булмаганнарның хокукларын һәм законлы мәнфәгатьләрен яклауны тәэмин итүдә координацияләү роле тиешенчә гамәлгә ашырылмый.

Опека һәм попечительлек органнары эшчәнлегенә

 мониторинг нәтиҗәләре

Районнарга чыгу кысасында Татарстан Республикасы Питрәч, Әгерҗе, Алексеевск муниципаль районнарының опека һәм попечительлек органнары эшчәнлеген аерым өйрәндек.

Питрәч муниципаль районының опека һәм попечительлек бүлеге эшчәнлегенең уңай нәтиҗәләрен аерым билгеләп үтәргә кирәк. Шул ук вакытта Әгерҗе һәм Алексеевск муниципаль районнарында опека һәм попечительлек өлкәсендә закон таләпләрен бозу очраклары ачыкланды.

 Опекуннарның һәм опекада булганнарның шәхси эшләрен сайлап өйрәнү барышында кайбер очракларда Әгерҗе һәм Алексеевск муниципаль районнарының опека һәм попечительлек органнары тарафыннан опекага алынганнарның яшәү шартларын планлы тикшерүнең билгеләнгән сроклары үтәлмәве ачыкланды.

Шулай ук шуны да билгеләп үтәргә кирәк: 2024 ел өчен опекуннар хисабына сайлап анализ ясау опекуннар биргән белешмәләрнең җитешсезлекләрен һәм аермалыкларын ачыклады, бу опекуннар милкеннән максатчан файдаланмау яисә опекунлык бурычларын тиешенчә үтәмәү мөмкинлеген дәлилләде.

Мәсәлән, З.ның шәхси эшен өйрәнү барышында 2024 елның 25 июнендә балигъ булмаган кызның счетыннан акча алынды, дип билгеләнгән. Алексеевск муниципаль районының опека һәм попечительлек органы хезмәткәрләре тарафыннан Алексеевск районы башкарма комитеты җитәкчесенең опекунга, лагерьга юллама алу өчен балигъ булмаган кыз счетыннан акча алырга рөхсәт итә торган карарлары тапшырылган. Шуңа да карамастан, шәхси эштә дә, опекун гаризасына да юлламаны түләүне раслаучы документлар беркетелмәгән.

 Вәкаләтле вәкил катнашканнан соң Алексеевск районының опека һәм попечительлек органы тарафыннан фикер каршылыкларының сәбәпләрен ачыклауга һәм дөрес мәгълүматны һәм раслый торган документларны тапшыруны тәэмин итүгә юнәлдерелгән чаралар күрелде.

 Күчмә тикшерү барышында шулай ук Алексеевск муниципаль районының опека һәм попечительлек органының ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балалар файдасына алиментны вакытында түләтүне тиешле контрольдә тотмавы ачыкланды.

Россия Федерациясе Гаилә кодексының 71 нче маддәсе нигезендә ата-ана хокукларыннан мәхрүм итү ата-ананы үз баласын матди яктан карау бурычыннан азат итми.

«Балигъ булмаганнарның хокук бозуларының күзәтүчесезлеген профилактикалау системасы нигезләре турында» 1999 елның 24 июнендәге 120-ФЗ номерлы Федераль законның 9 нчы маддәсе 4 пункты нигезендә балаларның законлы вәкилләре балигъ булмаганнарның хокукларын бозган өчен, шулай ук аларны тәрбияләү, укыту бурычларын үтәмәгән яисә тиешенчә үтәмәгән өчен Россия Федерациясе законнарында һәм Россия Федерациясе субъектлары законнары нигезендә җаваплылык тота.

Шуның белән бергә тәрбиягә бала алучы һәм опекун гаиләләрендә тәрбияләнүче ятим балаларның һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балаларның мөлкәти хокукларын яклау һәм балаларның шәхси счетларына алимент керүен тикшереп тору максатыннан, опека һәм попечительлек органы белгечләре суд приставлары хезмәтенең структур бүлекчәләренә алимент түләтү буенча башкарма эш барышы, суд приставлары тарафыннан күрелгән чаралар турында мәгълүмат бирү турында үз вакытында запрослар җибәрмәделәр.

Шуны да билгеләп үтәргә кирәк: балалар өчен социаль приютлар мониторингы һәм районнарның опека һәм попечительлек органнары мониторингы нәтиҗәләре Вәкаләтле вәкил каршындагы Эксперт советы утырышында (2025 елның 26 ноябре) тикшерелде, анда Россия Федерациясе Дәүләт Думасы һәм Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутатлары, Татарстан Республикасы Рәисе администрациясе, Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты Аппараты, республика прокуратурасы вәкилләре, шулай ук профильле министрлыклар, ведомстволар һәм башкарма комитетлар вәкилләре катнашты.

Вәкаләтле вәкил каршындагы Эксперт советы эше нәтиҗәләре буенча Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләре (шәһәр округлары) башлыкларына, муниципаль берәмлекләрдә (шәһәр округларында) балигъ булмаганнарның күзәтүчесезлеген һәм хокук бозуларын профилактикалау субъектларына, авыр тормыш хәлендә калган балигъ булмаганнарның вакытлыча яшәвен һәм социаль тернәкләнүен тәэмин итүче балалар өчен социаль приютларга тәкъдимнәр әзерләнде һәм җибәрелде.

Әлеге тәкъдимнәрнең үтәлешен контрольдә тоту Вәкаләтле вәкил Аппараты тарафыннан 2026 елда гамәлгә ашырылачак.

1. 7. УҢАЙЛЫ ӘЙЛӘНӘ-ТИРӘ МОХИТКӘ ХОКУК

Россия Федерациясе Конституциясе һәр гражданның экологик имин шартларда яшәү һәм әйләнә-тирә мохитнең торышы турында дөрес мәгълүмат алу хокукын гарантияли. Әлеге хокук кешенең төп ирекләре арасында төп урынны алып тора һәм аның иминлек дәрәҗәсен турыдан-туры билгели.

2025 елда Татарстан Республикасында гражданнарның экологик иминлеккә хокуклары гарантияләрен гамәлгә ашыруга юнәлдерелгән эш дәвам итте. «Экологик иминлек» илкүләм проектын гамәлгә ашырганда узган елда төбәктә 1,2 млрд сумнан артык акча үзләштерелгән. Әлеге проект кысасында республикада Чаллы шәһәрендә Мәләкәс елгасы үзәненең бер өлешен чистарту эшләре башланды (проектны 2027 елда тәмамлау планлаштырыла), һәм Казан шәһәренең Отар һәм Победилово бистәләре янындагы ләм кырларын рекультивацияләү эше 93 процентка төгәлләнгән.

«Татарстан Республикасында урманнарны саклау» төбәк проекты кысасында 111 млн сумнан артык акча урманнарны торгызуга һәм техниканы модернизацияләүгә юнәлдерелгән, 2 мең гектардан артык мәйданда урман торгызу эшләре башкарылган. Әйләнә-тирә мохитне саклау һәм табигать ресурсларын торгызу буенча дәүләт программасы кысасында өстәмә рәвештә 74 максатчан чара уздырылган.

Республикада табигатьне саклау чараларын финанслауның гомуми күләме 16,8 млрд сум тәшкил итте.

Татарстан Экология һәм табигый байлыклар министрлыгы (алга таба – Экология министрлыгы) үткәргән социологик сораштыру нәтиҗәләре буенча, Татарстан Республикасында экологик проблемаларга кызыксыну 2022 ел белән чагыштырганда 3,5 процентка арткан. Ничек кенә булмасын, экология мәсьәләләре белән республикада яшәүчеләрнең 84,6 проценты кызыксына. Сораштыруда катнашучыларның 42,1 проценты республикада соңгы 2–3 елда экологик хәл яхшырды дип саный.

2025 елда «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасында «Экология» юнәлеше буенча 1231 мөрәҗәгать басылып чыкты, шулардан гражданнар мөрәҗәгатьләренең күбесе мондый категорияләрдә:

– «Чүплекләр» – 582 мөрәҗәгать,

– «Һава» – 290 мөрәҗәгать,

– «Су» – 185 мөрәҗәгать.

Экология һәм каты коммуналь калдыклар белән эш итү мәсьәләләре буенча «Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләрнең (функцияләрнең) Бердәм порталы» дәүләт системасы кире элемтә платформасы аша узган елда 1573 хәбәр килгән.

Гражданнарның уңайлы әйләнә-тирә мохиткә хокукларын саклау мәсьәләләрендә Вәкаләтле вәкил Казан районара табигатьне саклау прокуратурасы, Татарстан районара табигатьне саклау прокуратурасы, Экология министрлыгы, Росприроднадзорның Татарстан Республикасы буенча идарәсе белән тыгыз элемтәдә торды.

Әйтик, табигатьне саклау ведомстволары җитәкчеләре белән берлектә гражданнардан килгән мөрәҗәгатьләрне һәм хәбәрләрне анализлау барышында ачыкланган проблемалы мәсьәләләр 2025 елның июнендә Татарстан Республикасында «Төбәк белән идарә итү үзәге» проектын гамәлгә ашыру буенча проект офисы утырышында каралды.

Вәкаләтле вәкил эшчәнлеге кысасында шулай ук гражданнардан кергән мөрәҗәгатьләрне карауны турыдан-туры тикшереп тору гамәлгә ашырыла. Әлеге эш даими нигездә алып барыла һәм гражданнарның экологик хокукларын тәэмин итү системасының мөһим элементы булып тора.

Мисал өчен, безнең адреска «ГЛОНАСС+ 112» системасы аша мөрәҗәгать килде. Гражданин А. Лениногорск муниципаль районының Подлесный бистәсендә дуңгызчылык фермасының калдыкларны җирлек рельефына (туфракка) агызуы һәм атмосфера һавасын пычратуы турында яза.

Бистәдә яшәүчеләрнең тормыш иминлегенә хокукларын яклау максатыннан Вәкаләтле вәкил экология министры адресына мөрәҗәгать итте. Экология министрлыгы хезмәткәрләре күчмә тикшерү барышында «Агро-Строй» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте җир кишәрлегендә урнашкан дуңгызчылык комплексы территориясеннән агып төшә торган суларның законсыз агызылу факты ачыкланды, бу туфракның пычрануына китергән.

Ачыкланган хокук бозу нәтиҗәсендә Экология министрлыгы тарафыннан Татарстан Республикасы Арбитраж судына юридик заттан Татарстан Республикасы бюджетына китерелгән зыянны түләттерү турында дәгъва гаризасы бирелгән. Еллык докладны язу вакытында эш суд каравында иде.

 Шулай ук муниципаль районнарга даими бару барышында Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре гражданнар мөрәҗәгатьләрен тиешенчә үтәмәү фактлары буенча «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасында тикшерүләр үткәрде.

Вәкаләтле вәкил адресына Актаныш муниципаль районының Татар Ямалы авылында Сосновский балтырганына каршы көрәш чараларының булмавы турында гражданка Г. мөрәҗәгате килеп ирешкән. Соңгы вакытта бу агулы үләннең үсү мәйданы шактый артты, бу җирле экологик система өчен генә түгел, ә халыкның сәламәтлегенә дә җитди куркыныч тудырды, дип билгеләп үтелде.

Вәкаләтле вәкил Актаныш муниципаль районы башлыгына торак пункт территориясендә куркыныч үсемлекләрне контрольдә тоту һәм юк итү буенча тиешле чаралар күрү турында тәкъдимнәр җибәрде.

Актаныш муниципаль районының җирле үзидарә органы проблеманы хәл итте. Безнең мөрәҗәгатьтән соң әлеге мөрәҗәгатьне кабул итү һәм үтәү буенча тиешле чаралар күрелде.

Хәбәрләрне модерацияләү һәм анализлау йомгаклары буенча Вәкаләтле вәкил, башкарма хакимият органнарының, җирле үзидарә органнарының һәм хуҗалык субъектларының җаваплы затларына гражданнарның уңайлы әйләнә-тирә мохиткә хокукларын саклауга һәм яклауга бәйле 25 тән артык тәкъдим җибәргән.

Атмосфера һавасын саклау

Хисап елында без социаль челтәрләргә өзлексез мониторинг үткәрдек, аның нәтиҗәсендә гражданнарның уңайлы әйләнә-тирә мохиткә хокукларына кагылышлы 1 496 мөрәҗәгать ачыкланды, шуларның күбесе (767, ягъни 50 проценттан артыгы) атмосфера һавасын пычрату проблемаларына бәйле иде.

2025 елда социаль челтәрләргә Яшел Үзән муниципаль районының Осиново бистәсендә һәм Казан шәһәренең төньяк өлешендә яшәүчеләрнең һаваның пычрануына карата шикаятьләре килүе дәвам итте. Ә ел дәвамында «Халык контроле» Татарстан Республикасы дәүләт мәгълүмат системасына әлеге проблема буенча 90 хәбәрнамә керде, алар системаны кулланучыларның 281 теләктәшлеген алды, бу узган еллар белән чагыштырганда азрак (2023 елда – 300 дән артык хәбәрнамә, 1100 теләктәшлек, 2024 елда – 200 дән артык хәбәрнамә, 746 теләктәшлек), бу – Экология министрлыгы тарафыннан күрелә торган чаралар нәтиҗәсе. Бу мониторингны көчәйтү, республика башкаласыннан 3 км радиуста яңа предприятиеләр өчен пычрануны исәпләүнең җыелма системасын кертү, нәтиҗәдә Казан шәһәренең төньягында зарарлы матдәләрнең рөхсәт ителгән чик концентрациясеннән артып китү саны сигез тапкырга кимеде, бу проблема буенча гражданнарның мөрәҗәгатьләре санын киметүгә китерде, бу хакта шулай ук «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасына кергән хәбәрнамәләрнең югарыда күрсәтелгән статистикасы да раслый.

Шулай ук ел дәвамында «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасына гражданнардан Биектау муниципаль районында һаваның пычрануы турында 18 хәбәрнамә кергән, аларны системадан 140 кулланучы хуплаган.

Вәкаләтле вәкил әлеге шикаятьләрне тиешле тәкъдимнәр белән башкарма хакимиятнең әйләнә-тирә мохитне саклау өлкәсендә дәүләт идарәсен гамәлгә ашыра торган органнарына җибәргән иде, шулай ук 2025 елның августында Биектау муниципаль районында узган күчмә киңәшмәдә каралды. Мәгълүмат шулай ук Казан районара табигатьне саклау прокуроры адресына да җибәрелде.

Казан районара табигатьне саклау прокуратурасы үткәргән контроль (күзәтчелек) чаралары нәтиҗәләре буенча һаваны пычратучы «Астра Синтез» ҖЧҖ икәнлеге ачыкланды, ул 19 чыганак аша пычраткыч матдәләр чыгара, алар нигездә – мазут һәм дизель ягулыгы яну нәтиҗәсендә барлыкка килә торган төтен газлары.

Прокуратура органы тикшерү нәтиҗәләре буенча предприятие адресына тәкъдимнәр кертте, алар карала, шулай ук административ хокук бозулар турында Россия Федерациясе Кодексының 8.1 маддәсе буенча административ хокук бозу турында эш кузгату турында карар чыгарылды һәм административ штраф билгеләнде.

Моннан тыш, 2025 елның сентябрендә Роспотребнадзорның Татарстан Республикасы буенча идарәсе тарафыннан әлеге юридик затны тикшерү уздырылган. Санитар-саклау зонасы проектларының санитария кагыйдәләренә туры килүе турында санитар-эпидемиологик нәтиҗәләр булмау, күрсәтелгән предприятиенең йогынты зонасында атмосфера һавасы сыйфатына производство контроле үткәрмәгән өчен Роспотребнадзор тарафыннан гаепле зат РФ КоАП 6.3 маддәсенең 1 өлеше буенча административ җаваплылыкка тартылды.

Су объектларын саклау

Экологик иминлеккә бәйле тагын бер мөһим аспект – су ресурсларын саклау.

Татарстан Республикасы Рәисе ярдәме белән 2018 елдан 2025 елга кадәр республикада 28 су объекты савыктырылды, 44 елга чистартылды, 79 гидротехник корылма ремонтланды, 12 яр ныгыту корылмасы төзелде, шулай ук 23 чакрым эшләми торган нефть үткәргечләре сүтелде.

Татарстан Республикасы 2025 ел йомгаклары буенча «Экологик иминлек» илкүләм проекты кысасында оештырылган «Россия суы» Бөтенроссия акциясендә беренче урынны алды. Бер ел эчендә республикада 6794 табигатьне саклау чарасы уздырылды, аларда республиканың 410 меңнән артык кешесе катнашты. Нәтиҗәдә 12 мең километрдан артык яр буе линиясен тәртипкә китерү мөмкин булды.

Социаль челтәрләр мониторингы йомгаклары буенча экология тематикасы буенча фикер алышуларда популярлыгы буенча икенче урында су объектларын саклау мәсьәләләре тора – 494 хәбәр килгән, бу әлеге юнәлеш буенча килгән хәбәрләрнең гомуми өлешенең 30 процентын тәшкил итә.

«Халык контроле» Татарстан Республикасы дәүләт мәгълүмат системасында «Су» категориясе буенча иң күп мөрәҗәгатьләр Казан шәһәре (74), Яшел Үзән (17), Лаеш (16) һәм Питрәч (12) муниципаль районнары, Чаллы шәһәре (11) һәм Биектау муниципаль районы (9) буенча бастырылган.

Мәсәлән, «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасына килгән мөрәҗәгатьләрне карау барышын мониторинглау кысасында, без, Казанның Томанлы урамындагы су объектына төзелеш чүп-чарын түгү һәм ташлау мәсьәләсе буенча 2025 ел 4 сентябрь № 7094950 шикаятен ачыкладык, аны 125 кулланучы хуплады һәм 169 тапкыр шәрехләде.

Әлеге проблеманың социаль әһәмиятен исәпкә алып, Вәкаләтле вәкил мөрәҗәгатьтә күрсәтелгән хокук бозуларны бетерү буенча чаралар күрү максатында Татарстан Республикасы Экология һәм табигый ресурслар министры адресына мөрәҗәгать юллады.

Экология министрлыгы тарафыннан табигатьне саклау законнарын бозучыларга карата уртак чаралар нәтиҗәсендә РФ КоАП 8.2, 8.42 маддәләренең 3.3 өлеше буенча административ җәза билгеләү турында карар чыгарылды. Административ штрафлар түләнмәү сәбәпле, 2026 елда министрлык тарафыннан хокук бозучыга карата дәгъва характерындагы эш дәвам ителәчәк.

Узган елда гражданнарның уңайлы әйләнә-тирә мохиткә хокуклары бозылу ихтималы турындагы мәгълүматны тикшерү кысасында, Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре контроль-күзәтчелек органнары, җирле үзидарә органнары һәм юридик затлар вәкилләре белән берлектә күчмә тикшерү чараларында катнашты.

2025 елның октябрендә Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәре Казан районара табигатьне саклау прокуратурасы вәкилләре белән берлектә, «Водоканал-Сервис» ҖЧҖ (Арча шәһәре) карата Арча муниципаль районында Казансу елгасына агызылган суларны агызу барышында табигатьне саклау законнарын бозу факты буенча тикшерүдә катнашты.

Тикшерү нәтиҗәләре буенча хокук бозулар ачыкланган, атап әйткәндә: юридик зат тарафыннан пычраткыч матдәләрнең рөхсәт ителә торган концентрациясе чикләреннән күп тапкырга артып киткән, агынты сулар билгеләнгән нормативлардан артыграк агызылган, бу су объектына 6 млн. сумнан артык зыян китергән һ.б.

Ачыкланган хокук бозулар нәтиҗәсендә прокуратура органы тарафыннан хокук бозучыга карата закон бозуларны бетерү турында күрсәтмә кертелде, шулай ук административ хокук бозу турында эш кузгату турында карар чыгарылды, алар карала. Шулай ук су объектына китерелгән зыянны каплау өлешендә предприятиегә карата дәгъва характерындагы чаралар күрү мәсьәләсе дә карала.

Бүлектә күрсәтелгән очраклар җәмәгать контроле һәм экологик хокук бозуларга цифрлы платформалар аша оператив җавап бирү системасының нәтиҗәлелеген ачык күрсәтә.

Мондый хокук бозуларга вакытында җавап бирүнең мөһимлеген исәпкә алып, Татарстан Республикасы җирле үзидарә органнарына әйләнә-тирә мохитне саклау буенча чаралар планын төзегәндә һәм тиешле финанс чараларын бүлгәндә, республика халкының «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасы һәм «Дәүләт хезмәтләре. Бергәләп хәл итәбез» кире элемтә платформасы аша кергән мөрәҗәгатьләрен исәпкә алырга киңәш итәбез.

Законсыз чүплекләр мәсьәләләре

2025 елда экология мәсьәләләре буенча Вәкаләтле вәкил адресына 31 мөрәҗәгать теркәлгән. «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасында узган елда «Экология» юнәлеше буенча гражданнарның 1231 мөрәҗәгате басылып чыкты, бу узган ел белән чагыштырганда 5 процентка күбрәк.

Законсыз чүплекләр оешу мәсьәләләре буенча гражданнардан килгән мөрәҗәгатьләрнең күпчелеге Казан (238 мөрәҗәгать), Чаллы (71), Лаеш (47), Тукай (36), Яшел Үзән (27), Алабуга (21), Әлмәт һәм Биектау (20 шәр), Түбән Кама (16) муниципаль районнары буенча бастырып чыгарылган.

Республика муниципаль берәмлекләренең башкарма комитетлары белән нәтиҗәле хезмәттәшлек нәтиҗәсендә Казан шәһәре, Әлмәт, Арча, Биектау, Зәй, Яшел Үзән, Лаеш, Питрәч, Спас муниципаль районнары территорияләрендә санкцияләнмәгән чүплекләр бетерелде.

«Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасында гражданнарга белдерүләр модерациясе барышында, безнең тарафтан шулай ук җаваплы башкаручылар тарафыннан «Гариза хәл ителде» дигән нигезсез статус бирү очраклары ачыкланды.

 Шулай итеп, без Алабуга муниципаль районының «Түбән Кама» милли паркы территориясендәге законсыз чүплекне бетерү мәсьәләсе буенча «Халык контроле» системасында «Гариза хәл ителде» статусын нигезсез бирү фактын ачыкладык. Мониторинг барышында хәбәрнамәләр, аларның карары турында мәгълүмат бирелмәү сәбәпле, эшкә кире кайтарылды. Алга таба системада башкаручылар, раслаучы фотоотчет урнаштырып, хәбәрнамә буенча чаралар күрү турында мәгълүмат бирделәр. Хәзерге вакытта әлеге чүплек бетерелгән.

Башкарылган эшләргә карамастан, мониторинг барышында чүплекләр барлыкка килүнең яңа фактлары теркәлү дәвам итә, бу исә халыкның мөрәҗәгатьләренә оператив җавап бирүне һәм дәүләт һәм муниципаль органнарның даими контролен таләп итә.

Шулай итеп, Вәкаләтле вәкилгә Лениногорск шәһәренең Яр буе урамында янгын куркынычы булган калдыкларны законсыз туплау турында граждан Т. мөрәҗәгате килеп ирешкән. Әлеге мөрәҗәгать безнең тарафтан Экология министрлыгына җибәрелде һәм Лениногорск шәһәре башкарма комитеты адресына табигатьне саклау законнарының мәҗбүри таләпләрен бозуга юл куймау турында кисәтү игълан ителде. Кабул ителгән чаралар нәтиҗәсендә рөхсәтсез чүплек бетерелде.

Шулай ук Вәкаләтле вәкил адресына Тукай муниципаль районының Олы Шилнә авылы территориясендә табигатьне саклау законнарын бозу, шул исәптән табигый чишмәләре булган чокырны күмү һәм агачларны кисү турындагы мөрәҗәгатьне карау йомгаклары буенча Экология министрлыгы җитештерү һәм куллану калдыклары белән эш итү өлкәсендә табигатьне саклау законнарын бозуны ачыклады, атап әйткәндә, урын ачыкланды.

Хәзерге вакытта Экология министрлыгы тарафыннан Чаллы шәһәр судына хокук бозуны бетерү һәм хокук бозучыны туфракка китерелгән зыянны капларга мәҗбүр итү максатыннан дәгъва гаризасы җибәрелгән. Әлеге мөрәҗәгатьне төгәл үтәү мәсьәләсе Вәкаләтле вәкил контролендә кала.

Каты коммуналь калдыклар белән эш итү өлкәсендәге мәсьәләләрне хәл итү

Калдыкларны җыюны, алып китүне һәм утильләштерүне оештыруның нәтиҗәлелеге халыкның тормыш сыйфатына һәм Татарстан Республикасында экологик хәлгә турыдан-туры йогынты ясый. Дәүләт һәм муниципаль органнарның, каты коммуналь калдыклар белән эш итү буенча төбәк операторларының һәм гражданнарның үзара хезмәттәшлеге, әлеге өлкәдә барлыкка килә торган мәсьәләләрне хәл итү өчен кирәкле шарт булып тора.

Вәкаләтле вәкил Аппараты күп еллар дәвамында каты көнкүреш калдыклары белән эш итү буенча төбәк операторлары белән актив хезмәттәшлек алып бара, шул исәптән «Халык контроле» Татарстан Республикасы дәүләт мәгълүмат системасында эшләү юлы белән.

Уртак тырышлык белән күрелгән чаралар нәтиҗәсендә агымдагы елда каты көнкүреш калдыклары белән эш итү мәсьәләләре буенча системага мөрәҗәгатьләр санын 36 процентка киметүгә ирешелде (2025 елда «Каты коммуналь калдыклар» юнәлеше буенча 3173 мөрәҗәгать керде, ә 2024 елда 4318 мөрәҗәгать басылып чыкты).

Хисап елында каты көнкүреш калдыкларын чыгару мәсьәләләре буенча бастырылган мөрәҗәгатьләрнең 94 проценты (719 дан 673 е), шулай ук контейнер мәйданчыкларын төзү һәм карап тоту мәсьәләләре буенча мөрәҗәгатьләрнең 87–88 проценты (2679 мөрәҗәгатьнең 2323е) үтәлгән, бу республикада калдыклар әйләнешенә бәйле хәлнең планлы рәвештә яхшыруын күрсәтә.

Республиканың муниципаль районнары һәм шәһәр округлары буенча «Каты көнкүреш калдыкларын чыгару» категориясе буенча Казан шәһәре буенча – 311, Чаллы шәһәре буенча – 54, Лаеш шәһәре буенча – 48, Алабуга һәм Яшел Үзән муниципаль районнары буенча – 45;

контейнер мәйданчыкларын төзү һәм карап тоту мәсьәләләре буенча: Казан шәһәре буенча – 1318, Яшел Үзән шәһәре буенча – 261 һәм Лаеш муниципаль районнары буенча – 202, Чаллы шәһәре буенча – 187 һәм Әлмәт муниципаль районында – 105 мөрәҗәгать.

2025 елда «ПЖКХ «ИК» ҖЧҖ һәм «Гринта» ҖЧҖ каты көнкүреш калдыклары белән эш итү буенча төбәк операторлары адресына 370 һәм 111 мөрәҗәгать кергән.

Казан шәһәрендә быел 147 яңа контейнер мәйданчыгы төзекләндерелде, биш ел эчендә барлыгы 289 мәйданчык. Агымдагы елда республика буенча каты коммуналь калдыкларны туплау өчен 4 меңнән артык контейнер алыштырылды һәм урнаштырылды.

Кабул ителгән чараларга карамастан, контейнер мәйданчыкларын төзү һәм карап тоту мәсьәләсе актуаль булып кала бирә. Әлеге проблема буенча мөрәҗәгатьләр Вәкаләтле вәкил адресына да керә.

Әйтик, безнең адреска граждан З. Биектау районы Красносельский авыл җирлегенең Биектау тимер юл станциясенең Мәктәп урамы буенча көнкүреш калдыкларын җыю өчен контейнер мәйданчыгын киртәләп алмавы турында мөрәҗәгать итте, нәтиҗәдә, бункерны көнкүреш калдыклары белән тиз тутыру сәбәпле, калдыкларның контейнер мәйданчыгыннан читкә таралуын кисәтү тәэмин ителмәде. Без бу мөрәҗәгатьне, чаралар күрү өчен, Биектау районы прокуратурасына җибәрдек.

Әлеге факт буенча прокуратура органы тарафыннан Татарстан Республикасы Биектау муниципаль районының Красносельский авыл җирлеге башкарма комитеты җитәкчесе адресына, ачыкланган закон бозуларны бетерү турында күрсәтмә бирелде. Шулай ук Роспотребнадзорның Татарстан Республикасы буенча идарәсенең Биектау территориаль бүлеге тарафыннан Красносельский авыл җирлеге башкарма комитетына хокук бозуларны бетерү турында дәгъва гаризасы җибәрелде, ул карау стадиясендә.

Әйтергә кирәк: экологик иминлекне тәэмин итү Татарстан Республикасы дәүләт сәясәтенең өстенлекле юнәлеше булып тора. Дәүләт хакимияте органнарының, җирле үзидарә органнарының һәм җәмәгатьчелекнең уртак тырышлыгы, һичшиксез, әйләнә-тирә мохиткә тискәре йогынтыны киметергә һәм республика гражданнарының тормыш сыйфатын күтәрергә мөмкинлек бирәчәк.

 

5. МӘҖБҮРИ ТОТУ УРЫННАРЫНДА КЕШЕ ХОКУКЛАРЫН ЯКЛАУ

Мәҗбүри тоту урыннарындагы затларның хокукларын яклау мәсьәләләре социаль-әхлакый әһәмияткә ия һәм аларның гражданлык-хокукый хәлен билгеләү, иректән мәхрүм итү урыннарында санитария нормаларын үтәү, матди-көнкүреш, медицина-санитария тәэмин ителеше, режим таләпләрен һәм сак астында тоту срокларын үтәү үзенчәлекләре белән бәйле.

Россиядә тоткыннарның һәм сак астында булган затларның хокукларын тәэмин итүгә зур игътибар бирелә, бу закон чыгару инициативаларында һәм гамәли чараларда чагыла.

 2025 елда бу юнәлештә мөһим адымнарның берсе, Россия Федерациясе җинаять законнарын гуманизацияләүгә, хөкем ителгәннәрне төзәтү һәм аларның гаилә бәйләнешләрен саклап калу өчен өстәмә шартлар тудыруга юнәлдерелгән «Россия Федерациясе Җинаять кодексының 82 маддәсенә үзгәрешләр кертү турында» 2025 ел, 24 июнь, № 174-ФЗ Федераль закон кабул итү булды. Бу максатларда йөкле хатынга, ундүрт яшькә кадәрге баласы булган хатынга, ундүрт яшькә кадәрге баласы булган һәм ялгыз калган ир-атка җәза үтәүне кичектерүне гамәлдән чыгару яки кичектерүне саклап калу турындагы мәсьәләне суд тарафыннан хәл итүгә дифференциацияле якын килү каралган. Күрсәтелгән Федераль законда каралган нигезләмәләр чикләнгән затлар даирәсенә карата җинаять репрессиясе чараларын гомумән, җинаять-хокук яклау чараларын артык җиңеләйтмичә йомшартырга мөмкинлек бирәчәк.

Моннан тыш, узган елда «Россия Федерациясе Җинаять кодексына үзгәрешләр кертү һәм Россия Федерациясе Җинаять-процессуаль кодексының 299 маддәсе беренче өлешенең 7.1 пунктының үз көчен югалтуын тану турында» 2025 ел, 27 июль, № 218-ФЗ Федераль закон кабул ителде, аның нигезендә төп эш урыны булмаган хөкем ителгәннәргә төзәтү эшләре рәвешендә җәза билгеләү мөмкинлеге төшереп калдырылды; мәҗбүри эшләр иректән мәхрүм итүне алдан билгеләмичә мөстәкыйль җәза төре буларак билгеләнде; Россия Федерациясе Җинаять кодексының аерым өлешендәге кайбер маддәләрнең санкцияләре мәҗбүри эшләр рәвешендәге җәза белән тулыландырылган (документ – 20.01.2026 гамәлгә керә).

Тагын бер мөһим яңалык: «Россия Федерациясе Җинаять-башкарма кодексының 92 маддәсе һәм «Җинаятьләр кылуда шикләнелүчеләрне һәм гаепләнүчеләрне сак астында тоту турында» Федераль законның 18 маддәсенә үзгәрешләр кертү турында» 2024 елның 23 мартындагы 60-ФЗ номерлы Федераль закон булды, ул шикләнелүчеләргә һәм гаепләнүчеләргә 14 яшькә кадәрге балалары белән бер ай дәвамында алар белән өстәмә күрешү хокукын бирде. Бу үзгәрешләр гаилә элемтәләрен саклауга һәм сак астында булган затларда психологик киеренкелекне киметүгә ярдәм итә. Алар закон чыгаручының җинаять процессының гуманитар аспектларын исәпкә алу һәм шикләнелүчеләргә һәм гаепләнүчеләргә карата гуманлырак мөнәсәбәт өчен шартлар тудыру омтылышын чагылдыра.

Хисап елында 2025 елның декабрендә Казанда «Җинаять-җәза үтәтү системасын үстерү (2018–2035 еллар)» федераль максатчан программасы кысасында төзелгән яңа тикшерү изоляторы ачылу республикада җәзаларны үтәтү системасын үстерүдә мөһим этап булды. Әлеге биналар комплексын файдалануга тапшыру Казанда тикшерү изоляторларының тулылыгы проблемасын тулысынча хәл итә, ул 1000 кешегә исәпләнгән, аның составында административ бина, 6 режимлы корпус, шул исәптән шикләнелүче һәм гаепләнүче хатын-кызларны һәм балигъ булмаганнарны урнаштыру өчен аерым корпус, җыю-тикшерү бүлеге, озак һәм кыска вакытлы очрашулар корпусы, транзит-күчерү пункты корпусы, амбулаторияле медицина часте корпусы, кер юу бүлмәсе, идарә хезмәткәрләре өчен ашханә, склад бүлмәләре бинасы, ремонт зонасы һәм юу урыны булган гараж бар. Медицина часте уңайлы хастаханә палаталары һәм заманча җиһазлар белән җиһазландырылган, шул исәптән инвалидлар һәм башка категориядәге аз хәрәкәтләнүче гражданнар өчен. Тикшерү изоляторында хуҗалык хезмәте күрсәтү отрядының хөкем ителүчеләре белән аларның туганнары белән озак вакытлы күрешүләр уздыру өчен биналар, шикләнелүчеләр, гаепләнүчеләр һәм хөкем ителүчеләрнең кыска вакытлы күрешүләре вакытында телефон сөйләшүләре өчен кабиналар бар.

2025 елда федераль һәм төбәк бюджетларыннан бүленгән акчалар белән РФ Эчке эшләр министрлыгының Чаллы шәһәре буенча идарәсенең Чит ил гражданнарын вакытлыча тоту үзәгендә, РФ Эчке эшләр министрлыгының Әгерҗе районы буенча бүлегенең шикләнелүчеләрне һәм гаепләнүчеләрне вакытлыча тоту изоляторында ремонт эшләре башкарылды.

Россия Эчке эшләр министрлыгының «Югары Ослан» муниципальара бүлегенең вакытлыча тоту изоляторы булган яңа административ бинасы төзелеше тәмамланды.

 Шулай ук 2025 елда Казанның «Гагаринский» 7 нче полиция бүлегендә тоткарланган затларны тоту өчен махсус бина файдалануга тапшырылды.

Мәҗбүри тоту урыннарындагы затларның хокукларын тәэмин итү һәм яклау буенча Вәкаләтле вәкил эшчәнлеге

Вәкаләтле вәкил һәм аның Аппараты хисап елында җинаять-җәза үтәтү системасы учреждениеләрендә гражданнарның хокукларын тәэмин итү һәм яклау буенча эшне дәвам итте.

Кергән мөрәҗәгатьләрне системалы анализлауга һәм җинаять-җәза үтәтү системасы учреждениеләрендәге вазгыятьне мониторинглауга төп әһәмият бирелә. Бу тенденцияләрне һәм проблемалы зоналарны вакытында ачыкларга, шулай ук аларны бетерү буенча нәтиҗәле чаралар эшләргә мөмкинлек бирә.

Узган елда шикләнелүчеләрнең, гаепләнүчеләрнең һәм хөкем ителүчеләрнең һәм вакытлыча тоту урыннарында булган затларның хокукларын яклау мәсьәләләре буенча Вәкаләтле вәкил Аппаратына 400 мөрәҗәгать кергән. Узган ел белән чагыштырганда аларның гомуми саны аз гына кимү күзәтелә. Бу иректән мәхрүм итү урыннарында тотылучы затларның кимүе белән дә, уртак эш нәтиҗәләренә дә, шул исәптән гражданнарның хокуклары һәм яклау ысуллары турында мәгълүматлылыгын арттыруга юнәлдерелгән аңлату эшләренә дә бәйле.

Нигездә төзәтү учреждениеләрендә тоту шартларына бәйле мөрәҗәгатьләр, шулай ук ярдәм итү турында мөрәҗәгатьләр саны кимеде.

Медицина белән тәэмин итү һәм җинаять-башкарма системасы хезмәткәрләре гамәлләре белән килешмәү мәсьәләләре буенча мөрәҗәгатьләр саны беркадәр артты. Мөрәҗәгатьләрнең шактый өлеше төрле мәсьәләләрне аңлатуны сорый, мәсәлән, тикшерүчеләрнең хөкем карарларына яки процессуаль карарларына, медик-социаль экспертиза чыгарган карарларга шикаять бирү, шулай ук индивидуаль карау һәм хокукый бәяләүне таләп итә торган төрле тормыш шартлары белән бәйле мәсьәләләрне.

Хисап елы дәвамында Вәкаләтле вәкил һәм аның Аппараты хезмәткәрләре җинаять-үтәтү системасы учреждениеләренә хөкем ителгәннәрнең тоту шартларын өйрәнү һәм кергән мөрәҗәгатьләрне тикшерү максатыннан, 17 тапкыр чыктылар, аларда 126 кеше мөрәҗәгать иткән.

 Вәкаләтле вәкилнең игътибары кыска вакытлы тоту учреждениеләренә урнаштырылган затларның хокукларын тәэмин итүгә юнәлтелгән.

Вәкаләтле вәкил Аппараты вәкилләре Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгы хезмәткәрләре белән берлектә расланган график нигезендә 20 район һәм шәһәр полиция бүлекләрендә вакытлыча тоту изоляторларын тикшерделәр.

 Эш сәфәре кысасында гражданнарның кыска вакытлы мәҗбүри булу учреждениеләрендә туклануны оештыруга игътибар бирелде. Менюга, продуктларның сыйфатына, саклау шартларына һәм ризык әзерләү, таратуга җентекле тикшерү үткәрелде. Барлык тикшерелгән биналарның санитария нормаларына һәм яшәү куркынычсызлыгы таләпләренә туры килүе ачыкланды.

Вәкаләтле вәкил эше кысасында мәҗбүри тоту урыннарындагы гражданнарга өзлексез хокукый агарту мәсьәләләренә өстенлекле әһәмият бирелә. Әлеге эш кысасында хокукый грамоталылыкны арттыруга һәм яклауга үз хокукларын гамәлгә ашыруга юнәлдерелгән консультацияләр һәм аңлату әңгәмәләре үткәрелде.

2024 елдан Вәкаләтле вәкил Аппараты хокукый агартуның яңа форматын кертә – гражданнарны кабул итү кысасында безнең адреска еш килә торган мәсьәләләрне аңлаткан видеороликлар булдырылды һәм трансляцияләнде, анда министрлыклар һәм ведомстволар вәкилләре спикерлар булып чыгыш ясый. Хөкем ителүчеләргә иректән мәхрүм итү урыннарында мәгълүмат алу аларга шәхес үсешенә, законнарны үтәүгә этәрүче әхлакый кыйммәтләрнең яңа системасын формалаштыруга ярдәм итә торган яңа белем һәм күнекмәләр алырга мөмкинлек бирә.

Хисап елында Вәкаләтле вәкил 2024 елда кертелгән хокук агарту видеоформатын киңәйтү турында башлангыч белән чыкты – элеккеге хөкем ителүчеләр белән мотивацион видеоинтервьюлар әзерләнгән, алар бәйлелекне җиңеп чыга, үз-үзләрен үстерә һәм тормышта зур уңышларга ирешә алган реабилитация отрядлары составында тернәкләндерү программасын узган. Бу кешеләрнең үрнәге уңышның чын тарихларын ачык итеп күрсәтергә мөмкинлек бирәчәк һәм бу юлда үзгәрешләрнең ачыклыгына һәм аек тормышка кайтуга, хәзерге тоткыннар арасында үз-үзеңне социаль яктан кулай тотуга этәргеч булачак. Вәкаләтле вәкил Аппараты тарафыннан хөкем ителгәннәр өчен барлыгы алар өчен махсус җайлаштырылган 12 видеоматериал булдырылган.

 Татарстан Республикасы Иҗтимагый күзәтү комиссиясе белән тыгыз һәм нәтиҗәле хезмәттәшлек дәвам итте. Аның составында 12 әгъза – Татарстан мөселманнарының Диния нәзарәте, Татарстан митрополиясе, «Ярдәм» хәйрия фонды, «Социаль тернәкләндерү һәм адаптацияләү үзәге» вәкилләре, шулай ук Вәкаләтле вәкилнең җәмәгатьчелек ярдәмчеләре. 2025 елда Иҗтимагый күзәтү комиссиясе гражданнарның 230 дан артык мөрәҗәгатен караган. Атна саен Татарстан Республикасы Иҗтимагый палатасының «НКО йорты» базасында якыннары мәҗбүри тоту урыннарында булган гражданнарны кабул итәләр, шулай ук Иҗтимагый күзәтү комиссиясендә «кайнар элемтә» телефоны оештырылган. Узган елда Татарстан Республикасы Иҗтимагый күзәтү комиссиясе әгъзалары Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсе мәҗбүри тоту урыннарына 50 тапкыр барганнар.

Хөкем ителгәннәргә «Хокукый ярдәм көннәре»н үткәрү, шул исәптән видеоконференцэлемтә ярдәмендә, ел саен үзенең нәтиҗәлелеген раслый.

Уртак чараларда катнаша торган ведомстволарга – Татарстан Республикасы Прокуратурасы, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсе, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең «16 нчы медицина-санитария часте», Россия Федерациясенең Татарстан Республикасы буенча Социаль фонды, Татарстан Хезмәт, мәшгульлек һәм социаль яклау министрлыгы, Татарстан Республикасы Нотариаль палатасы, Татарстан Республикасы Адвокатлар палатасы һәм башка учреждениеләргә зур рәхмәтебезне белдерәбез.

Кабул итүләр кысасында мөрәҗәгать итүчеләр үз мәсьәләләре буенча квалификацияле аңлатмалар ала. Әгәр вазгыять тирәнрәк өйрәнүне һәм тикшерү үткәрүне таләп итсә, мөрәҗәгать я Вәкаләтле вәкил Аппараты, яки тиешле компетентлы орган тарафыннан карауга кабул ителә.
Хисап елында Вәкаләтле вәкил җинаять-җәза үтәтү системасы учреждениеләрендә затларның хокукларын яклауның актуаль мәсьәләләре буенча фикер алышуда катнашты.

2025 елның сентябрендә Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Т.Н. Москалькова җитәкчелегендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең Бөтенроссия Координация советының мәҗбүри тоту урыннарында гражданнарның хокукларын яклау мәсьәләләренә багышланган утырышы узды. Очрашу барышында мондый учреждениеләрдә кеше хокукларын тәэмин итүнең төрле аспектлары, шул исәптән судларның конвой биналарында булу һәм конвой алып килү проблемалары, шулай ук җинаять-башкарма системасы учреждениеләрендә хокукларны үтәү мәсьәләләре турында фикер алыштылар.

Моннан тыш, 2025 елның 7 октябрендә Вәкаләтле вәкил Чиләбе шәһәрендә узган түгәрәк өстәл утырышында катнашты. Чиләбе шәһәрендә узган түгәрәк өстәлдә Россия Федерациясе субъектларында пробацияне гамәлгә ашыру мәсьәләсе турында фикер алыштылар. Очрашу кысасында Вәкаләтле вәкил «Татарстан Республикасында пробация: нәтиҗәле ресоциализация өчен ведомствоара хезмәттәшлек» темасына доклад тәкъдим итте.

 Оештырылган чараларда катнашудан тыш, узган елда Вәкаләтле вәкил шулай ук әлеге өлкәдәге актуаль мәсьәләләр буенча фикер алышу өчен очрашулар уздыру инициаторы булды. Әйтик, 2025 елның 25 декабрендә «Җинаять процессында һәм мәҗбүри тоту урыннарында кеше хокукларын һәм ирекләрен яклау» темасына Вәкаләтле вәкил каршындагы Эксперт советы утырышы оештырылды, анда кызыксынган министрлыклар һәм ведомстволар вәкилләре катнашты. Утырыш барышында гражданнар мөрәҗәгатьләрен карау барышында ачыкланган төп мәсьәләләр һәм проблемалар каралды. Советта катнашучылар шикләнелүчеләргә, хөкем ителүчеләргә медицина ярдәме күрсәтү процессын яхшыртуга, җинаять-үтәтү системасы учреждениеләре эшчәнлеген оештыруга, шулай ук тоту шартларының сыйфатын һәм башка тиешле аспектларны яхшыртуга юнәлдерелгән конкрет тәкъдимнәр әзерләделәр.

Җинаять-җәза үтәтү системасы учреждениеләрендә кеше хокукларын үтәү һәм яклауның актуаль мәсьәләләре

Медицина ярдәме күрсәтү мәсьәләләре

Иректән мәхрүм итү урыннарындагы кешеләрне медицина белән тәэмин итү проблемасы иң кискен проблемаларның берсе булып кала һәм үзенең актуальлеген югалтмый.

Башлыча табиб-белгечләрнең консультацияләрен озак көтү, кирәкле дару препаратларының булмавы, беренчел тикшерү уздырмау һәм инвалидлыкны билгеләү өчен яңадан тикшерү мөрәҗәгать итү өчен сәбәпләр булып тора.

Тиешенчә күрсәтелмәгән медицина ярдәме турында дәлилләрне тикшерергә мөмкинлек бирә торган компетенциягә ия булмаганлыктан, Ввәкаләтле вәкил, кагыйдә буларак, медицина эшчәнлегенең сыйфатын һәм куркынычсызлыгын эчке контрольдә тоту өчен Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең 16 нчы медицина часте башлыгына мөрәҗәгатьләр җибәрә. Күпчелек очракта шикаятьләр расланмый.

Шул ук вакытта Вәкаләтле вәкил мөрәҗәгать итүчеләр белән комплекслы аңлату эшенең мөһимлегенә игътибар итәргә кирәк дип саный, хәтта аларның шикаятьләре нигезсез булган очракларда да.

Сәламәтлек торышына карата шикләр расланмау сәбәпләре турында һәм мәсьәләнең асылы буенча тулы мәгълүмат бирү иректән мәхрүм итү урыннарында сәламәтлек саклау системасына ышанычны саклауның мөһим элементы булып тора. Мондый алым конкрет ситуацияләрне хәл итүгә генә ярдәм итми, бәлки һәр кешенең, аны тоту шартларына карамастан, хокукларын тиешенчә яклауны тәэмин итүдә ышанычны ныгытуга да хезмәт итә.

Шуңа бәйле рәвештә, Вәкаләтле вәкил РФ ҖҮФХнең ТР буенча идарәсенә, Россия ҖҮФХ 16 нчы медицина частенә җинаять-җәза үтәтү системасы учреждениеләрендәге затлар белән мәгълүмат бирүнең тулылыгын һәм аңлаешлылыгын тәэмин итү өлешендә, аларның сәламәтлеге торышы, уздырылган медицина тикшеренүләре нәтиҗәләре, ачыкланган авырулар булу-булмавы, билгеләнгән диагноз, авыруның үсеш фаразы, шулай ук медицина ярдәме күрсәтүнең кулланыла торган яисә фаразлана торган ысуллары, аларга бәйле куркынычлар һәм медицина катнашының мөмкин булган вариантлары турында актив рәвештә мәгълүмати-аңлату эшләре алып барырга тәкъдим итә.

Моннан тыш, Вәкаләтле вәкил телемедицина технологияләрен кулланып, шул исәптән граждан сәламәтлек саклау учреждениеләрен җәлеп итеп, хөкем ителгәннәргә һәм сак астында тотылучы затларга медицина ярдәме күрсәтү практикасын киңәйтергә тәкъдим итә.

Хәзерге вакытта 2019 елдан 16 нчы медицина частендә телемедицина технологияләрен кулланып (алга таба – ВКС) Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгының «Республика клиник хастаханәсе» белән белгечләр консультациясенә хезмәт күрсәтү турындагы шартнамә нигезендә консультацияләр үткәрелә. ВКС 16 нчы медицина часте «Хастаханә» филиалында Skype программасы белән билгеләнгән персональ компьютер кулланып гамәлгә ашырыла. Телемедицина технологияләрен кулланып консультация бирүдә бер яктан республика хастаханәсе табибы, ә икенче яктан «Хастаханә» филиалы МСЧ-16 табибы («табиб–табиб» режимында) катнаша.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: медицина белән тәэмин итү мәсьәләләренең актуальлеге кергән мөрәҗәгатьләр белән генә түгел, ә статистик мәгълүматлар белән дә раслана. Төзәтү учреждениеләрендә кешеләрнең гомуми саны кимүгә карамастан, калган контингент арасында авыру дәрәҗәсе югары булып кала бирә.

Иректән мәхрүм итү урыннарында 2025 елның 1 декабренә 33 кеше (АППГ– 27) үлгән, шулардан: авырулардан – 27 (АППГ-18), үз-үзенә кул салу нәтиҗәсендә 4 кеше, җәрәхәтләрдән – 2 кеше.

Кирәкле медицина ярдәме күрсәтүнең сыйфатына йогынты ясый торган сәбәпләрнең берсе – кадрлар белән тәэмин ителешнең җитәрлек булмавы.

Безнең тарафтан үткәрелгән анализ медицина хезмәткәрләренең тиешле санда булмавының төп факторлары булып:

– Сәламәтлек саклау министрлыгының сәламәтлек саклау өлкәсе медицина хезмәткәрләре белән чагыштырганда, җинаять-җәза үтәтү системасы медицина хезмәткәрләренең хезмәт хакы түбән булу;

– системада медицина хезмәткәрләре өчен («Земство табибы», «Земство фельдшеры», түләүсез торак бирү, ипотека һ.б.) социаль һәм стимуллаштыра торган программаларның, төбәкләрнең һәм федераль өстәмә түләүләрнең булмавы;

– төбәкнең гражданлык сәламәтлек саклау системасында медицина хезмәткәрләренең вазыйфаларын бергә алып бару мөмкинлеге (2 ставкага кадәр).

Медицина персоналы җитмәү вазгыяте комплекслы һәм нәтиҗәле чаралар күрүне таләп итә. Вәкаләтле вәкил фикеренчә, төзәтү учреждениеләренең медицина-санитария частьларында студентлар практикасын оештыру төп адымнарның берсе булып тора. Бу булачак табибларга һәм медицина хезмәткәрләренә әлеге категория пациентлар белән реаль эш тәҗрибәсе алырга, шулай ук бу өлкәдә киләчәктә эшкә урнашуга кызыксынуларын арттырырга мөмкинлек бирәчәк.

Моннан тыш, төзәтү учреждениеләренең медицина бүлекчәләрендә эшкә урнашу йөкләмәсе белән белгечләр әзерләүне тәэмин итәчәк максатчан укыту турында шартнамәләр төзергә тәкъдим итәбез.

 Шулай ук шуны да билгеләп үтәргә кирәк: хисап елында Вәкаләтле вәкил федераль омбудсмен адресына хезмәткә түләү дәрәҗәсен арттыру, шулай ук җинаять-җәза үтәтү системасының медицина хезмәткәрләре өчен башка социаль гарантияләр билгеләү һәм Россия Федерациясе Хөкүмәтенә, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенә тиешле тәкъдимнәр белән мөрәҗәгать итүне сорап тәкъдимнәр җибәрде.

Әлеге проблема Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең Бөтенроссия Координация советында да җентекләп тикшерелде. Федераль хакимият органнары һәм депутатлар корпусы вәкилләре әлеге вазгыятьнең кискенлеген һәм аны хәл итү өчен килештерелгән тәкъдимнәр эшләү кирәклеген таныдылар.

Координацион совет йомгаклары буенча кайбер тәкъдимнәр эшләнде, мисал өчен:

– Россия Федерациясе Хөкүмәтенә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең медицина белешмәләреннән һәм документлардан файдалану тәртибен җайга салу, гражданның сәламәтлек саклау өлкәсендә аның хокуклары бозылу турындагы мөрәҗәгатен (шикаятен) табиб серен тәшкил итә торган белешмәләрне ачуга ризалык буларак тану; «Россия Федерациясе җинаять-җәза үтәтү системасы медицина учреждениеләренең медицина һәм фармацевтика хезмәткәрләренә айлык түләүне билгеләү турында» Россия Федерациясе Хөкүмәте карарын кабул итүне тизләтү хакында; җәзаларны үтәтү учреждениеләрендә булган һәм С гепатиты белән инфекцияле шикләнелүчеләрне, гаепләнүчеләрне һәм хөкем ителгәннәрне «С гепатиты белән көрәш һәм әлеге авыруның таралу куркынычларын минимальләштерү» федераль проекты кысасында вируска каршы препаратлар белән тәэмин итү мөмкинлеге турында.

Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенә:

 җәзаларны үтәтү учреждениеләре медицина мәгълүмат системасын булдыру һәм үстерү һәм аны сәламәтлек саклау өлкәсендә бердәм дәүләт мәгълүмат системасына интеграцияләү буенча эшне дәвам итәргә; Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәте территориаль органнары хезмәткәрләренең, шул исәптән медицина хезмәткәрләренең, Россия Федерациясенең тиешле субъектының Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкиле үткәрә торган шәхси кабул итүләрдә катнашуын оештыру өлешендә эшне дәвам итәргә.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: хисап елында хокук яклау практикасы тикшерү изоляторларында балигъ булмаганнарга медицина ярдәме күрсәтүнең актуаль мәсьәләләрен ачыклады.

Балигъ булмаганнарга медицина ярдәме Сәламәтлек саклау министрлыгының медицина учреждениесендә (сырхауханәдә), төзелгән дәүләт контракты нигезендә күрсәтелә. Әмма еш кына әлеге сырхауханәдә тар белгечләрнең (эндокринолог, офтальмолог, невролог һ.б.) булмавында яки тикшерү изоляторы шартларында табиб-белгеч (педиатр) консультациясен кыска вакыт эчендә үткәрү мөмкинлеге булмавында (квалификацияле медицина ярдәмен көтү сроклары озайтыла) проблема килеп чыга.

Аерым алганда, дәүләт поликлиникалары еш кына тикшерү изоляторында тоту чорында хатын-кызлардан туган балаларга планлы медицина ярдәме күрсәтүдән баш тарта, моны яңа туган баланың әлеге учреждениегә беркетелмәве белән аңлата. Мондый вазгыять балаларга кирәкле медицина ярдәмен вакытында алу өчен җитди киртәләр тудыра.

Шунысын да ассызыклау мөһим: хәтта сак астында булганда да балигъ булмаганнар квалификацияле медицина ярдәменнән мәхрүм ителергә тиеш түгел. Формаль билгеләр буенча планлы дәвалаудан баш тарту ярамый һәм балаларның хокукларын боза.

Шундый ук кыенлыклар йөкле хатын-кызларга медицина ярдәме күрсәтүгә карата да килеп чыга. Йөкле хатын-кызлар даими рәвештә табиб-гинекологта күзәтү узарга тиеш, әмма хисап елында дәүләт сырхауханәләре белән үзара бәйләнеш йөклелек буенча хатын-кызлар консультациясе буенча хәл ителмәгән булып кала бирә, алга таба йөклелек чорында табиб-гинекологта скрининг һәм консультация узу мәсьәләсен катлауландыра.

Барлык балигъ булмаганнарга, аларның статусына һәм булу урынына карамастан, һәм йөкле хатын-кызларга медицина ярдәменнән тоткарлыксыз файдалану мөмкинлеген тәэмин итү өчен, Вәкаләтле вәкил Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең ТР буенча идарәсе һәм Сәламәтлек саклау министрлыгы арасындагы балигъ булмаганнарга, шул исәптән төзәтү изоляторы шартларында туганнарга һәм йөкле хатын-кызларга медицина ярдәме күрсәтү мәсьәләләре буенча ведомстволар һәм медицина учреждениеләре арасындагы үзара хезмәттәшлекне төгәл регламентларга тиешле килешүне кабат карарга һәм эшләп бетерергә тәкъдим итә.

Җинаять-җәза үтәтү системасы учреждениеләрендәге затларга социаль гарантияләр, пенсияләр бирү мәсьәләләре

Россия Федерациясе Җинаять-җәза үтәтү кодексының 98 маддәсе нигезләмәләре нигезендә хөкем ителүчеләр гомуми нигезләрдә картлык көннәрендә, инвалидлык, туендыручысын югалту һәм Россия Федерациясе законнарында каралган башка очракларда дәүләт пенсия тәэминатына хокуклы. Хөкем ителгәннәргә пенсияләр төзәтү учреждениесе урнашкан урында пенсия белән тәэмин итүне гамәлгә ашыра торган органнар тарафыннан хөкем ителгәннәрнең шәхси счетларына пенсияләр күчерү юлы белән түләнә.

Россия ҖҮФХ Татарстан Республикасы буенча идарәсе карамагындагы учреждениеләрдә 2026 елның 1 гыйнварына пенсия, социаль пособие, айлык акчалата түләүләр алучы 360 хөкем ителүче тотыла. Мәсәлән, 182 хөкем ителүче инвалидлык буенча пенсия ала, 98 е картлык буенча пенсия, 9 ы туендыручысын югалту буенча пенсия ала. Сугышчан хәрәкәтләр ветеранына социаль түләүне 70 хөкем ителүче ала, шуларның 36 сы – махсус хәрби операция катнашучылары, 1 хөкем ителүче хәрби пенсия ала.

Узган елда Вәкаләтле вәкилгә социаль пособиеләр, пенсия алуга бәйле 20 дән артык мөрәҗәгать кергән, шул исәптән төзәтү учреждениесенә кергәннән соң пенсия түләүдә тоткарлыклар турында.

Мәсәлән, 2025 елның апрелендә РФ ҖҮФХ ТР буенча идарәсенең 19 нчы төзәтү колониясендә җәзасын үтәүче И. мөрәҗәгате килде, ул февраль һәм март өчен пенсия алмау турында хәбәр итте. Мәгълүматны тапшыру срокларының үтәлешен тикшерү өчен Вәкаләтле вәкил әлеге учреждение җитәкчелегенә запрос җибәрде. Тикшерү барышында граждан И. гариза белән учреждениегә кергәннән соң шактый вакыт узгач мөрәҗәгать иткәнлеге ачыкланды.

 Граждан И.ның сәламәтлеге торышын исәпкә алып, гаризаны вакытында бирмәүнең сәбәбе аның пенсияне күчерү тәртибен белмәве булгандыр. Шуңа бәйле рәвештә төзәтү учреждениеләре хезмәткәрләре тарафыннан аңлату эше аеруча әһәмияткә ия була. Россия Хезмәт министрлыгының «Пенсия түләү кагыйдәләрен раслау турында» 2021 ел, 5 август, № 545н боерыгы белән гаризалар бирү һәм кирәкле документларны Россия Социаль фондының территориаль органнарына җибәрү өчен төгәл сроклар билгеләнгән.

Кызганычка, бу әлеге мәсьәлә буенча Россия ҖҮФХ ТР буенча идарәсенең 19 нчы төзәтү колониясеннән бердәнбер мөрәҗәгать түгел. 2025 елның октябрендә килгән хөкем ителгән Ф. мөрәҗәгатендә шулай ук әлеге учреждениегә кергәннән соң пенсия түләү белән озак вакыт тоткарлану турында хәбәр ителгән.

Шикләнелүчеләрнең, гаепләнүчеләрнең, хөкем ителүчеләрнең пенсия хокукларын бозуга юл куймау максатларында Вәкаләтле вәкил РФ ҖҮФХ ТР буенча идарәсенә һәм төзәтү учреждениеләре җитәкчеләренә хөкем ителүчеләрнең пенсия алуга хокукларын үтәү һәм хөкем ителүчеләрнең документларын рәсмиләштерү һәм юнәлтүнең билгеләнгән срокларын үтәү өлешендә социаль бүлекләр эшчәнлеген катгый контрольдә тотарга киңәш итә.

Хокук яклау эшчәнлегендә Вәкаләтле вәкил җинаять-төзәтү системасы учреждениеләрендәге махсус хәрби операция катнашучыларының социаль гарантияләр алуга хокукларын үтәүгә аерым игътибар бирә.

Күбесенчә Вәкаләтле вәкилгә мөрәҗәгать итеп, махсус хәрби операциядә катнашучылар үзләренә нинди ярдәм чаралары каралуын, бу хокукларны гамәлгә ашыру тәртибе ничек гамәлгә ашырылуын аңлатуны сорадылар, сугышчан хәрәкәтләр ветераны таныклыгын алуда, яралану сәбәпле түләүләр алуда ярдәм итүләрен сорадылар.

Мондый мөрәҗәгатьләрне алгач, Вәкаләтле вәкил беренче чиратта «Ватанны саклаучылар» дәүләт фондының Татарстан Республикасы буенча филиалына, Татарстан Республикасы Хәрби комиссариатына, Россия Социаль фондының Татарстан Республикасы буенча бүлегенә һәм башка учреждениеләргә мөрәҗәгать итә.

Мәсәлән, Вәкаләтле вәкилгә хөкем ителгән Д. мөрәҗәгате килеп ирешкән, ул хәрби хәрәкәтләрдә катнашучы таныклыгын, хәрби хәрәкәтләр ветераны буларак айлык акчалата түләүне алуда ярдәм итүне сораган.

Без күргән чаралар нәтиҗәсендә мөрәҗәгать итүченең гаиләсенә бер мәртәбә түләү билгеләнде. Моннан тыш, 2025 елның июненнән октябренә кадәр айлык акчалата түләү буенча бурыч түләнде. Ә 2025 елның 30 июнендә аның өчен хәрби хәрәкәтләрдә катнашучы таныклыгының электрон варианты рәсмиләштерелде.

Мондый мәсьәләләрне уңышлы хәл итү социаль гаделлекне тәэмин итүгә системалы якын килүне күрсәтә. Махсус хәрби операциянең һәр катнашучысы, тормыш шартларына карамастан, үзенең лаеклы ярдәмгә һәм социаль яклауга хокукыннан файдалана алуы мөһим.

Хөкем ителгәннәрнең дәүләт органнарына мөрәҗәгать итү хокукларын үтәү мәсьәләләре

Хөкем ителүчеләрнең мөрәҗәгатькә хокукын нәтиҗәле гамәлгә ашыру дәүләт органнарына иректән мәхрүм итү урыннарында законлылыкны тәэмин итү һәм аларның хокукларын яклауның мөһим коралы булып тора, шулай ук җинаять-җәза үтәтү системасы эшчәнлегенең үтә күренмәлелеген арттыруга ярдәм итә.

Әлеге хокукның гамәлгә ашырылуын тәэмин итү бурычы төзәтү учреждениесе администрациясенә йөкләнгән. Россия Федерациясе Җинаять-үтәтү кодексының 15 маддәсе нигезендә учреждение администрациясе «Россия Федерациясе гражданнары мөрәҗәгатьләрен карау тәртибе турында» 2006 елның 2 маендагы 59-ФЗ номерлы Федераль законда билгеләнгән срокларда хөкем ителгәннәрнең мөрәҗәгатьләрен вакытында карауны һәм аларга җаваплар бирүне тәэмин итәргә тиеш.

Шул ук вакытта төзәтү учреждениеләренә бару барышында төзәтү учреждениеләре тарафыннан бу эшне оештыруда җитешсезлекләр ачыкланды.

Әйтик, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 2 нче тикшерү изоляторында булганда, без учреждение администрациясенә көнкүреш характерындагы сораулар, шул исәптән медицина персоналына мөрәҗәгатьләр тиешенчә теркәлми, мөрәҗәгатьләр тиешле журналларда (нарядларда яки номенклатура эшләрендә) сакланмый, тегелми һәм номерланмый, дип билгеләп үттек. Эшләрнең әлеге торышы, конфликтлы вазгыять яисә вакыйгалар килеп чыккан очракта, теге яисә бу мәсьәләләр буенча администрация адресына мөрәҗәгать итү фактын да, мөрәҗәгатьләрне карау (хәл итү) буенча учреждение администрациясе эшчәнлеген дә шик астына куя.

Мондый хокук бозулар Россия ҖҮФХ Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 10 нчы төзәтү колониясендә дә ачыкланган.

Мөрәҗәгатьләрнең тиешенчә теркәлмәве һәм аларның документаль расланмавы хокукый билгесезлек вазгыятен тудыра, анда хөкем ителүчеләр үз хокукларын һәм законлы мәнфәгатьләрен нәтиҗәле яклау мөмкинлегеннән мәхрүм ителә. Моннан тыш, бу төзәтү учреждениесе администрациясе эшчәнлегенә объектив һәм һәрьяклы контроль үткәрүгә комачаулый.

Вәкаләтле вәкил тарафыннан РФ ҖҮФХ Татарстан Республикасы буенча идарәсе башлыгына тәкъдимнәр җибәрелде, килгән җавапларга караганда, хокук бозуларны бетерү буенча чаралар күрелгән.

Пробация институтын гамәлгә ашыру

 

Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2021 елның 29 апрелендәге 1138-р номерлы карары белән расланган 2030 елга кадәр чорга Россия Федерациясе Җинаять-башкарма системасын үстерү концепциясе нигезендә иректән мәхрүм итү урыннарыннан азат ителгән затларны нәтиҗәле җәмгыятькә яраклаштыру өчен шартлар тудыру өстенлекле юнәлеш булып тора.

2025 ел башыннан «Россия Федерациясендә пробация турында» 2023 ел, 6 февраль, № 10-ФЗ Федераль закон тулы көченә гамәлдә.

РФ ҖҮФХ Татарстан Республикасы буенча идарәсе һәм Татарстан Республикасы Хөкүмәте арасында төрле өлкәләрдә, шул исәптән пробацияне оештыруда һәм эшләүдә хезмәттәшлек турында килешү төзелде.

 Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының «Татарстан Республикасында иректән мәхрүм итү урыннарыннан азат ителгән затларны ресоциальләштерү эшчәнлеген оештыру турында» 2019 ел, 29 июль, № 631 Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты карарына үзгәрешләр кертү хакында» 2025 ел, 27 май, № 367 карары белән республика территориясендә пробацияне гамәлгә ашыру буенча ведомствоара эшче төркем төзелде.

Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2025 ел, 29 декабрь, № 1184 карары нигезендә авыр тормыш хәлендә калган, башкару яисә постпенитенциар пробация чаралары уздырыла торган республикада яшәүче гражданнарга беренчел кирәкле товарлар сатып алу, документларны торгызу чыгымнарын түләү өчен бер мәртәбә 10552,89 сум күләмендә социаль ярдәм күрсәтү турында карар кабул ителде.

2025 елда «Җәмәгать тәртибен тәэмин итү һәм җинаятьчелеккә каршы көрәш» республика дәүләт программасына пробациянең нәтиҗәле эшләвенә юнәлдерелгән 5 чара, 22 муниципаль программага иректән мәхрүм итү урыннарыннан азат ителгән затларга ярдәм күрсәтү чаралары кертелгән.

 Хәзерге вакытта РФ ҖҮФХ Татарстан Республикасы буенча идарәсе һәм аңа буйсынган учреждениеләр белән республика министрлыклары, ведомстволары һәм бүтән пробация субъектлары, коммерцияле һәм коммерциягә карамаган оешмалар белән 300 килешү төзелгән, шулардан мәшгульлек өлкәсендә – 52, мәгариф өлкәсендә – 39, сәламәтлек саклау өлкәсендә – 38, җирле үзидарә органнары белән – 39, башка оешмалар белән – 132.

2025 елда республика территориясендә 39 урынга исәпләнгән 3 пробация үзәге ачылды һәм эшләп килә, Казан шәһәрендә «Ярдәм – Помощь» фонды һәм «Ресоциализация фонды» коммерциячел булмаган оешмасы һәм Түбән Кама шәһәрендә «Ихлас – Искренность» коммерциячел булмаган оешмасы базасында.

12 гражданга пробация үзәкләре тиешле ярдәм күрсәткән, шул исәптән койка-урын биреп. Россия Юстиция министрлыгының Татарстан Республикасы буенча идарәсе тарафыннан тагын 2 оешманың эшчәнлек уставына үзгәрешләр кертү теркәлгән. Алар шул исәптән пробация үзәкләре функцияләрен дә башкара – Казан шәһәрендәге «Кеше приюты» һәм Питрәч районындагы «Благовещение» коммерциячел булмаган оешмалары.

Әмма, аларның мөһим эшенә карамастан, финанслау мәсьәләсе кискен тора. Кануннарда коммерциячел булмаган оешмаларның пробация үзәкләрен нинди дә булса максатчан дәүләт финанславы каралмаган. Үзәкләр барлык коммерциячел булмаган оешмалар өчен дә уртак принциплар буенча яшәргә һәм нәтиҗәле эшләргә тиеш: грант конкурсларында актив катнашырга һәм партнерлык мөнәсәбәтләрен җайга салырга.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: иректән мәхрүм итү урыннарыннан азат ителгән гражданнар фандрайзинг өчен популяр булмаган категория булып тора, ә грантлар озак вакытлы финанс тотрыклылыгын тәэмин итми.

Иминиятчеләр санына бәйле булмаган тотрыклы финанслау булмауны, бигрәк тә аларның санын фаразлап булмый торган шартларда, пробация үзәкләре җитди куркыныч дип саныйлар.

Шуңа бәйле рәвештә Вәкаләтле вәкил коммерциячел булмаган оешмалары пробацияләү үзәкләрен максатчан дәүләт финанславы турындагы тәкъдимне урынлы дип саный.

 Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Премьер-министрына әлеге мәсьәләне карау тәкъдиме белән мөрәҗәгать итте, һәм «Россия Федерациясендә пробация турында» 2023 ел, 6 февраль, № 10-ФЗ Федераль закон нигезендә, пробация үзәкләре эшчәнлеген оештыруны да кертеп, «Җәмәгать тәртибен тәэмин итү һәм җинаятьчелеккә каршы тору» дәүләт программасына гражданнарны ресоциализацияләүгә, социаль адаптацияләүгә һәм реабилитацияләүгә юнәлдерелгән чараларны кертергә тәкъдим итте.

Әлеге докладны тәкъдим иткән вакытта бу мәсьәлә карау стадиясендә.

Иректән мәхрүм итү урыннарыннан азат ителгән затларның эш белән тәэмин ителешенең билгеле бер гаранты булып, республикада гамәлдәге предприятиеләрдә эш урыннарын резервлау программасы һәм эш бирүченең иректән мәхрүм итү урыннарыннан азат ителгәннәргә һәм 1 нче ел дәвамында эшкә урнаштырылганнарга хезмәт хакы түләүгә чыгымнарын өлешчә компенсацияләү тора. Хезмәт мәҗбүри эшләр рәвешендә җәза үтәүдән азат ителгән хөкем ителгәннәрне урнаштыру, һөнәри укыту алар җәлеп ителгән участоклардагы предприятиеләр тарафыннан да оештырылган. («КГКПЗ» ФКП, «КамАЗ» АҖ, «Кварт» АҖ, «Кориб» сәүдә йорты ҖЧҖ, «ПАД» МУП, «3 нче икмәк заводы» АҖ, «Прогресс» ҖЧҖ, «КЭМЗ» ҖЧҖ).

2025 елда ҖҮФХИ учреждениеләренә 1221 хөкем ителүче мөрәҗәгать иткән һәм җәза үтәүдән азат ителгәннәр (219 – пенитенциар, 970 – башкарма, 32 – постпенитенциар) ресоциализацияләүгә, социаль адаптацияләүгә һәм социаль реабилитацияләүгә ярдәм күрсәтү турында гариза белән, аларга карата ярдәм күрсәтү турында карар кабул ителгән. Пробациянең башка субъектлары белән хезмәттәшлектә ярдәм күрсәтүнең индивидуаль программаларын эшләү белән мөрәҗәгать итүчеләргә ярдәм алуда кирәкле булышлык күрсәтелде. Мөрәҗәгатьләрнең күпчелеге эшкә урнашу мәсьәләләрен хәл итү, хокукларны гамәлгә ашыру өчен кирәкле документларны торгызу, социаль, психологик ярдәм алуга бәйле.

 2025 елда «Пробация кулланыла торган затларның бердәм реестры» ведомствоара дәүләт мәгълүмат системасы файдалануга тапшырылды. Хөкем ителгәннәр яки алар мәнфәгатьләрендә эш итүче затлар өчен пробация турында гариза бирү өчен Бердәм дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр порталында бүлек эшли. Файдалану мөмкинлеге булган органнар һәм оешмалар исемлеге һәм ГИСка мәгълүмат, алып бару кагыйдәләрен кертүгә вәкаләтле вәкилләр һәм куллану Россия Федерациясе Хөкүмәтенең «Аларга карата пробация кулланыла торган затларның бердәм реестрыннан, затларның бердәм реестрына кертелергә тиешле мәгълүматны кертергә вәкаләтле органнар һәм оешмалар исемлегеннән файдалана ала торган оешмаларның һәм органнарның исемлеген раслау турында» 2024 ел, 21 декабрь, № 1858 карары белән расланды.

 Хәзерге вакытта әлеге дәүләт мәгълүмат системасына республикада пробация субъектларының 70 учреждениесе тоташтырылган.

Башкару юлын куллануның уңай нәтиҗәсе һәм постпенитенциар пробация әлеге категория арасында кабат җинаятьчелек дәрәҗәсе кимү булды. Мәсәлән, пробация чараларын үткәрү чорында кабат җинаятьчелек дәрәҗәсе 0,1% тәшкил иткән.

 

Наркотик чараларга һәм психоактив матдәләргә бәйлелеге булган хөкем ителгәннәрне реабилитацияләүгә Вәкаләтле вәкилнең ярдәме

 

2025 елда, Татарстан Республикасы Рәисенең ярдәме белән, берничә иҗтимагый оешма белән берлектә махсус төзелгән «реабилитация отрядлары» базасында Россия ҖҮФХ Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 2 нче төзәтү колониясендә һәм Россия ҖҮФХ Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 19 нчы төзәтү колониясендә наркотик чараларга бәйлелеккә эләккән хөкем ителгәннәрне реабилитацияләү буенча социаль проектны гамәлгә ашыру дәвам итте.

Проект савыгуга тотрыклы мотивация формалаштыруга юнәлдерелгән чараларның киң спектрын колачлый. Узган чорда 420 дән артык кешене үз эченә алган 430 дан артык индивидуаль һәм төркемле консультацияләр оештырылды. Тернәкләндерү отрядына күчерү өчен кандидатларны карау буенча комиссиянең 12 утырышы уздырылды, аның барышында алдагы этапның гомуми саныннан 105 кандидат сайлап алынды.

Тернәкләндерү программасы өч этаптан тора: мотивация этабы (1 атнадан 1 айга кадәр) – проблеманы аңлауга һәм үзгәрергә теләк тудыруга юнәлдерелгән; төп этап (1 нче айдан 3 нче айга кадәр) – психологлар белән интенсив эшләү, тренинглар, лекцияләр, төркем һәм индивидуаль терапияне үз эченә ала; йомгаклау этабы (4 нче айдан) – нәтиҗәләрне ныгытуга, азат ителүгә һәм җәмгыятькә реинтеграция.

2025 елда тернәкләндерү процессына 90 кеше кертелгән. 2025 елның 26 декабренә 53 кеше тернәкләндерү отрядларында: 30 кеше төп программаны үтә, ә 23 кеше төп курсны тәмамлап, хезмәт эшчәнлегенә һәм дәвалаудан соңгы программага керешкән, 37 кеше азат ителгән.

Азат ителгәннән соң тотрыклы ремиссияне тәэмин итү өчен психиатр-нарколог табиб тарафыннан диспансер күзәтүе дәвам итә. Төзәтү колонияләре территориясендә дәвалаудан соңгы программа гамәлгә ашырыла, ул волонтерлык эшчәнлеген, отряд эшендә ярдәм итүне, социаль ярдәм күрсәтүгә мотивацияне һәм химик бәйлелек буенча консультантлар әзерләүне үз эченә ала.

Әлеге эш кысасында 96 чара үткәрелде, аларда 65 кеше катнашты. Химик бәйлелек буенча «тигезгә-тигез» принцибы буенча 3 консультант әзерләнгән.

Тернәкләндерү төзәтү учреждениесеннән чыгу белән генә тәмамланмый. Дәвалаудан соңгы программа һәм диспансер күзәтүе системасы ирешелгән нәтиҗәләрнең озак сроклы тотрыклылыгын тәэмин итә торган мөһим звено булып тора. 37 кеше азат ителгәннән соң социаль ярдәм күрсәтү хезмәтләреннән файдаланган. Аларның барысына да ремиссия срогы күрсәтелгән эпикризлар бирелгән, бу наркологик учеттан төшерү өчен мөһим. 7 кеше Республика наркология диспансерын реабилитацияләү программасына кертелгән, 3 кеше – «Роза ветров» үзәгендә. Калганнары яшәү урыны буенча диспансер күзәтүе уза.

Проектның мөһим аспекты булып җәза үтәүче наркоманнарның туганнарына консультатив ярдәм күрсәтү тора. Әлеге хезмәтне 152 кеше алды.

Проект барышы турында җәмәгатьчелеккә мәгълүмат җиткерү өчен, кварталга бер тапкыр 999 данә тираж белән мәгълүмати-публицистик газета чыгарыла.

Пенитенциар система шартларында гамәлгә ашырыла торган әлеге проект дәүләт ярдәменең гражданлык җәмгыятенең актив катнашуы белән берлектә әһәмиятле социаль үзгәрешләргә китерергә мөмкин булуының ачык мисалы булып тора. Проектның уңышы үткәрелгән чаралар һәм ул колачлаган кешеләр санында гына түгел, ә һәр катнашучы белән бара торган трансформация тирәнлегендә дә.

Аңлы мотивация формалаштыру һәм яңа социаль-психологик компетенцияләр алу аша хөкем ителгәннәрне уңышлы ресоциальләштерү һәм аларның химик бәйлелектән азат тормышын тәэмин итү өчен ныклы нигез салына.

 

6. ҖИНАЯТЬЛӘР ҺӘМ ЗЫЯН КҮРҮЧЕЛӘР ТУРЫНДА

МӨРӘҖӘГАТЬ ИТҮЧЕЛӘРНЕҢ ХОКУКЛАРЫН ЯКЛАУ

Җинаятьчелек дәрәҗәсе һәм хокук бозуларның төрлелеге хокукый система өчен мөһим сынау булып калган бүгенге җәмгыять шартларында, җинаятьләрдән зыян күргән затларның хокукларын үтәү һәм яклау хокукый дәүләт яшәешенең аерылгысыз өлешенә әверелә.

Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгы статистик мәгълүматларына караганда, 2025 елда җинаять турында 47 373 хәбәр теркәлгән, шулардан 17 897 эш тикшерелгән (37,8%). Җинаятьчел һөҗүмнәрдән 35 643 кеше зыян күргән, (2024 елда – 42 401, алар арасында 14 776 – хатын-кызлар, 5485 – пенсионерлар, 1706 – укучылар, 1465 – студентлар, шул ук вакытта 585 кешенең сәламәтлегенә авыр зыян салынган, 397 кешенең гомере өзелгән.

2025 елда Вәкаләтле вәкилгә мөрәҗәгать итүчеләрнең һәм зыян күрүчеләрнең хокукларын яклау мәсьәләләре буенча 184 мөрәҗәгать кергән.

Елдан-ел мөрәҗәгатьләрнең күпчелеге җинаятьләр турында гаризаларны кабул иткәндә, теркәгәндә һәм караганда җинаять эшләрен алып баруның башлангыч этабында хокук бозуларга бәйле.

Мөрәҗәгать итүчеләр җинаять турындагы гаризаны кабул итүдән баш тартуга, хокук саклау органнары хезмәткәрләренең җинаять турындагы гаризаны тикшерүгә рәсми якын килүенә, өстән-өстән тикшерүләр уздыруга, аларның срокларын сузуга зарланалар.

Хисап елында Вәкаләтле вәкил Аппаратына полиция хезмәткәрләре тарафыннан тиешле тикшерү булмау белән бәйле 30 дан артык мөрәҗәгать (сорау) кергән.

Барлык шикаятьләрне җентекләп тикшергәннән соң, Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы буенча эчке эшләр министрына хат юллады, анда гражданнарның ризасызлыгын тудырган конкрет очраклар җентекләп бәян ителде. Безнең хат нигезендә ТР буенча Эчке эшләр министрлыгы барлык хәлләрне ачыклау өчен тикшерү уздырды, шулай ук киләчәктә мондый хәлләрне булдырмауга юнәлдерелгән чаралар күрелде.

Вәкаләтле вәкил адресына керә торган мөрәҗәгатьләрнең шактый өлеше граждан мөрәҗәгате буенча тиешле чаралар уздырмыйча гына җинаять эше кузгатудан баш тарту рәвешендә процессуаль карарлар кабул итүгә бәйле.

Җинаять эше кузгату стадиясендә хокук бозуларның масштабы прокуратура органнары статистикасы белән дә раслана, аның нигезендә 2025 елның 11 аенда җинаять эше кузгатудан баш тарту турында 19 483 карар (2024 – 25 942) гамәлдән чыгарылган.

Җинаять эше кузгату стадиясендә хокук бозуларның массакүләм булуы, зыян күрүчеләрнең гадел хөкемгә керү мөмкинлеген тәэмин итүнең хокукый чараларының җитәрлек дәрәҗәдә нәтиҗәле булмавы турында сөйли.

Җинаять эше кузгатуда гаризаларны тикшерү буенча кирәкле чаралар һәрвакытта да үткәрелми, баш тарту турындагы карарларны гамәлдән чыгарганнан соң да аеруча борчу тудыра. Мөрәҗәгать итүчеләр бер үк процессуаль карарларның «әйләнчек урынына» эләгүләрен һәм күзәтчелек органнары тарафыннан даими гамәлдән чыгарылуларын хәбәр итәләр, шул рәвешле ниндидер йомык түгәрәккә эләгәләр. Кагыйдә буларак, өстәмә тикшерүләр барышында Прокурор яки тикшерү органы җитәкчесе күрсәтмәләре тулы күләмдә үтәлми, бу процессуаль карарны гамәлдән чыгару өчен нигез булып тора. Өстәмә тикшерү барышында нинди дә булса чаралар уздырмыйча гына җинаять эше кузгатудан баш тарту турында алдагы карарга тулысынча охшаш карар чыгарылган очраклар да еш була.

 Мисал өчен, 2025 елның октябрендә Вәкаләтле вәкил адресына граждан К. мөрәҗәгать итте, аның кечкенә улы (3 яшь) әле 2025 елның 6 февралендә «Плов» ресторанының уен бүлмәсендә булганда имгәнгән (бот сөяге сынган). РФ Тикшерү комитетының ТР буенча Тикшерү идарәсенең Казан шәһәренең Совет районы буенча тикшерү бүлеге җинаять вакыйгасы булмау сәбәпле җинаять эше кузгатудан баш тарту турында карар чыгарган, моның өчен җаваплылык РФ Җинаять Кодексының 238 нче маддәсенең 1 өлешендә каралган. Мөрәҗәгать итүче аңлатканча, район прокуроры җинаять эше кузгатудан баш тарту турындагы нигезсез карарларны берничә тапкыр гамәлдән чыгарган, әмма тикшерү органы һәрвакыт шундый ук карарлар чыгарган. Вәкаләтле вәкилнең Казан шәһәре прокурорына мөрәҗәгать итүеннән соң гына 2025 елның 23 октябрендә җинаять эше кузгатылды. Бүгенге көндә матди зыян һәм мораль зыян капланган, зыян күрүчеләрдән гафу үтенгәннәр, экспертизалар билгеләнгән, эш тикшерелә.

Хокуклары бозылган гражданнар чиксез мөрәҗәгатьләргә вакыт һәм көч сарыф итәргә мәҗбүр. Бу социаль киеренкелекне арттыру һәм хокукый нигилизмны тою өчен уңай нигез тудыра.

Хокук мөнәсәбәтләренең күрсәтелгән өлкәсендә тагын бер актуаль проблема – тикшерү алды тикшерүләрен үткәрү срокларының озынлыгы. Шикаятьләрдән күренгәнчә, процессуаль тикшерүләр үткәргәндә РФ Җинаять кодексының 144 маддәсендә каралган срокларны бозу рөхсәт ителә, бу исә дәлилләрне югалту өчен шартлар тудыра, гаепле затларны фаш итүдә кыенлыклар тудыра һәм җинаять эше кузгатудан баш тарту турында законсыз карарга китерә.

2025 елның августында Вәкаләтле вәкилгә гражданка В.автомобиль сатып алырга тырышканда аңа карата мошенниклык гамәлләре кылу турында мөрәҗәгать иткән. Элегрәк гражданка В. Россия Эчке эшләр министрлыгының Казан шәһәре буенча «Гвардия» идарәсенең 12 нче полиция бүлегенә 1 974 500 сум күләмендә акча урлаган билгесез затларны җаваплылыкка тарту турында гариза белән мөрәҗәгать иткән. Аның гаризасы буенча РФ Җинаять кодексының 159 маддәсенең 1 өлеше билгеләре буенча җинаять эше кузгатудан баш тарту турында карар чыгарылган. Безнең катнашудан һәм Татарстан Республикасы Прокуратурасына мөрәҗәгать итүебездән соң, өстәмә процессуаль тикшерү нәтиҗәләре буенча 2025 елның августында тикшерү органы тарафыннан РФ Җинаять кодексының 159 маддәсенең 4 өлеше буенча җинаять эше кузгатылды. Шул ук вакытта, мөрәҗәгать итүче билгеләп үткәнчә, 2025 елның 24 декабрь көненә тикшерү алды чаралары тулысынча үткәрелмәгән.

Башка мисал китерик. Россия Эчке эшләр министрлыгының Казан шәһәре буенча идарәсенең «Вишневский» полиция бүлегендә 2024 елның 18 декабрендә РФ Җинаять кодексының 159 маддәсенең 4 өлеше буенча кузгатылган җинаять эше булган, аның буенча зыян күрүче, дип, махсус хәрби операциядә катнашучы Г. танылган, аңардан криптовалюта сатып алу сылтавы белән бер төркем затлар 2 190 000 сум урлаган. 7 ай дәвамында тикшерүче бернинди тикшерү гамәлләре башкармаган, нәтиҗәдә тикшерү туктатылган. Зыян күрүче үзе бу вакыт эчендә яңадан махсус хәрби операция зонасына киткән, ә адвокат тикшерүне дәвам иттерүгә ирешә алмаган. Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Прокурорына мөрәҗәгать иткәннән соң гына тикшерүченең җинаять эшен туктатып тору турындагы карары гамәлдән чыгарылды.

Кайбер очракларда Вәкаләтле вәкил хокук саклау органы белән үз эшен гадел хәл итүгә өметләрен югалткан гариза бирүчеләр арасында бәйләүче звено буларак чыгыш ясый.

Мисал өчен, 2025 елның августында Вәкаләтле вәкил Аппаратына граждан Х. Россия Эчке эшләр министрлыгының Чаллы шәһәре буенча идарәсенең «Комсомольский» 2 нче полиция бүлеге башлыгының, аңа тән җәрәхәтләре ясау турындагы гаризасын карау буенча җавабы белән килешмәүгә шикаять белән мөрәҗәгать иткән.

2025 елның 4 сентябрендә Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Прокуроры адресына Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 5 нче тикшерү изоляторында (Чистай шәһәре) җәзасын үтәүче граждан Х.ның гаризасын кабат тикшерүне сорап хат юллады. Татарстан Республикасы Прокуроры урынбасары тарафыннан бирелгән җаваптан аңлашылганча, Россия Эчке эшләр министрлыгы Чаллы шәһәре буенча идарәсенең «Комсомольский» 2 нче полиция бүлеге сорау алучысы тарафыннан 2024 елның 18 ноябрендә билгеләнмәгән затка карата РФ ҖК 115 маддәсенең 2 нче өлешенең «в» пунктында каралган җинаять билгеләре буенча гражданга тән җәрәхәтләре ясау факты буенча җинаять эше кузгатылган. Алдан тикшерү нәтиҗәләре буенча 2025 елның 6 сентябрендә полиция бүлеге тикшерүчесе РФ ҖПК 208 маддәсенең 1 өлешенең 1 пунктында каралган нигез буенча, ягъни гаепләнүче буларак җәлеп ителергә тиешле затны билгеләмәүгә бәйле рәвештә, тикшерүне туктатып тору турында карар чыгарды, 2025 елның 7 октябрендә Чаллы шәһәре прокуратурасы тарафыннан өстәмә тикшерү уздыру өчен җинаять эшен кире кайтару максаты белән ул карар кире кагылды.

Мөрәҗәгатьләрдә гражданнар шулай ук җинаять турындагы хәбәрләрне карау нәтиҗәләре һәм кабул ителгән карар турында хәбәр итмәү фактлары турында хәбәр иттеләр. Мөрәҗәгать итүчеләр хокук саклау органнарына гариза биргәннән соң аны карау нәтиҗәләре турында бернинди мәгълүмат та алмауларын күрсәттеләр. Хокук яклау практикасы кайчак мөрәҗәгать итүчегә кабул ителгән карар турында мәгълүмат бирү, аңа шикаять бирү хокукын аңлату турындагы җинаять процессуаль законының, шулай ук мондый шикаять бирү тәртибенең таләбе үтәлмәвен дәлилли. Әлеге учреждениеләргә керү мөмкинлеге чикләнгәнлектән, мәгълүматны турыдан-туры полиция бүлегеннән алу кыенлаша.

Мәсәлән, гражданнарны шәхсән кабул итү кысасында Вәкаләтле вәкил адресына граждан К. мөрәҗәгать иткән, ул Россия Эчке эшләр министрлыгының Казан буенча идарәсенә гражданка Г. һәм билгесез затларның, бәлки «Банк ВТБ» вазыйфаи затлары арасыннан, үз акчаларын законсыз үзләштерү факты буенча гариза белән мөрәҗәгать итү турында хәбәр иткән. Граждан К.ның күрсәтелгән гаризасы һәм Россия ЭЭМның Казан шәһәре буенча идарәсеннән тикшерү материаллары карар кабул итмичә генә Россия ЭЭМның Казан шәһәре буенча идарәсенең 2 нче «Вишневский» полиция бүлегенә җибәрелгән.

РФ ҖПК 145 маддәсенең 2 өлешен бозып, процессуаль тикшерү нәтиҗәләре турында мөрәҗәгать итүчегә хәбәр ителмәгән.

Икенче очракта гражданка С. Россия Тикшерү комитетының ТР буенча Тикшерү идарәсенең Казан шәһәренең Вахитов районы буенча тикшерү бүлеге тарафыннан аның балигъ булмаган улы С. биеклектән егылып төшү факты буенча җинаять эшен тикшерү нәтиҗәләре булмау турында хәбәр итте.

Китерелгән мисаллар, кызганычка каршы, бер генә түгел. Мөрәҗәгать итүчеләргә җинаятьләр турындагы хәбәрләрне карау нәтиҗәләре, шулай ук кабул ителгән карарлар турында тиешенчә хәбәр ителмәү, аларның процессуаль хокукларын, аерым алганда, кабул ителгән карарга РФ ҖПК 124 һәм 125 маддәләрендә билгеләнгән тәртиптә шикаять белдерү хокукын гамәлгә ашыру өчен киртәләр тудыра.

Шуны танырга кирәк: китерелгән статистик мәгълүматлар һәм мисаллар гражданнарның гаризаларын тикшерү эшен оештыруда һәм алар буенча законлы һәм нигезләнгән процессуаль карарлар кабул итүдә системалы проблемалар турында сөйли.

Моңа бәйле рәвештә Вәкаләтле вәкил ТР буенча Эчке эшләр министрлыгына, Россия Тикшерү комитетының ТР буенча тикшерү идарәсенә тәкъдим итә:

– Эчке эшләр органнары тикшерүчеләре, РФ Тикшерү комитетының ТР буенча тикшерү идарәсе бүлекчәләре тарафыннан җинаятьләр турындагы хәбәрләрне тикшергәндә законлылыкны саклауга юнәлдерелгән өстәмә чаралар эшләргә;

– мөрәҗәгать итүчеләрнең конституциячел хокукларын тоткарлыксыз гамәлгә ашыру гарантияләрен арттыру максатларында җинаятьләр турындагы хәбәрләрне карау стадиясендә тикшерүчеләр һәм сорау алучылар эшчәнлегенә өзлексез процессуаль һәм ведомство контролен көчәйтергә;

– процессуаль эшчәнлекне гамәлгә ашырганда аларның һөнәри күнекмәләрен камилләштерү максатларында тикшерү һәм сорау алу органнары хезмәткәрләрен хезмәт әзерлеге системасында даими укытуны тәэмин итәргә.

Мәгълүмат-телекоммуникация технологияләре өлкәсендәге җинаятьләрдән зыян күрүчеләрнең хокукларын яклау

Җинаятьчеләр тарафыннан «интернет» челтәрен һәм мәгълүмати-коммуникацион технологияләрне кулланып, тиз тарала торган дистанцион караклык җәмгыять һәм дәүләт тормышының икътисадый өлешен какшата торган заманча җитди сынау булып тора.

Бу проблема Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгының рәсми мәгълүматлары белән раслана: 2025 елда мәгълүмат-телекоммуникация технологияләрен кулланып яисә компьютер мәгълүматы өлкәсендә кылынган 24 977 мең җинаять теркәлгән.

2025 елда Вәкаләтле вәкил адресына гражданнардан аларга карата дистанцион караклык кылуга бәйле рәвештә 30дан артык мөрәҗәгать кергән. Өстәвенә, күпчелек кибермошенниклык корбаннары булып ялгыз кешеләр, пенсионерлар, инвалидлар һәм гражданнарның социаль яктан аеруча зәгыйфь категорияләре тора, аларның конкрет килеп туган хәлдә кем беләндер киңәшергә мөмкинлекләре юк.

Мәсәлән, Вәкаләтле вәкил адресына 1949 елгы гражданка В. аңа карата күчемсез милекне үзләштерүгә китергән мошенниклык гамәлләре кылу турында мөрәҗәгать иткән. Мөрәҗәгатьтә хәбәр ителгәнчә, гариза бирүче алдау тәэсирендә 2024 елның 22 ноябрендә фатирны сату-алу килешүе төзегән. Билгесез затлар тарафыннан хокукка каршы гамәлләр нәтиҗәсендә мөрәҗәгать итүче бердәнбер торагыннан, шулай ук тупланган акчаларыннан мәхрүм калган.

Мөрәҗәгатьнең эчтәлеген һәм тапшырылган документларны җентекләп өйрәнгәннән соң, Вәкаләтле вәкил Россия Эчке эшләр министрлыгының Казан шәһәре буенча идарәсе башлыгына әлеге җинаять эшен тикшерү барышы һәм җинаять кылуда гаепле затларны ачыклау буенча күрелгән чаралар турында безнең адреска мәгълүмат бирүне сорап мөрәҗәгать итте. Безнең хатка җавап итеп хәбәр ителгәнчә, 2024 елның 6 декабрендә «Зареченский» 3 нче һәм «Юдино» 4 нче полиция бүлекләре хезмәт күрсәтә торган территориядә җинаятьләрне тикшерү бүлегендә РФ Җинаять кодексының 159 нчы маддәсенең 4 нче өлеше буенча җинаять эше кузгатылган. 2024 елның 6 февралендә җинаять эше буенча беренчел тикшерү җинаять җаваплылыгына тартылырга тиешле затны билгеләмәү сәбәпле туктатылды. 2025 елның 13 февралендә әлеге карар Казан шәһәренең Киров районы прокуроры урынбасары тарафыннан кире кагылды, мөрәҗәгатьне караган вакытта өстәмә тикшерү үткәрелде.

Килеп туган вазгыятьтә Вәкаләтле вәкил, шулай ук Казан шәһәренең Киров районы прокуроры адресына гражданка В. мәнфәгатьләрендә фатирны сату-алу шартнамәсен гамәлдә түгел, дип тану турындагы гариза белән судка мөрәҗәгать итү мөмкинлеген карау үтенече белән мөрәҗәгать итте. Казан шәһәренең Киров районы прокуратурасы безнең үтенечебезне канәгатьләндерде: килешүне гамәлдә түгел дип тану, килешүнең гамәлдә булмавы нәтиҗәләрен куллану турында Казан шәһәренең Киров район судына дәгъва гаризасы җибәрелде. Хәзерге вакытта суд тикшерүе бара, киләсе суд тикшерүе 2026 елның гыйнварына билгеләнгән.

Федераль дәрәҗәдә телефон һәм интернет тирәлегендә мошенниклыкны булдырмауга юнәлдерелгән масштаблы инициативалар гамәлгә ашырыла.

Әйтик, узган елда гражданнарны телефон аша һәм интернет-мошенниклыктан яклау максатларында «Мәгълүмат һәм коммуникация технологияләрен кулланып кылына торган хокук бозуларга каршы торуның дәүләт мәгълүмат системасын төзү турында һәм Россия Федерациясенең аерым закон актларына үзгәрешләр кертү хакында» 2025 елның 1 апрелендәге 41-ФЗ номерлы Федераль закон кабул ителде, анда шәхси катнашудан башка элемтә хезмәтләре күрсәтүгә килешүләр төзүгә үзеңне тыю; sim-карталарны өченче затларга тапшыруны тыю (якын туганнарыннан тыш); спам-шалтыратуларга һәм хәбәр җибәрүләргә үзеңне тыю; оешмалардан килгән барлык телефон шалтыратуларын мәҗбүри маркировкалау каралган. Шулай ук гомуми файдаланудагы элемтә челтәрләре аша хокукка каршы гамәлләр кылган затлар турында, шул исәптән шул максатларда кулланыла торган абонент номерлары турында мәгълүмат саклана торган махсус дәүләт мәгълүмат системасын булдыру каралган. Дәүләт органнары, банклар хезмәткәрләренә, элемтә, цифрлы элемтә операторларына гражданнар һәм клиентлар белән чит ил мессенджерлары аша аралашу тыелган. Финанс базары өлкәсендә, аерым алганда, электрон рәвештә микрозаемнар рәсмиләштергәндә заемчылар идентификациясенә таләпләр катгыйланган. Теләсә кайсы кеше кредит оешмасы кредит рәсмиләштерү яки акча бирү буенча операцияне раслауны сорап мөрәҗәгать итәчәк ышанычлы затны билгели ала.

Шуны да әйтәргә кирәк: 2024 елның 30 декабрендә Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 4154-р номерлы күрсәтмәсе белән мәгълүмати-коммуникацион технологияләр кулланып кылына торган хокуксыз гамәлләргә каршы торуның дәүләт системасы концепциясе расланды, бу, үз чиратында, хокук саклау органнарына йөзләрчә мең кеше зыян күргән онлайн караклыкка каршы торуга бәйле мәсьәләләрне хәл итүгә комплекслы якын килергә мөмкинлек бирәчәк.

Вәкаләтле вәкил әлеге инициативаларны эзлекле рәвештә гамәлгә ашыру телефон һәм интернет-мошенниклык дәрәҗәсен сизелерлек киметергә, гражданнарның цифрлы сервисларга ышанычын арттырырга һәм барысы өчен дә куркынычсызрак мәгълүмати тирәлек булдырырга мөмкинлек бирәчәгенә ышаныч белдерә.

 Гаилә-көнкүреш җәберләүләреннән зыян күрүчеләрне яклау

Гаилә тирәлегендә көч кулланудан зыян күргән кешеләрне яклау проблемасы җитди борчу тудыра һәм комплекслы якын килүне таләп итә. Өйдә көч куллану корбаннары социаль-икътисадый һәм хокукый аспектларны колачлаган күп кенә кыенлыклар белән очраша.

Өйдәге көч куллану латент характерда – күп очраклар яшерен кала һәм рәсми хисапларда теркәлми. Рәсми статистик мәгълүматлар булмауга карамастан, турыдан-туры булмаган билгеләр бу проблеманың киң таралуы турында сөйли. Мондый яшеренлекнең төп сәбәпләренең берсе – корбаннарның рәнҗетүчеләр тарафыннан мөмкин булган үч алудан куркуы.

Мәсәлән, Чаллы шәһәрендә яшәүче гражданка И. үзенең мөрәҗәгатендә берничә ел дәвамында элеккеге ире тарафыннан мәрхәмәтсез мөгамәләгә дучар булуын хәбәр итә. Вазгыять түзә алмаслык булгач, ул полициягә җинаять эше кузгатуны сорап мөрәҗәгать иткән. Әмма башта эш кузгатудан баш тарттылар. Биектау районы прокуроры катышканнан соң гына җинаять эше кузгатудан баш тарту турындагы законсыз карар кире кагылды, бу тикшерүне дәвам итәргә мөмкинлек бирде.

Хисап чорында Вәкаләтле вәкил адресына, шул исәптән «Глонасс 112» системасы аша, гаилә конфликтлары һәм өйдә көч куллану очракларына бәйле 70 тән артык хәбәр килгән. Бу зыян күрүчеләргә ярдәм итү һәм аларны яклау механизмнарын алга таба камилләштерү, шулай ук хокук саклау органнары эшенең нәтиҗәлелеген арттыру зарурлыгын ассызыклый.

Өйдә көч куллану корбаннары проблемаларын законнар белән җайга салу позициясеннән чыгып караганда, шуны билгеләп үтәргә кирәк: Россия Федерациясе Хөкүмәте карары белән 2023–2030 елларга хатын-кызлар мәнфәгатьләрендә эш итүнең илкүләм стратегиясе расланды, ул масштабларны бәяләү максатларында хатын-кызларга һәм балаларга карата көч куллануның төрле формаларын, шул исәптән мондый көч куллану фактларына тиз җавап бирү, хатын-кызларга һәм балаларга карата көч куллануны профилактикалауның нәтиҗәле модельләрен формалаштыру, шул исәптән «суд социаль эше» белгечлеге буенча кадрлар әзерләү, хатын-кызларга карата көч куллануны профилактикалау мәсьәләләре буенча мәгълүмати-белем бирү чараларын үткәрү практикасын киңәйтү, гаилә-көнкүреш һәм сексуаль көч куллануны профилактикалау чараларын гамәлгә ашыруның нәтиҗәлелегенә мониторинг үткәрүне күздә тота.

Әмма хатын-кызларга карата көч куллануны, шул исәптән гаилә-көнкүреш җәберләвен профилактикалауның гамәлгә ашырыла торган чараларын җитәрлек дип тануы кыен. Еш кына хатын-кызларга карата җәберләү гаиләдә башкарыла. Көч куллану авыр нәтиҗәләргә, зыян күрүчеләрнең үлеменә кадәр китергән очраклар аеруча борчулы.

Әйтик, 2025 ел ахырында Казанда резонанслы очрак булган: исерек хәлдә ир-ат ачуланышу вакытында хатынын үтергән. Фаҗига аларның өч яшьлек улы күз алдында була, ул да авыр җәрәхәтләр ала һәм ашыгыч рәвештә хастаханәгә озатыла. Вафат булучының туганнары сүзләренчә, хатын-кыз берничә тапкыр полициягә ире тарафыннан кыйнауларга һәм янауларга шикаятьләр белән мөрәҗәгать иткән, әмма хокук саклау органнары тарафыннан күрелгән чаралар алга таба җәберләүне булдырмау өчен җитәрлек булмаган. Әлеге факт буенча «Үтерү» маддәсе буенча җинаять эше кузгатылган. Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгына өстәмә запрос җибәрде.

 Әлеге фаҗига мондый хәлләргә җавап бирүнең комплекслы системасын булдыру кирәклеген ассызыклый: профилактик чаралардан һәм оператив катнашудан алып зыян күрүчеләргә һәрьяклап ярдәм итүгә кадәр. Шуны тану мөһим: өйдәге көч куллану – көнкүреш конфликты гына түгел, ә комплекслы һәм координацияле якын килүне таләп итә торган җитди социаль проблема.

Бу күренешкә каршы нәтиҗәле көрәшү өчен төрле дәүләт структураларының үзара тыгыз хезмәттәшлеге һәм төрле дәрәҗәләрдә җайга салынган эш алып бару зарур.

2026 елда Вәкаләтле вәкил гаилә-көнкүреш җәберләвеннән зыян күрүчеләрне яклау буенча актив эшен дәвам итәчәк.

7. МИГРАЦИЯ ЗАКОННАРЫ ӨЛКӘСЕНДӘ КЕШЕ ХОКУКЛАРЫ ҺӘМ ИРЕКЛӘРЕ

Миграция процесслары дәүләт һәм җәмгыятьнең барлык өлкәләренә зур йогынты ясый: икътисад һәм фәннән алып мәдәни төрлелеккә кадәр. Шуңа күрә миграцияне вакытында җайга салу тотрыклы үсеш һәм милли иминлекне тәэмин итү өчен төп факторга әйләнә.

Хисап елында миграция сәясәтен камилләштерү буенча миграция агымнарын нәтиҗәлерәк идарә итүгә юнәлдерелгән зур тырышлыклар күрсәтелде.

2025 елның әһәмиятле вакыйгасы Россия Федерациясе Президенты тарафыннан 2026–2030 елларга дәүләт миграция сәясәте концепциясен раслау булды. Әлеге документ чит ил кешеләренең легаль яшәве, аларның Россия җәмгыятенә уңышлы интеграциясе һәм легаль булмаган мигрантлар санын киметү өчен уңай шартлар тудырырга тиеш. Концепцияне гамәлгә ашыру кысасында эш бирүчеләрнең миграция кагыйдәләрен үтәү өчен җаваплылыгын көчәйтү, шулай ук эшләмәгән һәм укымаган мигрантларның гаилә әгъзаларының илдә булуын чикләргә планлаштырыла. Моннан тыш, чит ил кешеләрен исәпкә алу һәм контрольдә тоту системалары үсәчәк, адаптацияләү программаларының нәтиҗәлелеге күтәреләчәк һәм легаль булмаган мәшгульлеккә каршы чаралар катгыйланачак.

Моннан тыш, 2025 елда башка мөһим үзгәрешләр дә көченә керде:

– визасыз яшәү вакыты кыскартылды (виза алмыйча кергән чит ил гражданнары Россиядә календарь елы дәвамында 90 көннән артык була алмый);

– контрольдә тотыла торган затлар реестры булдырылды (бу реестрга илдә булу кагыйдәләрен бозган, документларын югалткан яки илдә булу өчен законлы нигезләре булмаган мигрантлар кертелә);

– илгә кергәндә мәҗбүри биометрия кертелде (Россиягә керүче барлык чит ил кешеләре бармак эзләрен алу һәм фотога төшерү процедурасын үтәргә тиеш);

– виза белән эшләүче мигрантларны имтиханнардан азат итү (квота буенча эшләүче виза белән мигрантлар рус теле, Россия тарихы һәм закон нигезләре буенча имтиханнардан азат ителә);

– гражданлык алу тәртибе гадиләштерелде (Россия Кораллы Көчләрендә яки хәрби формированиеләрдә хезмәт итү турында контракт төзегән гражданлыгы булмаган затлар гадиләштерелгән тәртиптә Россия гражданлыгын ала алалар).

2025 елда Татарстан Республикасында чит ил эшчеләре өчен патент бәясе артты. Патент бәясен исәпләгәндә кулланыла торган коэффициент физик затлар керемнәренә салымның һәм чит ил хезмәткәрләренең фаразлана торган уртача хезмәт хакының 13 процент ставкасы нигезендә билгеләнә. Яңа коэффициентны билгеләү хезмәт хакының күләгәдәге түләүләрен кыскартуга һәм Татарстан Республикасы бюджетына мигрантлар керемнәреннән салым керемнәрен тәэмин итүгә юнәлдерелгән.

Барлык санап үтелгән үзгәрешләр миграция сәясәтенә комплекслы якын килүне чагылдыра, дәүләт, җәмгыять һәм мигрантларның үзләренең мәнфәгатьләрен тигезләүгә юнәлтелгән.

Миграция өлкәсендә Вәкаләтле органның эшчәнлеге

2025 елда Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгының миграция мәсьәләләре буенча бүлекчәләре тарафыннан чит ил гражданнары һәм гражданлыгы булмаган затларны миграция исәбенә кую турында 38 9546 хәбәр кабул ителгән.

2026 елның 1 гыйнварына торышы буенча Татарстан Республикасы территориясендә яшәү урыны буенча гамәлдәге миграция исәбе булган 82 925 чит ил гражданы, яшәүгә рөхсәт нигезендә 19 635 чит ил гражданы, вакытлыча яшәү рөхсәте нигезендә 4881 чит ил гражданы яшәгән.

Хисап чорында чит ил гражданнарына 2795 вакытлыча яшәү рөхсәте, 5238 яшәүгә рөхсәт, 5435 эшләүгә рөхсәт, шулай ук 61 438 патент рәсмиләштерелгән.

2025 елда чит ил гражданнарына Россия Федерациясенә керү өчен 10 105 чакыру рәсмиләштерелгән.

1926 чит ил гражданы Россия Федерациясе гражданлыгын алган.

Вәкаләтле вәкил безнең республикага килеп, гамәлдәге миграция законнары кысасында Россия Федерациясе территориясендә үзләренең статусларын легальләштерүче чит ил гражданнары һәм гражданлыгы булмаган затларның хокукларын үтәү мәсьәләләренә аерым игътибар бирә.

Гражданлык алу һәм чит ил гражданнарының миграция хокукларын гамәлгә ашыру мәсьәләләрендә гражданнарның хокукларын тәэмин итүдә безнең катнашу – мөрәҗәгатьләрне карау һәм хокукларны торгызу, хокукый агарту үткәрү барлык төп юнәлешләр буенча хокук яклау эшчәнлеге кысасында, халыкара хезмәттәшлек барышында һәм закон белән тәкъдим ителгән инструментларны кулланып башкарылды.

Безнең эшнең мөһим аспекты булып барлыкка килә торган проблемаларга системалы анализ ясау һәм чит ил гражданнарының һәм гражданлыгы булмаган затларның хокукларын саклауга йогынты ясый торган тенденцияләрне ачыклау тора. Бу миграция сәясәтендә һәм законнардагы үзгәрешләргә үз вакытында җавап бирергә, шулай ук норматив хокукый базаны камилләштерү буенча рекомендацияләр тәкъдим итәргә мөмкинлек бирә.

Вәкаләтле вәкил халыклар һәм диннәр арасындагы татулыкны ныгытуга, шулай ук чит ил гражданнарын нәтиҗәле интеграцияләүгә юнәлдерелгән төбәк сәясәтен формалаштыруда һәм гамәлгә ашыруда актив катнаша.

Шулай итеп, Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Рәисе каршындагы Милләтара һәм конфессияара мөнәсәбәтләр буенча совет составына керә. 2025 елның 11 декабрендә әлеге совет утырышы узды, анда Татарстан Республикасында 2025 елга кадәр Россия Федерациясенең дәүләт илкүләм сәясәте стратегиясен гамәлгә ашыру нәтиҗәләре ясалды, шулай ук 2036 елга кадәр чорга Россия Федерациясенең яңа Дәүләт илкүләм сәясәте стратегиясен гамәлгә ашыруның өстенлекле юнәлешләре һәм бурычлары каралды.

Моннан тыш, Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасында чит ил гражданнарын социаль һәм мәдәни яраклаштыру буенча ведомствоара эш төркеме әгъзасы булып тора, аның төп бурычлары республика башкарма хакимият органнары, җирле үзидарә органнары, җәмәгать дини берләшмәләре, фәнни һәм башка оешмаларның чит ил гражданнарын социаль һәм мәдәни яраклаштыру мәсьәләләре буенча эшчәнлеген координацияләүдән гыйбарәт.

Хисап елында Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре Татарстан Республикасында халыкның яшәү, хезмәт дәрәҗәсен күтәрү, чит ил эшчеләрен җәлеп итү һәм файдалану мәсьәләләре буенча ведомствоара комиссия утырышында катнаштылар, анда 41 эш бирүчедән 3 меңнән артык эшче җәлеп итүгә гаризалар каралды.

Вәкаләтле вәкил һәм Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре квартал саен Татарстан халыклары дуслыгы йортында агымдагы Татарстан Республикасы территориясендә миграция мәсьәләләре тикшерү өче үткәрелгән «түгәрәк өстәл» утырышларында катнаштылар.

 2025 ел дәвамында Вәкаләтле вәкил һәм Вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре, Вәкаләтле вәкилнең җәмәгатьчелек ярдәмчеләре тарафыннан Россия Федерациясе гражданлыгын алу, чит ил гражданнарының керү һәм чыгу чикләүләре, Россия Федерациясе территориясендә легализация, вакытлыча яшәүгә рөхсәт һәм яшәүгә рөхсәт алу һәм башка мәсьәләләр буенча гражданнарга хокукый консультация бирделәр.

Чит ил гражданнарының һәм гражданлыгы булмаган затларның хокукларын һәм законлы мәнфәгатьләрен яклау буенча нәтиҗәле эшне Вәкаләтле вәкилнең җәмәгатьчелек ярдәмчесе Г.Г. Балафендиева башкара, бозылган хокукларны торгызу, хокукый аңлату һәм консультацияләр үткәрү юлы белән, гамәлдәге законнар тәкъдим иткән инструментларны тулысынча кулланып, компетентлы дәүләт һәм суд органнарына мөрәҗәгатьләр әзерли.

2025 елда Вәкаләтле вәкил Аппаратына чит ил гражданнары, гражданлыгы булмаган затлар һәм аларның туганнарыннан 40 тан артык язма мөрәҗәгать һәм телефон шалтыратулары килде. Россия Федерациясе территориясендә легализацияләү, вакытлы сыену бирү һәм документлар рәсмиләштерү мәсьәләләре буенча мөрәҗәгатьләр традицион характерда булды. Моннан тыш, илдән чыгару карарларына шикаятьләр дә килде.

Без актив аңлату эшләре алып бардык, Россия Федерациясе гражданлыгын алу һәм (яки) документларны торгызу өчен кирәкле гаризалар, документларны рәсмиләштерү һәм тапшыру буенча гариза бирүчеләрнең гамәлләрен координацияләдек.

Гражданнарның килеп чыккан проблемалы мәсьәләләре безнең тарафтан ТР буенча Эчке эшләр министрлыгы һәм республика территориясендә урнашкан консуллык учреждениеләре белән турыдан-туры хезмәттәшлек итеп хәл ителде.

Мисал өчен, 2025 елның декабрендә «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасы аша Чаллы шәһәрендә яшәүче Б.дан Россия гражданлыгы алу мәсьәләсе буенча хәбәр килде. Аның ире, Россия Федерациясе гражданы, 2025 елның 17 сентябрендә хәрби хезмәткә килешү төзегән, 2025 елның 17 октябрендә хәбәрсез югалган дип игълан ителгән. Россия гражданлыгы булмау сәбәпле, гариза бирүче балаларга тиешле түләүләрне рәсмиләштерә алмаган. Бу хәлдә Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгының Миграция мәсьәләләре идарәсе башлыгына кирәкле документларны рәсмиләштерүдә ярдәм күрсәтү үтенече белән мөрәҗәгать итте. Безнең мөрәҗәгатькә җавап итеп, 2025 елның 16 декабрендә Б.ның Россия гражданлыгына кабул итү турында гаризасы карауга алынуы хәбәр ителде.

Моннан тыш, 2024 елдан махсус хәрби операциядә катнашкан Төрекмәнстан гражданы Д.га ярдәм күрсәтелде. Без Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгының Миграция мәсьәләләре идарәсенә мөрәҗәгать иткәннән соң, 2025 елның 20 декабрендә мөрәҗәгать итүче Россия гражданлыгына кабул итү өчен кирәкле документлар белән гариза бирергә чакырылды.

Шулай ук безнең мөрәҗәгатьтән соң Әфганстан гражданы М. вакытлы сыену урыны бирү өчен гариза бирергә чакырылды.

Аерым очракларда Вәкаләтле вәкил чит ил гражданнарына карата чыгарылган Россия Федерациясенә керүне тыю карарлары белән килешмәвен белдереп, нигезле каршы чыгышлар ясады.

Күрсәтелгән мисал буенча, Вәкаләтле вәкилгә Үзбәкстан Республикасы гражданы К., 05.03.2006 елда туган, үзенә карата 06.03.2024 елда чыгарылган Россия Федерациясенә керүне тыю карарын гамәлдән чыгару өчен ярдәм күрсәтүне сорап мөрәҗәгать иткән.

Мөрәҗәгатьнең эчтәлегеннән күренгәнчә, мөрәҗәгать итүченең гаиләсе 2004 елдан бирле Россия Федерациясе территориясендә яшәгән. Гариза бирүче К. Казан шәһәрендә туган һәм үскән, әбисенең йортында яшәгән, Казан шәһәрендәге «147 нче мәктәп»не тәмамлаган.

Казан шәһәренең Авиатөзелеш районы суды хөкемдары карары белән 2024 елның 1 февралендә гариза бирүче К.ның әнисе Россия Федерациясе Административ хокук бозулар кодексының 18.8 нче маддәсе 1.1 өлеше буенча административ җаваплылыкка тартылган, аңа 2500 сум күләмендә административ штраф һәм балигъ булмаган балалар белән бергә, шул исәптән гариза бирүче К. белән, Россия Федерациясеннән контрольдә тотылган мөстәкыйль чыгу рәвешендә административ чыгару җәзасы билгеләнгән.

2025 елның 21 февралендә гариза бирүче К.ның әнисе РФ Административ хокук бозулар кодексының 20.25 нче маддәсе 3 өлеше буенча административ җаваплылыкка тартылган.

Мөрәҗәгать итүче балигъ булу көнендә әлеге гаиләне Россия Федерациясеннән чыгарып җибәргәннәр. Үзбәкстан Республикасында гариза бирүченең гаиләсенең туганнары юк, аларга яшәргә урын юк, башта аларга аэропортта яшәргә туры килгән.

Чит ил паспорты рәсмиләштерү һәм өйгә кайту максатыннан, гариза бирүче әнисе ягыннан Үзбәкстан гражданлыгын кабул итте. Казахстан һәм Россия Федерациясе чигендә гариза бирүчегә Россиягә керү тыелуы турында хәбәр ителгән.

Мөрәҗәгатьнең шартларын, шулай ук тапшырылган документларны игътибар белән өйрәнгәннән соң, Вәкаләтле вәкил кабул ителгән карар белән килешмәвен белдерде һәм административ куып чыгару турындагы карарның Россия Федерациясеннән бары тик мөрәҗәгать итүченең әнисенә карата, балигъ булмаган балалары белән берлектә, чыгарылуына игътибарны юнәлтте. Мөрәҗәгать итүченең үзенә карата мондый карар кабул ителмәгән. Шулай ук без билгеләп үткәнчә, балигъ булмаган яшькә бәйле рәвештә, мөрәҗәгать итүче аның әнисе җибәргән миграция законнарын бозу турында хәбәрдар була алмый, шулай ук федераль закон нигезләмәләре нигезендә үзенең хокукый статусын җайга салу өчен компетентлы органнарга мөстәкыйль мөрәҗәгать итү мөмкинлегенә ия булмый.

Вәкаләтле вәкил тарафыннан Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгының Миграция мәсьәләләре идарәсе башлыгына гариза бирүче К.га карата 2024 елның 6 мартында чыгарылган Россия Федерациясенә керүне тыю карарын гамәлдән чыгару мәсьәләсен карау тәкъдиме белән хат җибәрелде. Вәкаләтле вәкилнең позициясе исәпкә алынды һәм безнең мөрәҗәгатьне карау нәтиҗәсендә К.га карата кабул ителгән карар гамәлдән чыгарылды.

Мигрантлар балаларын укытуны оештыру мәсьәләләре

Үткән уку елында мәктәпкәчә белем бирү оешмаларында 886, гомуми белем бирү оешмаларында 3290 мигрант баласы укыды. Алар республикадагы 45 муниципаль берәмлектә яшиләр. Иң күпләре Яшел Үзән, Питрәч, Әлмәт, Түбән Кама муниципаль районнарында, Казан һәм Чаллы шәһәрләрендә.

Мигрант балаларның төп өлеше – Таҗикстан, Үзбәкстан, Кыргызстан, Азәрбайҗан һәм Әрмәнстан гражданнары.

2025 елның 1 апрелендә «Россия Федерациясендә мәгариф турында» Федераль законның 67 һәм 78 статьяларына үзгәрешләр кертү хакында» 544-ФЗ номерлы Федераль закон (алга таба – 544-ФЗ номерлы Закон) көченә керде, ул Россия Федерациясе территориясендә законлы рәвештә булган чит ил гражданнарын башлангыч гомуми, төп гомуми һәм урта гомуми белем бирү программалары буенча укытуга кабул итү әлеге программаларны үзләштерү өчен җитәрлек дәрәҗәдә рус телен белү буенча тестны (алга таба – тест) уңышлы үтү шарты белән генә башкарыла, дип билгели.

544-ФЗ номерлы Закон нормаларын гамәлгә ашыру максатыннан Россия Мәгариф министрлыгы тарафыннан «Дәүләт яисә муниципаль гомуми белем бирү оешмасында башлангыч гомуми, төп гомуми һәм урта гомуми белем бирүнең уку-укыту программаларын үзләштерү өчен җитәрлек дәрәҗәдә рус телен белүенә тест үткәрү тәртибен, чит ил гражданнарын һәм гражданлыгы булмаган затларны раслау турында» 2025 елның 4 мартындагы 170 номерлы һәм «Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгының 2020 елның 2 сентябрендәге 458 номерлы боерыгы белән расланган «Башлангыч гомуми, төп гомуми һәм урта гомуми белем бирү программалары буенча белем алуга кабул итү тәртибенә үзгәрешләр кертү турында» 2025 елның 5 мартындагы 171 номерлы боерыклар кабул ителде. Шулай ук Рособрнадзорның «Чит ил гражданнары һәм гражданлыгы булмаган затлар тарафыннан башлангыч гомуми, төп гомуми һәм урта гомуми белем бирү уку-укыту программаларын үзләштерү өчен җитәрлек дәрәҗәдә тест узуын раслый торган балларның минималь күләмен билгеләү турында» 2025 елның 5 мартындагы 510 номерлы боерыгы басылып чыкты.

Министрлык тарафыннан чит ил гражданнары һәм гражданлыгы булмаган затлар өчен башлангыч гомуми, төп гомуми һәм урта гомуми белем бирү программаларын үзләштерү өчен җитәрлек дәрәҗәдә рус телен белү буенча тест үткәрү өчен 77 муниципаль гомуми белем бирү оешмасы билгеләнде.

Татарстан Республикасында тест үткәрүнең бердәм көне итеп һәр айның соңгы чәршәмбесе билгеләнде.

2025 елның апреленнән ноябренә кадәр мәктәпкә кабул итү өчен барлыгы 897 гариза бирелгән, шулардан 675 бала тестны уңышлы узган.

Кирәкле баллар җыймаган балаларга Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының (04.06.2025 елдагы под-977/25 номерлы һәм 14.08.2025 елдагы под-1310/25 номерлы) боерыгы белән расланган мәктәпләрдә рус теле курслары үтү тәкъдим ителә. Оешмаларның гомуми саны – 54.

Шулай ук, балигъ булмаганнар эшләре һәм аларның хокукларын яклау комиссиясе белән берлектә, белем бирү оешмалары базасында консультацияләр оештырылган, шулай ук «Татарстан Республикасы территориясендә яшәүче халыклар ассамблеясе» базасында чит ил гражданнары балаларының тел һәм социомәдәни адаптациясе буенча курслар һәм чаралар оештырылган.

Чит ил гражданнары балалары өчен махсус рус теле буенча тизләтелгән программалар эшләнгән. Һәр балага Мәгариф министрлыгы һәм район мәгариф бүлекләре дәрәҗәсендә шәхси контроль оештырылган.

Казанда мондый курслар Вахитов районының 41 нче урта гомуми белем бирү мәктәбендә оештырылган. Әлеге мәктәпнең Казан шәһәренең Күпмилләтле якшәмбе мәктәбе белән хезмәттәшлеге оештырылган.

Чит ил гражданнарын һәм гражданлыгы булмаган затларны вакытлыча тоту үзәгендә чит ил гражданнарын һәм гражданлыгы булмаган затларны тотуның актуаль мәсьәләләре

Эчке эшләр министрлыгының Чаллы шәһәре буенча идарәсенең Чит ил гражданнарын һәм гражданлыгы булмаган затларны вакытлыча тоту үзәгендә (Чит ил гражданнарын тоту үзәге) тоту шартларын даими мониторинглау – Вәкаләтле вәкил эшенең аерылгысыз өлеше. Учреждениегә чыгу кысасында гражданнарны кабул итү уздырыла, бу проблемаларны ачыкларга һәм булган фикерләрне исәпкә алырга мөмкинлек бирә.

Үткән елда Чит ил гражданнарын тоту үзәгендә 1619 чит ил гражданы һәм гражданлыгы булмаган затлар тотылды, уртача көнлек тулылык 175 кеше тәшкил итте.

2025 елның 11 аенда Чит ил гражданнарын тоту үзәгенә 1401 чит ил гражданы урнаштырылды, шулардан административ чыгару каралганнары – 1336, депортацияләнгән – 65. Югарыда күрсәтелгән чорда Чит ил гражданнарын тоту үзәгеннән 1373 чит ил гражданы китте.

Хокук яклау практикасы күрсәткәнчә, чит ил гражданнары һәм гражданлыгы булмаган затлар очраша торган актуаль мәсьәләләрнең берсе – аларның Чит ил гражданнарын тоту үзәгендә озак вакыт булуының законлылыгы һәм нигезлелеге.

РФ АХБК 27.19.1 нче маддәсе 1 өлешендә административ чыгару каралган затларны махсус учреждениеләрдә тоту вакыты 90 тәүлек итеп билгеләнгән.

Шуның белән бергә, хәзерге вакытта законнар белән вәкаләтле органның тотуны озайту турында үтенечнамәләр белән мөрәҗәгатьләренең саны билгеләнмәгән. Бу тоту вакыты берничә тапкыр озайтылырга мөмкин дигәнне аңлата һәм чит ил кешеләре өчен билгесезлек тудыра.

Карарның үтәлүен тәэмин итү чарасы буларак ирекне чикләү шартларында законда билгеләнгән максималь срок карар үз көченә кергән көннән алып ике ел тәшкил итә – бу РФ АХбКның 31.9 нчы маддәсендә билгеләнгән дәвамлылык вакыты, аннан соң «әгәр бу карар үтәлмәгән булса, административ җәза билгеләү турындагы карар үтәлергә тиеш түгел».

Әлеге срок артык озак булып тора, шуңа күрә өстәмә, санкцияләнмәгән һәм законда каралмаган җәза төренә әверелә, безнең фикеребезчә, рәхимсезлек дәрәҗәсе буенча күп кенә җинаять эшләре өчен җәзаны уздыра.

Шулай ук кеше, максималь ике еллык вакытны узгач, азат ителергә мөмкин, ә аннары билгеле шартларда яңадан Чит ил гражданнарын тоту үзәгенә урнаштырылырга мөмкин.

Бу мәсьәләдә ачык чикләр булмау билгесезлек тудыра һәм мондый учреждениеләрдә озак вакыт тотуның законлылыгы турында сораулар уята.

Шуңа бәйле рәвештә, Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең бөтенроссия Координация советының мәҗбүри тоту урыннарында гражданнарның хокукларын яклау мәсьәләләренә багышланган утырышы кысасында Вәкаләтле вәкил чит ил гражданын яисә гражданлыгы булмаган затны махсус учреждениедә тотуның иң чик срогын бер елдан артмаган вакытка билгеләп, РФ АХбКына үзгәрешләр кертергә тәкъдим итте.

Гражданнар мөрәҗәгатьләренә анализ чит ил гражданнарының һәм гражданлыгы булмаган затларны озак тотуны тәэмин итә торган сәбәпләрнең киң спектрын ача. Тотуны озайтуның яисә тоту срокларын бозуның һәр очрагы кеше хокукларын бозудан качу өчен игътибарлы анализ һәм оператив җавап бирүне таләп итә.

Агымдагы елда Чит ил гражданнарын тоту үзәгендә булганда без чит ил гражданы Э.ның «инфильтратив туберкулез» диагнозы белән изоляцияләнгән бүлмәдә булуына игътибар иттек. Әлеге вакытка ул инде 4 айдан артык учреждениедә булган. Илдән мәҗбүри чыгару, авиатранспорт белән җибәрү тирә-юньдәгеләрнең сәламәтлегенә куркыныч тудыра. Күрсәтелгәннәрне исәпкә алып, суд приставлары хезмәтенең территориаль органы мөрәҗәгать итүчене РФ чикләреннән куып чыгару бурычын үз вакытында үти алмаган, чөнки транспортлау барышында аны озата барган Федераль суд приставлары хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча Баш идарәсе хезмәткәрләре һәм башка гражданнар авыру йоктыру куркынычына дучар була.

Федераль суд приставлары хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча Баш идарәсе мәгълүматы буенча, чит ил гражданы Э. 2025 елның 10 июлендә генә Россия Федерациясе чикләреннән чыгарылган.

Кызганычка, гамәлдәге законнарда инфекцион авырулар белән авыручы чит ил гражданнарын чыгару тәртибе билгеләнмәгән.

Бу мәсьәләгә шулай ук Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең бөтенроссия Координация советының мәҗбүри тоту урыннарында гражданнарның хокукларын яклау мәсьәләләренә багышланган утырышында игътибар бирелде.

Депортация һәм административ куып чыгару турындагы карарларның үз вакытында үтәлмәве еш кына консуллыклардан мигрантлар гражданлыгына кагылышлы мәгълүматны озак көтүгә бәйле. Кайбер очракларда кешенең билгеле бер илгә каравын раслау белән кыенлыклар туа, бу шулай ук процессны кыенлаштыра.

Гражданлыгы булмаган затларны депортацияләү мәсьәләсе аеруча кискен тора. Мондый кешеләрне кабул итәргә әзер дәүләт булмау халыкны куып чыгару турындагы карарларны үтәүне мөмкин түгел диярлек итә.

Бу проблема иректән мәхрүм ителү урыннарыннан азат ителгән гражданнар өчен аеруча актуаль. Вәкаләтле орган элек хөкем ителгәннәр гражданлыгы булмаган затларның Россия территориясендә булуларын теләмәве турында карар чыгара, суд карары нигезендә алар Чит ил гражданнарын тоту үзәгенә урнаштырыла һәм теге яки бу дәүләткә карауларын билгеләү мөмкин булмаганга күрә куып чыгару турындагы суд карарын кыска вакыт эчендә үтәү мөмкин түгел.

Шуңа бәйле рәвештә, Вәкаләтле вәкил җинаять-үтәтү системасы учреждениеләренә ТР буенча Эчке эшләр министрлыгы белән берлектә документлары булмаган хөкем ителгәннәр белән, аларның төзәтү учреждениесендә булу чорында, эшне көчәйтергә һәм кешенең хокукый статусын һәм граждан мәнфәгатьләрен билгеләүгә барлык мөмкин булган чараларны күрергә киңәш итә. Гражданлыкны билгеләү эше административ куып чыгару яки депортацияләү турында карар кабул ителгәнче башкарылырга тиеш.

Вәкаләтле вәкил чит ил гражданнары һәм гражданлыгы булмаган затларның хокукларын яклау механизмнарын камилләштерүгә юнәлдерелгән законнарны һәм хокук куллану практикасын анализлау эшен дәвам итәчәк.

Кеше һәм граждан хокуклары һәм ирекләре турындагы законнарны камилләштерү

Вәкаләтле вәкил эшчәнлегенең бер юнәлеше булып, кеше һәм граждан хокукларын һәм ирекләрен тәэмин итү һәм яклау өлкәсендә законнарны камилләштерүгә ярдәм итү тора.

Вәкаләтле вәкилнең закон чыгару эшчәнлеге гражданнар мөрәҗәгатьләрен караганда, суд практикасын һәм үз инициативасы белән дә, прокуратура органнары һәм башка дәүләт органнары белән үзара хезмәттәшлектә дә уздырыла торган тикшерүләр нәтиҗәләрен өйрәнгәндә ачыклана торган системалы проблемаларны анализлауга нигезләнә. Мондый комплекслы якын килү законнарны камилләштерү буенча нигезле тәкъдимнәр формалаштырырга мөмкинлек бирә.

Законнарны камилләштерү процессына йогынты ясау максатында Вәкаләтле вәкил закон чыгару процессында катнашуның төрле ысулларын куллана, шул исәптән кеше хокукларына һәм ирекләренә кагылышлы законнар һәм башка норматив хокукый актлар проектларына бәяләмәләр әзерләү, Вәкаләтле вәкил компетенциясенә караган мәсьәләләр буенча закон чыгару инициативаларын кертү; Татарстан Республикасы Дәүләт Советы комитетлары һәм сессияләре эшендә катнашу; парламент тыңлауларында, «түгәрәк өстәл»ләрдә һәм закон чыгару характерындагы башка чараларда докладлар һәм аналитик материаллар тәкъдим итү.

Аерым алганда, 2025 елда Вәкаләтле вәкил һәм аның Аппараты хезмәткәрләре, законлылык һәм хокук тәртибе комитетының норматив җайга салу өлкәсендәге 69 мәсьәләне караган 16 утырышында, социаль сәясәт комитетының 17 утырышында катнаштылар, аларда гражданнарның социаль хокукларына бәйле 45 мәсьәлә каралды, мәгариф, мәдәният, фән һәм милли мәсьәләләр комитетының хокукый хокукларны камилләштерүгә юнәлдерелгән 10 утырышында катнаштылар. Шулай ук экология, табигатьтән файдалану, агросәнәгать һәм азык-төлек сәясәте комитетының 7 утырышында.

Законнарны камилләштерү буенча Вәкаләтле вәкил эшчәнлегендә Татарстан Республикасы Конституция советы белән үзара хезмәттәшлек аерым урын алып тора.

2025 елда Вәкаләтле вәкил тарафыннан 2009 елның 12 февралендә дөнья күргән Татарстан Республикасы Законының 6 нчы маддәсе 1 өлешенең 3 пункты нигезләмәләренең конституциячеллеген тикшерү турында гражданнар мөрәҗәгатьләре буенча ике бәяләмә әзерләнде. Болар «Муниципаль берәмлекнең вәкиллекле органы депутаты, җирле үзидарәнең сайланып куела торган органы әгъзасы, Татарстан Республикасында җирле үзидарәнең сайланып куела торган вазыйфаи заты вәкаләтләрен гамәлгә ашыру гарантияләре турында» 15-ТРЗ номерлы һәм «Татарстан Республикасында җиңел таксиларда пассажирлар йөртүне һәм багаж ташуны оештыру турында» 2023 елның 21 июлендә дөнья күргән 71-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законының 6 нчы маддәсе 1 өлешенә кагыла.

Законнарны камилләштерү өлкәсендә Вәкаләтле вәкил эшчәнлеге нәтиҗәлелегенең ачык мисалы булып 2024 елга еллык докладта, 2025 елгы Татарстан Республикасы норматив хокукый актларында бәян ителгән тәкъдимнәрне гамәлгә ашыру тора.

2024 елда Вәкаләтле вәкил опекуннарга һәм попечительләргә түләү күләмен арттыру, шулай ук аны инфляция дәрәҗәсен исәпкә алып ел саен индексацияләү механизмын булдыру зарурлыгын билгеләп үтте. Әлеге инициативаны гамәлгә ашыру максатларында Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министры адресына хат җибәрде. Алынган җавапка караганда, Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы әлеге тәкъдимне хуплаган һәм Татарстан Республикасы Хөкүмәтенә тиешле хат җибәргән.

Башкарылган эш нәтиҗәләре буенча «Татарстан Республикасы Гаилә кодексының 141.1 нче маддәсенә үзгәрешләр кертү турында» 2025 елның 11 ноябрендә дөнья күргән 75-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы белән үз вазыйфаларын түләүле нигездә башкаручы опекуннарга яисә попечительләргә тиешле түләү күләме арттырылды, шулай ук педагогик һәм (яки) медицина белеме булган опекуннарга яисә попечительләргә өстәмә түләү тәртибе үзгәртелде.

Махсус хәрби операция шартларында әлеге өлкәдә хокук мөнәсәбәтләрен җайга сала торган норматив базаны камилләштерү эше аеруча актуаль булды. Вәкаләтле вәкилгә гражданнардан кергән мөрәҗәгатьләргә анализ, законнар белән җайга салуны таләп итә торган проблемалы мәсьәләләрне ачыклады.

Вәкаләтле вәкил адресына ирен сугышчан хәрәкәтләр ветераны һәм махсус хәрби операциядә катнашучы итеп тану мәсьәләсе буенча гражданка Г. мөрәҗәгать итте.

Мөрәҗәгатьтән күренгәнчә, мөрәҗәгать авторының ире махсус хәрби операция барышында бурычларны үтәүне турыдан-туры тәэмин итә торган предприятиедә хезмәт эшчәнлеген башкарган, һәм ул командировкага җибәрелгән гаскәр часте полигоны территориясенә дошман һөҗүме вакытында батырларча һәлак булган.

Һәлак булучының махсус хәрби операция бурычларын үтәүне тәэмин итүгә һәм аның Ватанга фидакарь хезмәт итүенә зур өлеш кертүенә карамастан, һәлак булучының гаиләсе, гамәлдәге законнардагы җитешсезлекләр аркасында, дәүләт ярдәме чараларына хокук бирә торган тиешле статус алуда кыенлыклар белән очрашты.

Билгеләнгән мәсьәләләрнең әһәмиятен исәпкә алып, Вәкаләтле вәкил Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Дәүләт Думасы Рәисе адресына Россия Федерациясе субъектлары территорияләрендә махсус хәрби операция бурычларын үтәүне тәэмин итүгә турыдан-туры бәйле хезмәт бурычларын үтәгәндә һәлак булган яисә яраланган гражданнарга социаль ярдәм чараларын билгеләү өлешендә закон чыгару инициативасы кертү мөмкинлеген карау үтенече белән мөрәҗәгать итте.

Югарыда күрсәтелгән хокукый инициатива федераль дәрәҗәдә алга таба үсеш алды, бу Россия Федерациясе Президентының 2025 елның 31 октябрендә дөнья күргән 794 номерлы Указында чагылыш тапты, аның нигезендә Россия Федерациясенең аерым субъектлары территориясендә вазыйфаи бурычларын үтәгәндә атулар, криминоген характердагы шартлаулар һәм (яисә) җимерелүләр нәтиҗәсендә һәлак булган яисә гарипләнгән (яраланган, җәрәхәтләнгән, контузияләнгән) затларга, шулай ук аларның гаилә әгъзаларына өстәмә социаль ярдәм чаралары билгеләнде.

Әлеге тематика уңаеннан законнарны камилләштерү буенча Вәкаләтле вәкил тарафыннан «Махсус хәрби операциядә катнашучыларның һәм хәрби хәрәкәтләр ветераннарының хокукларын яклау» темасына Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең Бөтенроссия Координация советы барышында кайбер тәкъдимнәр яңгырады.

Гражданнар мөрәҗәгатьләренә үткәрелгән мониторинг нигезендә Вәкаләтле вәкил тарафыннан Россия Федерациясе Кораллы Көчләренә йөкләнгән бурычларны үтәүгә булышлык итә торган оешмалар составында махсус хәрби операциядә катнашканда яралану нәтиҗәсендә инвалидлык алган затларга айлык акчалата компенсацияләр бирүнең закон чыгару механизмы булмау проблемасы ачыкланды.

Аерым алганда, «Хәрби хезмәткәрләрне акчалата тәэмин итү һәм аларга аерым түләүләр бирү турында» 306-ФЗ номерлы Федераль законның 3 нче маддәсе 13 өлеше нигезендә имгәнеп инвалидлык алган хәрби хезмәткәрләргә компенсация бирү каралган. Әмма Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2012 елның 22 февралендәге 142 номерлы карары белән расланган айлык акчалата компенсация түләү кагыйдәләре (алга таба – кагыйдәләр) нигезендә, әлеге түләү махсус хәрби операция барышында Россия Федерациясе Кораллы Көчләренә йөкләнгән бурычларны үтәүгә ярдәм итүче оешмалар составында махсус хәрби операциядә катнашкан затларга, махсус хәрби операция барышында Россия Федерациясе Кораллы Көчләренә йөкләнгән бурычларны үтәүгә ярдәм итүче оешмалар белән контрактны (башка хокук мөнәсәбәтләрен) үтәүгә бәйле рәвештә, аларның инвалидлык сәбәбе итеп гарипләнү (яралану, җәрәхәтләнү, контузия), авыруы күрсәтелүгә карамастан, кагылмый.

Ачыкланган хокукый бушлыкны бетерү максатларында, Вәкаләтле вәкилгә Россия Федерациясе Кораллы Көчләренә ярдәм итүче оешмалар составында махсус хәрби операция бурычларын үтәүдә катнашкан һәм яралары нәтиҗәсендә инвалидлык алган затларны социаль ярдәм чараларын алучылар исемлегенә кертү өлешендә кагыйдәләргә үзгәрешләр кертергә тәкъдим ителде.

Сугышчан хәрәкәтләр ветераннарының торак-коммуналь хезмәтләр өчен түләү чыгымнарын компенсацияләү мәсьәләләре буенча Вәкаләтле вәкил адресына системалы мөрәҗәгатьләрен исәпкә алып, әлеге проблема шулай ук Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең Бөтенроссия Координация советы кысасында фикер алышуга чыгарылды. Әлеге инициатива гражданнарның шундый ук мөрәҗәгатьләрен билгеләп үтүче һәм әлеге мәсьәләне федераль дәрәҗәдә хәл итәргә кирәклеген раслаучы башка төбәкләрдәге коллегалары тарафыннан киң хуплау тапты.

2025 елда Вәкаләтле вәкил тарафыннан чит ил гражданнарын һәм гражданлыгы булмаган затларны административ куып чыгару рәвешендәге җәзаны үтәү өлкәсендәге законнарны анализлау буенча системалы эш башкарылды.

Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең Бөтенроссия Координация советында «Чит ил гражданнарын вакытлыча тоту үзәкләрендә чит ил гражданнары хокукларын үтәүнең актуаль мәсьәләләре» темасына, Вәкаләтле вәкил тарафыннан әлеге өлкәдә законнарны камилләштерү буенча тәкъдимнәр кертелде.

Шулай итеп, Вәкаләтле вәкил билгеләп үткәнчә, чит ил гражданнары һәм гражданлыгы булмаган затлар очраша торган актуаль мәсьәләләрнең берсе – аларның чит ил гражданнарын вакытлыча тоту үзәкләрендә озак вакыт булу законлылыгы һәм нигезлелеге.

Административ хокук бозулар турында Россия Федерациясе кодексының 27.19.1 маддәсенең 1 өлеше нигезендә административ тотуның башлангыч срогы 90 тәүлек эчендә билгеләнгән. Әмма законнарда әлеге срокны озайту санын чикләү каралмаган, бу исә, административ йогынты чарасы үзенең кырыслыгы буенча җинаятьләрнең аерым категорияләре өчен каралган җәзалардан артыграк булырга мөмкин булган хокукый коллизия тудырып, карарны үтәүнең максималь чорын ике ел вакыт белән генә чикли.

Үткәрелгән анализ нигезендә Вәкаләтле вәкилгә административ хокук бозулар турында Россия Федерациясе Кодексына үзгәрешләр кертергә тәкъдим ителде, чит ил гражданын яисә гражданлыгы булмаган затны махсус учреждениедә тотуның иң чик срогын бер елдан да артык түгел, дип билгеләргә, бу хокук бозуларны булдырмаска һәм илдән чыгаруны көтүче затларга карата гуманлырак мөнәсәбәтне тәэмин итәргә мөмкинлек бирәчәк.

Шулай ук хокукый җайга салуның ачыкланган җитешсезлекләренә бәйле рәвештә Вәкаләтле вәкил тарафыннан федераль законнарга йогышлы авырулардан интегүче чит ил кешеләренә һәм гражданлыгы булмаган затларга карата Россия Федерациясеннән административ куып чыгару турындагы карарны үтәүнең махсус процедурасын күздә тоткан нигезләмәләр кертү зарурлыгы билгеләп үтелде;

Моннан тыш, чит ил затларының гражданлыгын билгеләүнең нәтиҗәлелеген арттыру максатларында, Вәкаләтле вәкил Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилгә дустанә илләр белән халыкара килешүләргә кешенең хокукый статусы һәм гражданлыгы турында мәгълүмат бирү срокларын билгели торган нигезләмәләр кертү инициативасы белән мөрәҗәгать итте.

Социаль өлкәдә норматив базаны камилләштерү мәсьәләләре шулай ук 2025 елда Вәкаләтле вәкил игътибарыннан читтә калмады. Аерым алганда, гражданнарны дарулар белән тәэмин итү, шул исәптән авыр хроник авырулардан интегүче затлар өчен яшәү өчен кирәкле дару препаратларыннан файдалану темасы аның эшчәнлегенең әһәмиятле юнәлеше булды. Гражданнардан кергән мөрәҗәгатьләрне анализлау нигезендә Вәкаләтле вәкил тарафыннан Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгына, «Дуодопа» һәм «Тиаприд» препаратларын медицинада куллану өчен, яшәү өчен кирәкле һәм иң мөһим дару препаратлары исемлегенә кертү мәсьәләсен Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгының дару препаратлары исемлеген төзү комиссиясенә чыгару мөмкинлеген карау турында тәкъдим белән мөрәҗәгать җибәрелде. Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2019 елның 12 октябрендәге 2406-р номерлы күрсәтмәсе белән хәзерге вакытта әлеге тәкъдим карала.

Гражданнар мөрәҗәгатьләрен анализлау барышында Вәкаләтле вәкил законнар белән җайга салуны камилләштерүне таләп итә торган хокук мөнәсәбәтләренең төрле категорияләрен ачыклый. Гражданнар очраша торган тормыш хәлләре закон чыгаручының оператив катнашуы һәм өстәмә хокукый гарантияләр билгеләү зарурлыгын күрсәтә торган гражданлык-хокукый мөнәсәбәтләр өлкәсе аерым игътибарга лаек.

Аерым алганда, соңгы ике елда Россиядә сатучының килешү төзегәндә алдау йогынтысында булуы турындагы гаризалар нигезендә күчемсез милекне сату-алу килешүләрен дәгъвалау буенча суд тикшерүләре санының шактый артуы билгеләп үтелә. Әлеге категориядәге эшләр буенча гамәлдә булган суд практикасы намуслы сатып алучылар мәнфәгатьләренең җитәрлек дәрәҗәдә якланмавы һәм күчемсез милекнең гражданлык әйләнешен яклауны тәэмин итүнең хокукый механизмнарын камилләштерү зарурлыгы турында сөйли.

Бәян ителгәннәрне исәпкә алып, Вәкаләтле вәкил Россия Федерациясе Дәүләт Думасы Рәисе һәм Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил адресына күчемсез мөлкәт буенча алыш-бирешләр башкаруның иминлеген тәэмин итүгә юнәлдерелгән өстәмә хокукый механизмнар комплексын беркетү өлешендә закон чыгару инициативасын кертү мөмкинлеген карау үтенече белән мөрәҗәгать итте.

Шулай итеп, күчемсез милекне сату-алу шартнамәләре буенча исәп-хисапларны бары тик акчасыз башкару, транзакцияләр үткәрүнең махсус режимын кулланып, мәҗбүри рәвештә гамәлгә ашыру тәкъдим ителде, ул закон тарафыннан билгеләнгән чорга эскроу-счетларда акчаны резервлауны, мөлкәт сатучыга карата хокуксыз гамәлләр ихтималы билгеләрен ачыклау өчен җитәрлек вакыт тәэмин итүне, бәхәсле вазгыять законда билгеләнгән тәртиптә хәл ителгәнче тиешле килешүләр башкаруны оператив туктатып торуның хокукый мөмкинлеген булдыруны күздә тота.

Сатыла торган объект, шартнамә төзегән якларның берсе өчен бердәнбер торак булган аеруча әһәмиятле очракларда күчемсез милек килешүләренең мәҗбүри нотариаль таныклыгы һәм титуллы иминиятләштерүне кертү өстәмә яклау чаралары булачак.

Безнең хатны карап, Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Дәүләт Думасының Дәүләт корылышы һәм законнар комитеты югарыда күрсәтелгән тәкъдимнәрнең исәпкә алынуын һәм хәзерге вакытта комитет тарафыннан күчемсез милек базарында куркынычсызлыкны һәм үтә күренмәлелекне арттыруга юнәлдерелгән закон чыгару инициативалары эшләнүен билгеләп үтте.

Әлеге инициативалар кеше һәм гражданның хокукларын һәм ирекләрен тәэмин итү өлкәсендә ачыклана торган хокукый бушлыкларны тутыру аспектында да, норматив хокукый җайга салуның сыйфатын арттыру өлешендә дә законнарны алга таба камилләштерү кирәклеген раслый. Вәкаләтле вәкил йөкләнгән вәкаләтләрне гамәлгә ашыру кысасында норматив-хокукый базаны камилләштерүгә һәм гражданнар хокукларының законнар гарантияләрен ныгытуга юнәлдерелгән эшчәнлекне дәвам итәчәк.

Гражданнарның хокукый аңын үстерү һәм халыкның хәбәрдарлык дәрәҗәсен арттыру коралы буларак хокукый агартуның актив формалары

Россия Федерациясендә хокукый агарту системасы хокукый грамоталылык һәм законга хөрмәт формалаштыруга юнәлдерелгән күп дәрәҗәле механизм буларак эшли. Аның эше Россия Федерациясе Конституциясе, федераль законнар һәм «Гражданнарның хокукый грамоталылыгын һәм хокук аңын үстерү өлкәсендә дәүләт сәясәте нигезләре» – Россия Федерациясе Президенты тарафыннан 2011 елның 28 апрелендә расланган, халыкның хокукый культурасын формалаштыру буенча дәүләт эшчәнлегенең максатларын, принципларын һәм юнәлешләрен билгели торган төп стратегик документка нигезләнә. Мәсәлән, әлеге документта рәсми рәвештә хокукый нигилизмга законны хөрмәт итмәү яки аны санга сукмау буларак билгеләмә бирелгән. Хокукый агарту системасының төп максаты – җәмгыятьтә законга һәм судка карата төгәл хөрмәт формалаштыру, үз хокукларыңны законлы ысуллар белән яклау мөмкинлегенә ышану, үз бурычларыңны намуслы үтәү.

Федераль санлы (цифрлы) белем бирү платформалары милли мәгариф системасының өстәмә элементына әверелде. Әлеге ресурслар, яшәү төбәгенә карамастан, Россиянең һәр гражданы өчен белемнәрдән тигез файдалануны тәэмин итә.

«Минем мәктәп» ФГИС – мәктәп укучылары, укытучылар һәм ата-аналар өчен мәгариф системасының мәҗбүри элементына әверелгән бердәм федераль портал. Платформада федераль дәүләт белем бирү стандартлары нигезендә яңартылган «Җәмгыять белеме» һәм «Әйләнә-тирә дөнья» курслары буенча верификацияләнгән контент бар.

2. «ГосТех» платформасы – бу платформа базасында өлкәннәр һәм дәүләт хезмәткәрләре өчен төп белем бирү сервислары эшли, шулай ук гражданнарга «Дәүләт хезмәтләре» профиле аша компетенцияләрне автомат рәвештә раслап, хокукый грамоталылык буенча кыска укыту курслары узарга мөмкинлек бирә (мәсәлән, салым тотып калулары яки шәхси мәгълүматларны яклау мәсьәләләре буенча).

3. Мәгариф системасы «Сириус. Курслар» – предметларны, шул исәптән хокукны тирәнтен өйрәнү өчен федераль мәйданчык. Платформа илнең әйдәп баручы экспертлары тарафыннан эшләнгән юриспруденция буенча түләүсез курслар тәкъдим итә, бу иртә һөнәри ориентациягә һәм югары дәрәҗәдәге хокук аңы булган элита формалаштыруга ярдәм итә.

4. «Россия – мөмкинлекләр иле» платформасы ярыш һәм өйрәтү юлы аша хокукый агарту проектларын тормышка ашыра. Бөтенроссия олимпиадалары һәм бәйгеләре уздыра, аларның нәтиҗәләре югары уку йортларына кергәндә яки дәүләт хезмәтенә кабул иткәндә исәпкә алына.

5. «Белем. Дәүләт» (Россиянең «Белем» җәмгыяте) – халыкның киң катламнарын һәм түрәләрне дистанцион укыту өчен платформа. 2026 елда биредә хокук яклау системасының беренче затларыннан, шул исәптән Кеше хокуклары буенча федераль һәм төбәк вәкаләтле вәкилләрен дә кертеп, лекцияләр һәм вебинарлар китапханәсе урнашкан.

Әлеге платформалар белем бирү тирәлегенең бердәмлеген тәэмин итә, кеше хокуклары, законнардагы үзгәрешләр һәм социаль ярдәм чаралары турындагы мәгълүматның һәркемгә актуаль һәм тикшерелгән рәвештә барып җитүен гарантияли.

 Хокукый агарту системасы бердәм мәгълүмати тирәлек булдыруга юнәлдерелгән, анда һәр граждан үз хокукларын һәм бурычларын аңлаткан оператив мәгълүмат ала ала. Шулай ук, мәсәлән, «Аңлатабыз.рф» порталы эшли, ул Россия Федерациясе Хөкүмәтенең төп верификацияләнгән мәгълүмат чыганагы булып тора, ул катлаулы юридик телне гражданнарга аңлаешлы форматка күчерә. Портал үз көченә керә торган үзгәрешләрне җентекләп тасвирлый, анда түләүләрне индексацияләү, мошенниклыктан яклау буенча актуаль мәгълүматлар бастырыла: Эчке эшләр министрлыгы белән берлектә ресурс киберҗинаятьләрнең яңа схемаларын оператив тикшерә, махсус хәрби операциядә катнашучылар өчен ташламалар турында бүлек, «Сорау – җавап» секторы ачылды: гражданнар борчыган темаларга турыдан-туры җаваплар ала. Портал төбәк пабликлары белән бәйләнештә эшли (шул исәптән Татарстанда), халыкның мәгълүмати сәясәте бердәмлеген һәм хокукый грамоталылыгын тәэмин итә.

Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил һәм төбәкләрнең вәкаләтле вәкилләре хокукый агартуны тулыландыралар, башкарма хакимият органнары хокукый белемнәрне белем бирү һәм социаль программаларга интеграцияләү өчен җавап бирәләр, хокук саклау органнары хокук бозуларны профилактикалау өчен аңлату эшләре алып баралар, иҗтимагый оешмалар, юридик клиникалар һәм социаль юнәлешле коммерциячел булмаган оешмалар түләүсез юридик консультацияләр оештыралар.

Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилнең халыкны хокукый агарту буенча эшчәнлеге

Татарстан Республикасында хокукый агарту югары дәрәҗәдәге хокукый культура һәм гражданнарның аңлы тәртибен формалаштыруга юнәлдерелгән комплекслы системадан гыйбарәт. Ул шул исәптән Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча 2022–2028 елларга исәпләнгән һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 24.12.2021 № 1285 карары белән расланган Стратегия кысасында гамәлгә ашырыла. Әлеге документ дәүләт сәясәтенең өстенлекле юнәлешләреннән берсе буларак хокукый агарту үсешен билгели. Эшчәнлекләре халыкның хокукый грамоталылыгын арттыруга юнәлдерелгән дәүләт органнары, башкарма хакимият органнары, вазыйфаи затлар һәм оешмалар Татарстан Республикасында хокукый агарту субъектлары булып торалар.

Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил эшчәнлегендә «Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил турында» 03.03.2000 № 95-ТРЗ Татарстан Республикасы Законы нигезендә хокуклар, ирекләр һәм аларны яклау ысуллары турында белем тарату өстенлекле бурычларның берсе булып тора.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: 2025 елда халыкны хокукый агартуның классик формаларына өстәп, Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил интерактивлыкка басым ясады. Вәкаләтле вәкил хокукый белемнәрне республикада яшәүче һәркем өчен файдаланырлык һәм кулланырлык итү өчен заманча технологик һәм уен форматларын кулланды.

Гражданнарга хокукый агарту максатларында Вәкаләтле вәкил һәм аның Аппараты тарафыннан даими эшне башкару дәвам итә. Болар:

• инвалид балаларның ата-аналары өчен Вәкаләтле вәкил каршындагы «Хокукый белемнәр мәктәбе» дәресләре (килешү буенча ай саен);

• «Өченче буын университеты» тыңлаучылары өчен Вәкаләтле вәкил каршындагы «Хокукый белемнәр мәктәбе» дәресләре (ай саен айның һәр өченче җомгасында);

• хәрби хезмәткә чакырылучылар һәм аларның ата-аналары өчен «Хокукый белемнәр мәктәбе» дәресләре (язгы һәм көзге чакырылышлар вакытында);

• Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсе карамагындагы төзәтү учреждениеләрендә «Хокукый ярдәм көннәре» (килештерелгән график буенча);

• «Россия Пенсионерлар берлегенең Татарстан Республикасы буенча бүлеге» белән берлектә «Хокукый ярдәм көннәре» (айның һәр өченче чәршәмбесе);

• Татарстан Республикасында белем алучы чит ил студентлары өчен «Хокукый ярдәм көннәре» (аерым график буенча);

• Татарстан Республикасы Адвокатлар һәм Нотариаль палаталары белгечләре тарафыннан түләүсез консультацияләр уздыру (килештерелгән график буенча);

• тематик телефон «кайнар элемтә»ләре (ай саен график буенча);

• «Кеше хокукларының Бердәм дәресе» Бөтенроссия акциясе кысасындагы чаралар (декабрьнең беренче ункөнлеге);

• массакүләм мәгълүмат чаралары белән эшләү – интервьюлар һәм видеорепортажлар, аңлатма материалларын Вәкаләтле вәкилнең рәсми социаль челтәрләрендә бастырып чыгару (даими).

Татарстан Республикасында белем алучы чит ил студентлары өчен «Хокукый белемнәр мәктәбе» дәресләре сериясе. Уздырылган биш чара йомгаклары буенча «Хокукый ярдәм көннәре»ндә 1300 дән артык чит ил студенты катнашты («КДЭУ» югары һөнәри белем бирү учреждениесе; «К(П)ФУ» югары һөнәри белем бирү учреждениесе; Н.Г. Җиһанов исемендәге консерватория).

Мондый очрашуларга ихтыяҗ зур булу студентлар бергәлегенең активлыгы һәм сорауларның күп булуы белән раслана. Кире элемтәгә анализ ясау күрсәткәнчә, чит ил студентларының игътибары үзәгендә миграция законнарының аспектлары кала: визалар, чакырулар рәсмиләштерү үзенчәлекләре һәм документлар тапшыруның катгый графикларын үтәү, миграция режимын бозуга китерә торган ситуацияләрне тикшерү һәм аларны булдырмау юлларын эзләү.

Киң колачлы агарту эшенә карамастан, законнарның динамикалы булуы даими аңлатуларга ихтыяҗны саклый. Укучыларның белемнәрендә «ак таплар» булу, хокукый хаталарны киметү һәм чит ил гражданнарының республикада уңайлы яшәешен тәэмин итү өчен, таррак юнәлешле һәм даими консультацияләргә күчү кирәклеген аңлата.

Иректән мәхрүм итү урыннарындагы затлар белән системалы эшләү Вәкаләтле вәкилнең үзгәрешсез өстенлеге булып кала бирә. Махсуслаштырылган консультацияләр үткәрү практикасы республиканың барлык төзәтү учреждениеләрен дә үз эченә ала. Бу эш кысасында белгечләрнең колонияләргә шәхси чыгулары һәм тикшерү изоляторлары, шулай ук Россия ҖҮФХ Татарстан Республикасы буенча идарәсе белән берлектә видеоконференцэлемтәне актив куллану берләштерелә. 2025 елда «Хокукый ярдәм көннәре» форматында эш дәвам ителде, бу хөкем ителгәннәрнең мөрәҗәгатьләрен оператив карарга һәм аларга законнардагы үзгәрешләрне аңлатырга мөмкинлек бирде. Барлыгы 122 кеше өчен 13 шундый чара үткәрелде.

 Күрсәтелгән чорда Вәкаләтле вәкилнең Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 19 нчы төзәтү колониясе, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 18 нче җирле төзәтү колониясе, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 10 нчы төзәтү колониясе, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 17 нче җирле төзәтү колониясе, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 2 нче төзәтү колониясе, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 1 номерлы үзәге, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 8 нче төзәтү колониясе, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 5 нче төзәтү колониясе, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 3 нче төзәтү колониясе, шулай ук Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең СИЗО-1 ФКУ, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең СИЗО-2 ФКУ, СИЗО-3 ФКУ, СИЗО-4 ФКУ, СИЗО-5 ФКУ тикшерү изоляторларына барулар оештырылды.

Вәкаләтле вәкил сәламәтлеге мөмкинлекләре чикләнгән балалар тәрбияләүче гаиләләргә ярдәм итүнең дистанцион форматларын үстерүне дәвам итә. Биредә төп корал «Үзенчәлекле кешеләр өчен «Хокукый белемнәр мәктәбе» булды. Шулай итеп, «Яндекс.Телекүпер» элемтә күперен кулланып, 2025 елда түбәндәге темаларга 8 дәрес үткәрелде:

• «Гражданны хокукка сәләтсез дип тану» һәм «Опекуннарның хокуклары һәм бурычлары» (2025 елның 26 феврале);

• «Яшәү өчен кирәкле дарулар, реабилитацияләүнең техник чаралары, шул исәптән шифаханә-курорт дәвалануы һәм акчалата түләүләр алу» (2025 елның 25 марты);

• «Сәламәтлек мөмкинлекләре чикле балалар өчен җәйге ял: программалар, узган сезон нәтиҗәләре, 2025 ел сезонына планнар, ташламалар» (2025 елның 30 апреле);

• «Белем ранецын җыябыз: уку елына әзерлек, инвалидлык төркемен рәсмиләштерү һәм ПМПК узу тәртибе» (2025 елның 15 августы);

• «Инвалидлар өчен парковка урыннары оештыру. Гомуми җыелышлар акчалары буенча карарны гамәлгә ашыру мөмкинлекләре һәм кабул итү процедурасы» (2025 елның 23 сентябре);

• «Реабилитация программаларын узу» (2025 елның 21 октябре);

• «Физик мөмкинлекләре чикле кеше өчен уңайлы көндәлек тормышны гамәлгә ашыру өчен таләпләр» (2025 елның 18 ноябре);

• «Һәрберсендә талант яшеренгән: Татарстанның сәламәтлек мөмкинлекләре чикле балаларны һәрьяклап өстәмә үстерү мөмкинлекләре» (2025 елның 23 декабре).

 

Дәресләрнең төп максаты – балаларның ата-аналарына һәм опекуннарына Татарстанның профильле министрлыклары һәм ведомстволары җитәкчелегенә турыдан-туры керү мөмкинлеген тәэмин итү. Видеоконференцэлемтә форматы өйдән чыкмыйча гына «беренче заттан» оператив консультацияләр алырга мөмкинлек бирә. Гаиләләргә мөмкин кадәр тизрәк мәгълүмат бирү өчен «ВКонтакте» социаль челтәрендә махсуслаштырылган бергәлек эшли. Биредә булачак очрашуларга анонслар бастырыла һәм законнардагы ташламаларга һәм ярдәм чараларына кагылышлы үзгәрешләр аңлаешлы тел белән аңлатыла. Бергәлек мәгълүмат мәйданчыгына ихтыяҗ зур булды: төркемдә материалларны карауның гомуми саны ел саен 3000 дан артып китә, бу республиканың «үзенчәлекле» гаиләләре өчен мондый форматның актуальлеген раслый. Проект ата-аналарга үз хокуклары турында белергә генә түгел, ә балаларны тернәкләндерү һәм җәмгыятькә интеграцияләү өчен булган дәүләт мөмкинлекләреннән нәтиҗәле файдаланырга да ярдәм итә.

2011 елның 07 октябрендә «Россия пенсионерлар берлегенең Татарстан бүлеге» ҖЧҖ белән үзара хезмәттәшлек турында килешү төзелде. 2010 елдан Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил белән берлектә «Хокукый белемнәр мәктәбе» дәресләре үткәрелә, 2011 елдан халыкка хокукый ярдәм күрсәтү көннәре үткәрелә. «Өченче буын университеты» тыңлаучылары өчен Вәкаләтле вәкил каршындагы «Хокукый белемнәр мәктәбе» дәресләре традиция буенча уку елы кысасында үткәрелә. Димәк, 2025 ел ике уку елының ике яртыеллыгын үз эченә алды – 2024/2025 һәм 2025/2026 еллар.

«Өченче буын» университеты студентлары дәресләрендә түбәндәге темалар яктыртылды:

• «Салым декларациясе һәм салымнар түләү турында барысын да белергә кирәк» (2025 елның 24 гыйнвары);

 • «Кулланучылар хокуклары: һәркемгә нәрсә белергә кирәк һәм киберкуркынычсызлык: цифрлы дөньяда ничек корбан булмаска» (2025 елның 14 феврале);

• «Мәдәни баету мөмкинлекләре турында» (2025 елның 21 марты);

• «Картаюга әйтәбез – «алай тиз түгел»: Татарстан Республикасында геронтология практикасын кертү» (2025 елның 11 апреле);

• «Пенсия хокуклары: кыскача һәм аңлаешлы» (индексация һәм пенсия исәпләү, социаль ташламалар һәм өлкәннәр өчен түләүсез хезмәт күрсәтүләр турында сөйләшик) (2025 елның 10 октябре);

• «Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил эшчәнлеге турында: гражданнар хокукларын яклау эшчәнлеге нигезләре, бурычлары һәм ысуллары» һәм

 • «халыкка түләүсез юридик ярдәм күрсәтү» (2025 елның 14 ноябре);

 • «Без нәрсә өчен түлибез: торак-коммуналь хуҗалыкка бәяләр һәм тарифлар ничек формалаша» (2025 елның 12 декабре).

 Ватанны саклаучылар елында хәрби хезмәткәрләргә хокукый ярдәм өстенлекле юнәлеш статусын ала. Вәкаләтле вәкил контракт буенча да, хәрби хезмәт кысасында да Россия Федерациясе Кораллы Көчләре сафларына керүче яшьләргә аерым игътибар бирә.

 Хәрби хезмәткә баручы һәр егет өчен Вәкаләтле вәкил «Хәрби хезмәткә баручы белешмәлеге» әзерләгән. Бу басма шәхсән тапшырыла һәм хезмәт итүнең бөтен чорына гамәли ярдәмлек булып хезмәт итә. Законнарның үзенчәлекләрен исәпкә алып, хисап елында белешмәлекнең эчтәлеге һәм рәсмиләштерү тулысынча яңартылды. Анда төп бурычлар гына түгел, махсус хәрби операция үткәрү чорында актуаль булган, киңәйтелгән социаль һәм хокукый гарантияләр дә җентекләп язылган, хәрби хезмәткә чакырылучының төрле хезмәт ситуацияләрендә үз-үзен тоту кагыйдәләре аңлатыла, төп юридик терминнар ачыла һәм үз хокукларын яклауның төгәл алгоритмнары бирелә. Белешмәлектә ашыгыч элемтәләрнең актуаль реестры бар: хокук яклаучы оешмалардан хәрби комиссариатларга һәм хәрби прокуратура органнарына кадәр. Бу хәрби хезмәткәргә хокукый яклануны тәэмин итә. Әлеге инициатива яшь хәрбиләргә хокук бозуларны киметүгә һәм алар хезмәт иткән чорда дәүләтнең аларның хокукларын яклавына ышаныч тудыруга юнәлтелгән.

Елга ике мәртәбә язгы һәм көзге чакырылыш кампанияләре кысасында Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Хәрби комиссариаты белән берлектә, «Патриот» республика спорт-патриотик үзәге базасында хәрби хезмәткә чакырылучылар һәм аларның ата-аналары өчен «Хокукый ярдәм көннәре» уздыра. Очрашулар форматы хәрби хезмәткә чакырылучыларга һәм аларның ата-аналарына иң кискен сорауларга турыдан-туры гаскәргә җибәрер алдыннан җавап алырга мөмкинлек бирә. Вәкаләтле вәкил игътибарны заманча глобаль тотрыксызлык шартларында хәрби хезмәткәрләрнең хокукларын яклауның стратегик әһәмияткә ия булуына юнәлтә. Хезмәт чорында барлыкка килә торган проблемаларның законлылыгын тәэмин итү һәм оператив хәл итү – Аппарат эшенең берсүзсез өстенлеге.

 Вәкаләтле вәкилнең хокук саклау контроле географиясе бөтен илне колачлый: хезмәт итү һәм хәрби частьларга бару урыннарына кадәр даими озата бару практикасы бөтен Россия масштабында дәвам итә – Калининград өлкәсеннән алып Ерак Көнчыгышка кадәр. Вәкаләтле Вәкил, Аппарат хезмәткәрләре, шулай ук Вәкаләтле вәкилнең җәмәгатьчелек ярдәмчеләре Татарстан хәрбиләренең хезмәт һәм көнкүреш шартларын мониторинглау өчен бүлекчәләрнең дислокацияләнгән урыннарына баралар. Системалы визитлар урында сугышчыларга хокукый консультацияләр уздырырга, аларның мөрәҗәгатьләрен оператив рәвештә карарга һәм ераклыкка карамастан якташлар белән туры элемтәдә торырга мөмкинлек бирә. Мондый киң колач алу республикадагы һәр хәрби хезмәткәрнең хокукый яклау астында булуын, ә аның хокукларының Россия Федерациясенең теләсә кайсы ноктасында саклануын гарантияли.

Әйтик, 2025 елда 3 команда озата барылды һәм Мәскәү, Чиләбе, Ленинград, Самара, Свердловск (Екатеринбург шәһәре) өлкәләрендә, Хабаровск, Байкал аръягы, Приморье крайларында, Еврей автономия өлкәсендә, Төньяк Осетия – Алания Республикасында, шулай ук Карелия Республикасында, Калининград, Адлер шәһәрләрендә, федераль әһәмияткә ия Севастополь шәһәрендә – 21 хәрби частьта булдылар. Безнең тарафтан чакырылыш буенча хәрби хезмәткәрләрнең көнкүреше өйрәнелә, алар һәм часть командованиесе, округларның хәрби прокурорлары белән очрашулар үткәрелә, шулай ук Россия Федерациясе Кораллы Көчләренең фәнни-тикшеренү (социологик) үзәге тарафыннан эшләнгән һәм хәрби уку йортлары курсантларына, солдатларга (матросларга), сержантларга (старшиналарга) юнәлдерелгән һәм хәрби коллективтагы үзара мөнәсәбәтләрнең дәрәҗәсен һәм бүлекчәнең мораль-психологик климатын күрсәткән анкета үткәрелә.

Халыкка түләүсез юридик ярдәм күрсәтү максатларында Татарстан Республикасы Адвокат һәм Нотариаль палаталары белән хезмәттәшлек турында төзелгән килешүләр нигезендә, әлеге ведомстволар белгечләре тарафыннан 2021 елдан Вәкаләтле вәкил Аппаратында гражданнар кабул ителә. Әйтик, 2025 елда 150 кешене колачлап, шундый 16 кабул итү үткәрелгән.

Татарстан Республикасы Дәүләт Советының «Мәрхәмәт–Милосердие» хатын-кыз депутатлар берләшмәсе белән берлектә уздырыла торган телефон «кайнар элемтәләре» дә актуальлеген югалтмый. Әлеге формат телефон шалтыратулары гына түгел, «WhatsApp» кебек мессенджерлар аша килгән хәбәрләр дә кабул ителүе белән дә уңайлы.

Вәкаләтле вәкил Аппаратында 2025 елда гавами хакимиятнең кызыксынган органнары вәкилләре катнашында 8 телефон «кайнар элемтәсе» үткәрелде, алар барышында республикада һәм илнең башка төбәкләрендә яшәүчеләрдән 384 шалтырату керде.

 

Үткәрү көне	«Кайнар элемтә» темасы	Шалтыратулар
28 февраль, 2025 ел	Хәрби хезмәткәрләрнең хокукларын яклау мәсьәләләре буенча	80
24 апрель, 2025 ел	Хәрби хезмәткәрләрнең хокукларын яклау мәсьәләләре буенча	51
28 май, 2025 ел	Мәгарифкә хокукларны яклау мәсьәләләре буенча	18
21 август, 2025 ел	Хәрби хезмәткәрләрнең хокукларын яклау мәсьәләләре буенча	45
23 сентябрь, 2025 ел	Мәгарифкә хокукларны яклау мәсьәләләре буенча	5
14 сентябрь, 2025 ел	Гражданнарның сайлау хокукларын яклау мәсьәләләре буенча	21
28 ноябрь, 2025 ел	Хәрби хезмәткәрләрнең хокукларын яклау мәсьәләләре буенча	29
05 декабрь, 2025 ел	Инвалид гражданнарның хокукларын яклау мәсьәләләре буенча	135

 

2025 елның октябрендә узган инвалидлар декадасы кысасында Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил хокукый агартуның заманча форматын – махсуслаштырылган эксперт видеороликлары сериясен булдыруны кертте. Бу инструмент сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән кешеләр һәм аларның законлы вәкилләре өчен ачык һәм күрсәтмә мәгълүматка ихтыяҗга нәтиҗәле җавап булды. Күп битле юридик документларны уку урынына гражданнарга кыска видеоинструкцияләр тәкъдим ителде: медик-социаль экспертиза узу тәртибе һәм инвалидлык төркемен билгеләү, инвалидларга социаль ярдәм чаралары, реабилитацияләүнең техник чаралары, медицина ярдәме һәм дарулар белән тәэмин итү турында. Аерым материаллар эшкә урнашу мәсьәләләренә, шулай ук Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгы карамагындагы учреждениеләрнең социаль хезмәт күрсәтүләренә багышланган иде. Барлыгы 7 видеоролик яздырылды, алар Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилнең социаль челтәрләрендә бастырылды, массакүләм мәгълүмат чаралары аша таратылды.

Видеоматериалларны әзерләү Россия Федерациясе Социаль фондының Татарстан Республикасы буенча бүлеге идарәчесе Э.Я. Вафин, Татарстан Республикасы буенча Медик-социаль экспертиза Баш бюросы җитәкчесе урынбасары О.В. Пузанова, Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министры урынбасары Ф.Ф. Яркәева, «М.Н. Садыйков исемендәге 7 нче дәүләт клиник хастаханәсе» каршындагы дәвалау-тернәкләндерү үзәге җитәкчесе Р.А. Бодрова, «Татарстан Республикасы Халыкны эш белән тәэмин итү үзәге»нең Казан шәһәренең Киров һәм Мәскәү районнары буенча идарәсенең гражданнарны беренчел кабул итү бүлеге башлыгы А.К. Фәтхуллина, Зәй муниципаль районының «Радость» халыкка социаль хезмәт күрсәтү комплекслы үзәге» ДАССО директоры Л.Д. Симонова һәм «Казан шәһәре» шәһәр округының халыкка социаль хезмәт күрсәтү комплекслы үзәге директоры урынбасары Р.А. Тарелова катнашында әзерләнде.

2025 елның 3 декабрендә Татарстан Республикасы югары белем бирү учреждениеләренең «Юриспруденция» юнәлеше буенча белем алучы студентлары өчен «Нәрсә? Кайда? Кайчан» уены үткәрелде, ул халыкара Кеше хокуклары көненә Һәм Юристлар көненә багышланган иде.

Анда республиканың әйдәп бара торган уку йортларыннан – Казан (Идел буе) федераль университетыннан, В.Г. Тимирясов исемендәге Казан инновацион университетыннан (КИУ), «Россия кооперация университеты» югары һөнәри белем бирү Казан кооператив институтыннан (филиалы), В.М. Лебедев исемендәге Россия дәүләт гадел хөкем университетының Казан филиалыннан, Бөтенроссия дәүләт юстиция университетыннан (Россия Юстиция министрлыгы РПА) һәм «ТИСБИ» Идарә университетыннан алты команда катнашты.

Барлык катнашучылар да үзләрен лаеклы күрсәттеләр – белемнәрен, игътибарлы, анализлый һәм командада эшли белүләрен күрсәттеләр. В.М. Лебедев исемендәге Россия дәүләт гадел хөкем университетының Казан филиалы «Форс-мажоры» командасы җиңүче булды. Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы Профсоюзлар федерациясе рәисе Е.И. Кузьмичевага, Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты М.Ф. Сыровацкийга һәм Казан шәһәренең Совет районы администрациясе башлыгы Р.Р. Фәтхетдиновка уенны оештыруда ярдәм иткәннәре өчен аерым рәхмәт белдерә.

Ел саен Татарстан Республикасы Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилнең кеше хокукларының Бердәм дәресен үткәрү инициативасын хуплый. Аппарат хезмәткәрләре һәм җәмәгатьчелек ярдәмчеләре белән берлектә республиканың мәгариф оешмаларында һәм учреждениеләрендә Кеше хокуклары буенча бердәм дәрес үткәрелде. 2025 елда 570 тән артык чара узды, аларда 30 меңгә якын кеше катнашты.

 Һичшиксез, Вәкаләтле вәкил Аппараты тарафыннан халыкны хокукый агарту кысасында нәтиҗәле эшне җайга салу гавами хакимият органнары, коммерциягә карамаган оешмалар, массакүләм мәгълүмат чаралары һәм башка оешмалар белән тыгыз элемтәдән башка мөмкин түгел. Татарстан омбудсмены тарафыннан төрле гавами хакимият органнары һәм иҗтимагый оешмалар белән хезмәттәшлек турында 100 дән артык килешү төзелгән.

Вәкаләтле вәкил «ВКонтакте» һәм «Одноклассники» дагы рәсми бергәлекләрне, шулай ук оператив Telegram-каналны үз эченә алган тулы кыйммәтле мәгълүмат бирү системасын үстерә. Бу мәйданчыклар халыкның төрле яшьтәге төркемнәрен – яшьләрдән алып өлкән буын кешеләренә кадәр колачларга мөмкинлек бирә.

2025 ел нәтиҗәләре буенча интернет-киңлектә 400 дән артык мәгълүмати-агарту материалы урнаштырылган. Контент рәсми сайтта кабатлана, гражданнар өчен бердәм белем базасы булдырыла. Социаль челтәрләрдә эш гади мәгълүмат кысасыннан чыкты. 2025 елда закон яңалыкларын аңлату һәм актуаль хокукый үзгәрешләрне анализлау рубрикаларына басым ясалды.

Турыдан туры җавап алу һәм материалларга ихтыяҗ Татарстанда яшәүчеләр өчен социаль челтәрләрнең хокукый кырда уңайлы «юл күрсәтүче» булуын раслый, эксперт шәрехләрен гадәти һәм уңайлы форматта алырга мөмкинлек бирә. Мондый алым Вәкаләтле вәкилнең рәсми аккаунтларын тулы кыйммәтле цифрлы хокукый ярдәм үзәкләренә әверелдерә, анда мәгълүмат һәркем файдалана алырлык, актуаль һәм үз вакытында бирелә.

Төбәкара һәм халыкара хезмәттәшлек

Төбәкара хезмәттәшлек

Төбәкара һәм халыкара хезмәттәшлек Вәкаләтле вәкил институты эшчәнлегенең иң мөһим юнәлешләреннән берсе булып тора һәм аның хокук саклау потенциалын ныгытуда мөһим роль уйный. Тотрыклы һөнәри элемтәләрне үстерү, тәҗрибә һәм иң яхшы практика белән уртаклашу, шулай ук башка хокук саклау институтлары белән көчләрне координацияләү, кеше һәм гражданның хокукларын һәм ирекләрен яклауга комплекслы ысуллар эшләргә мөмкинлек бирә, шул исәптән социаль-икътисадый һәм хокукый процессларны трансформацияләү шартларында да.

Гражданнарның хокукларын һәм ирекләрен яклау өлкәсендә төбәкара хезмәттәшлек Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләр эшчәнлегендә гадәттәгечә мөһим урын алып тора. Үз вәкаләтләрен тиешле төбәкләр чикләрендә гамәлгә ашырып, вәкаләтле вәкилләр, территорияләрнең социаль-икътисадый, милли-мәдәни һәм башка үзенчәлекләрен исәпкә алып, гражданнарның конституциячел хокукларын яклауны тәэмин итәләр, бу исә Россия Федерациясендә бердәм хокук саклау пространствосын булдыруга ярдәм итә.

Төбәкара хезмәттәшлек кысасында Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Вәкаләтле вәкилнең федераль Аппаратындагы коллегалары һәм Россия Федерациясе субъектларындагы Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләр белән бергәләп эш алып бара, шул исәптән гражданнарның төбәкара хезмәттәшлекне таләп итүче мөрәҗәгатьләрен карау буенча да. Уртак эшчәнлектә хокук куллану практикасы турында тәҗрибә һәм мәгълүмат алмашу үткәрелә, хокук яклау эшчәнлегенең яңа форматлары тикшерелә, шулай ук төбәкара конференцияләрдә, съездларда, «түгәрәк өстәл»ләрдә һәм төрле форматтагы башка чараларда катнашу тәэмин ителә.

Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Аппараты белән хезмәттәшлек

Россия Федерациясе Президенты Владимир Путин Указы белән 2025 ел, тарихи хәтерне саклау максатыннан, 1941–1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Җиңүнең 80 еллыгы уңаеннан, ветераннарга рәхмәт йөзеннән һәм махсус хәрби операциядә катнашучыларның батырлыгын тану йөзеннән Ватанны саклаучылар елы дип игълан ителде. Бу уңайдан хисап елында хәрби хезмәткәрләрнең, хәрби хәрәкәтләр ветераннарының һәм аларның гаилә әгъзаларының хокукларын яклау мәсьәләләре аеруча актуальләште.

Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилнең төбәкара хезмәттәшлеккә югары дәрәҗәдә җәлеп ителүе Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил каршындагы Эксперт советында әгъзалык белән раслана, шулай ук ул Идел буе федераль округының Россия Федерациясе субъектларының кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләренең Координация советын җитәкли.

Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Аппараты белән үзара эшчәнлекнең гадәттәгечә мөһим рәвеше булып Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең елга ике мәртәбә уздырыла торган Бөтенроссия координация советлары тора.

2025 елның 14 маенда Екатеринбург шәһәрендә Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Татьяна Москалькова рәислегендә Бөтенроссия координация советының хәрби хәрәкәтләрдә катнашучыларның һәм ветераннарның хокукларын яклау мәсьәләләренә багышланган утырышы узды.

Чарада Россия Федерациясенең барлык субъектларыннан дәүләт хокук яклаучылары, федераль һәм төбәк хакимият органнары, шулай ук иҗтимагый оешмалар вәкилләре катнашты.

Утырыш барышында гамәлдәге ярдәм чаралары турында фикер алыштылар, төбәк практикалары тәкъдим ителде, шулай ук хәрби хезмәткәрләргә, хәрби хәрәкәтләр ветераннарына һәм аларның гаилә әгъзаларына системалы ярдәм күрсәтүгә юнәлдерелгән тәкъдимнәр эшләнде. Әзерләнгән тәкъдимнәр федераль һәм төбәк хакимият органнары адресына җибәрелде.

2025 елның 23 сентябрендә Мәскәүдә «Чит ил гражданнарын вакытлыча тоту үзәкләрендә чит ил гражданнары хокукларын саклауның актуаль мәсьәләләре» темасына Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең Бөтенроссия Координация советы узды. Утырыш кысасында омбудсменнар мәҗбүри тоту урыннарында гражданнарның хокукларын тәэмин итү белән бәйле вазгыятькә комплекслы анализ ясадылар, шулай ук хокук яклау эшчәнлеге практикалары белән алмаштылар.

Гражданнарны конвойда йөрткәндә һәм судларның конвой биналарында булганда, чит ил гражданнарын һәм гражданлыгы булмаган затларны вакытлыча тоту үзәкләрендә, суд-психиатрия эксперт оешмаларында һәм махсуслаштырылган төрдәге мәҗбүри дәвалау бүлекләрендә, шулай ук эчке эшләр органнарының махсус учреждениеләрендә тотканда барлыкка килә торган проблемалар билгеләнде.

Бөтенроссия Координация советы йомгаклары буенча хокук куллану практикасын камилләштерүгә, шулай ук мәҗбүри тоту урыннарындагы затларның хокукларын үтәү гарантияләре дәрәҗәсен арттыруга юнәлдерелгән тәкъдимнәр эшләнде.

Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләр белән хезмәттәшлек

2025 елның 19 мартында Идел буе федераль округының Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең Координация советы утырышы булды, анда вәкил округ төбәкләрендәге коллегалары белән бергә катнашты. Фикер алышуның төп темасы 2025 елның 14 маенда Екатеринбург шәһәрендә узган Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең Бөтенроссия Координация советы утырышында аеруча актуальлеген саклаучы һәм алга таба үсеш алган мәсьәлә булды. Идел буе федераль округының Координация советы утырышы барышында хәрби хәрәкәтләрдә катнашучыларга һәм ветераннарга социаль һәм хокукый ярдәм чаралары системасын камилләштерүгә юнәлдерелгән тәкъдимнәр формалаштырылды, алар фикер алышу йомгаклары буенча Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Татьяна Москалькова адресына җибәрелде.

 2025 елның 3 мартында Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил институтына 25 ел тулды – бу төбәктә кеше һәм граждан хокукларын һәм ирекләрен тәэмин итү һәм яклау эшчәнлегенең эзлекле һәм системалы характерын чагылдыра торган мөһим дата. Юбилей уңаеннан Татарстан Республикасында 2025 елның 20 июненнән 25 енә кадәр Россия Федерациясенең төрле субъектларыннан хокук яклау бергәлеге вәкилләрен берләштергән берничә масштаблы чара уздырылды.

Юбилей чараларында Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Москалькова Татьяна Николаевна, Россия Федерациясенең 41 субъектыннан Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләр, шулай ук Абхазия Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Әнәс Кишмария катнашты. Казан Ратушасында Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил институтының 25 еллыгына багышланган «Кеше хокукларын яклауның заманча тенденцияләре: актуаль проблемалар һәм перспективалар» темасына конференция – юбилей программасының төп вакыйгасы булды.

 Конференция эшендә Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары Л.Р. Фазлыева, Татарстан Республикасы буенча Баш федераль инспектор В.Н. Демидов, VIII чакырылыш Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Дәүләт Думасы депутаты Ә.М. Хәмитов, Татарстан Республикасында аккредитацияләнгән дипломатик корпус вәкилләре, Россия Федерациясе субъектларыннан Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләр һәм аларның хезмәткәрләре, Абхазия Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил, Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте органнары, федераль башкарма хакимият органнарының территориаль органнары, суд һәм хокук саклау органнары, җирле үзидарә органнары, иҗтимагый оешмалар, фәнни җәмәгатьчелек, массакүләм мәгълүмат чаралары вәкилләре, шулай ук җәмәгатьчелек ярдәмчеләре һәм Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Аппараты хезмәткәрләре катнашты.

Конференциянең беренче сессиясе кысасында мөмкинлекләре чикләнгән гражданнарны, өлкән яшьтәге гражданнарны, йортсызларны, ятим балаларны һәм ятим балалар арасыннан булган затларны, шулай ук иректән мәхрүм итү урыннарыннан азат ителгән гражданнарны да кертеп, социаль яктан зәгыйфь категорияләрнең хокукларын яклау мәсьәләләре каралды. Катнашучылар социаль ярдәмнең гамәлдәге механизмнары һәм аларны киләчәктә үстерү юнәлешләре, реабилитацияләүнең техник чаралары белән тәэмин итү, социаль ярдәм чараларын билгеләү системасын камилләштерү мәсьәләләре, психиатрия һәм психологик ярдәмнең әһәмияте, гражданнар озатуында хокук яклау оешмаларының роле, шулай ук мәгариф учреждениеләренең яшьләрнең социаль җаваплылыгын формалаштыруга керткән өлеше турында фикер алыштылар.

 Икенче сессия Кеше хокуклары һәм аларны яклау ысуллары турындагы белемнәрне тарату, халыкның хокукый хәбәрдарлыгын үстерү, гражданнарның юридик грамоталылык дәрәҗәсен арттыру, шулай ук Россия Федерациясе субъектларында гамәлгә ашырыла торган хокук агарту эшчәнлеге практикалары белән алмашу мәсьәләләренә багышланган иде.

2025 елның 25 июнендә Казан дәүләт энергетика университетында Идел буе федераль округының Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең Координация советының киңәйтелгән утырышы булды. Аның эшендә катнашу өчен Татарстан Республикасына Россия Федерациясенең Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкиле Татьяна Москалькова килде. Утырышның тематикасы 2025 елның 23 сентябрендә Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең Бөтенроссия Координация советы кысасында каралган мәсьәләләргә охшаш иде һәм Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләр турындагы федераль законнарны камилләштерүгә, шулай ук мәҗбүри тоту урыннарында гражданнарның хокукларын яклау проблемаларына багышланган иде.

 Җинаять-үтәтү системасы учреждениеләрендәге, вакытлыча тоту үзәкләрендәге һәм башка махсуслаштырылган оешмалардагы затлар өчен конституциячел гарантияләрне тәэмин итү омбудсменнар эшенең мөһим юнәлеше булып тора. Мондый эшчәнлек законлылыкны һәм хокук тәртибен ныгытуга, кеше хокукларын бозуны профилактикалауга, күрсәтелә торган социаль һәм медицина хезмәтләренең сыйфатын яхшыртуга, шулай ук мәҗбүри тоту учреждениеләрендә хокукый нормаларның үтәлешен тикшереп торуның үтә күренмәле механизмнарын формалаштыруга ярдәм итә.

 Утырыш барышында норматив җайга салуны алга таба үстерү буенча тәкъдимнәр бирелде, Вәкаләтле вәкилләр аппаратларының статусы, төбәкләрдә омбудсменнарның ролен көчәйтү мөмкинлеге, хокук саклау практикасының актуаль проблемалары турында фикер алыштылар. Фикер алышуларның аерым блогы, чит ил гражданнарының вакытлыча тоту үзәкләрендә хокукларын үтәүгә, җәза үтәтү системасы учреждениеләрендә медицина ярдәме күрсәтүгә, җинаять законнарын гуманизацияләү мәсьәләләренә, хөкем ителгәннәрнең социаль-хезмәт хокукларын тәэмин итүгә һәм пробацион механизмнарны үстерүгә кагылды. Утырыш йомгаклары буенча кайбер тәкъдимнәр Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Аппараты, дәүләт хакимиятенең төбәк органнары һәм Идел буе федераль округының Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләр адресына җибәрелде.

Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил институтының 25 еллыгына багышланган чаралар кысасында Россия Федерациясе субъектларыннан коллегалар һәм Абхазия Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил өчен Татарстан Республикасының социаль, мәгариф һәм тернәкләндерү инфраструктурасы белән танышуга юнәлдерелгән мәдәни-танышу программасы оештырылды. Катнашучылар Казан шәһәренең Мирный бистәсендә узган Сабантуй бәйрәмендә катнаштылар, шулай ук Питрәч муниципаль районының Әлбәдән авылында «Әлбәдән» тарихи реконструкция фестивалендә һәм Казан халык һөнәрчелеге техникумында булдылар.

 «Ватан» 79 нчы экология-технология лицеенда инклюзив белем бирүне оештыру тәҗрибәсе тәкъдим ителде. Россия ҖҮФХ Татарстан Республикасы буенча идарәсенең 19 нчы төзәтү учреждениесендә Россия Федерациясе субъектларында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләр хөкем ителгәннәрнең социаль адаптациясенә, аларда яңа күнекмәләр формалаштыруга һәм җәмгыятькә кайтуга әзерләнүгә юнәлдерелгән реабилитация отрядлары проектын гамәлгә ашыру белән таныштылар.

Өстәмә рәвештә «Ярдәм – Помощь» хәйрия фондына бару оештырылды, анда начар күрүче гражданнарга һәм төрле категориядәге инвалидларга комплекслы ярдәм күрсәтүче үзәкнең эшчәнлеге күрсәтелде, шул исәптән белгечләргә бушлай консультацияләр, медицина тикшерүләре, психологлар белән дәресләр һәм мәдәни-агарту чаралары уздыру, рухи тәрбия мәсьәләләренә аерым игътибар бирелде. Коллегалар шулай ук «Кеше приюты» социаль адаптация үзәгендә һәм «М.Н.Садыйков исемендәге 7 нче шәһәр клиник хастаханәсе»ндә булдылар.

Маршрут Россия Федерациясенең төрле субъектларыннан хокук яклау җәмәгатьчелеге вәкилләренә конференция тематикасына һәм Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил институтының гамәли эшенә аеруча тыгыз бәйле эшчәнлекнең төп юнәлешләрен күрсәтү өчен формалаштырылган.

2025 елның 8 октябрендә вәкил Чиләбе өлкәсендә узган «Пробациянең төбәк тәҗрибәсе» «түгәрәк өстәл»е утырышында катнашты. Чара кысасында кабаттан кылынган җинаятьчелекне профилактикалауның төп юнәлешләренең берсе буларак иректән мәхрүм итү урыннарыннан азат ителгән затларны ресоциальләштерү һәм социаль адаптацияләү мәсьәләләре каралды. Утырышта катнашучылар пробациянең гамәлдәге механизмнары, ведомствоара багланышлар һәм хокук яклау институтларының әлеге категория гражданнар белән эшләүдәге роле турында фикер алыштылар. «Түгәрәк өстәл» барышында Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил, коллегаларына пробация практикасын оештыру һәм үстерү турында Татарстан Республикасы тәҗрибәсен тәкъдим итте.

Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилләрнең төбәкара хезмәттәшлеге конференцияләр, «түгәрәк өстәл»ләр, координацион советлар утырышлары һәм башка дискуссия мәйданчыклары уздыру белән генә чикләнми. Уртак эшнең мөһим юнәлеше булып күчмә чараларда, шул исәптән хәрби хезмәткәрләрнең һәм чакырылыш буенча хәрби хезмәт узучы гражданнарның хокукларын тәэмин итүгә бәйле чараларда катнашу тора.

Әйтик, 2025 елның августында Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Самара өлкәсендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Елена Лапушкина белән берлектә Самара өлкәсе территориясендә урнашкан Татарстан Республикасыннан хәрби хезмәткә чакырылучылар хезмәт итә торган берничә хәрби частьта булды. Визит барышында яшәү һәм хезмәт итү шартлары тикшерелде, шулай ук хәрби частьлар командованиесе һәм хәрби хезмәткә чакырылучылар белән очрашулар булды.

Шундый ук эш 2025 елның декабрендә Саратов өлкәсендә үткәрелде, анда Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Саратов өлкәсендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Надежда Сухова белән бергә Татарстан Республикасыннан хәрби хезмәткә чакырылучылар хезмәт итә торган хәрби частьта булды, шулай ук Саратов өлкәсендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Аппаратының эш тәҗрибәсе белән танышты.

Россия Федерациясе субъектларының дәүләт хакимияте органнары белән хезмәттәшлек

Хисап елында Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил гражданнарның хокукларын гамәлгә ашыру һәм халык мөрәҗәгатьләре белән эшләүне оештыру мәсьәләләре буенча Россия Федерациясе субъектларының дәүләт хакимияте органнары белән үзара хезмәттәшлекне гамәлгә ашырды.

2025 елның 14 мартында Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасы төбәк белән идарә итү үзәгендә Алтай Республикасы башлыгы Андрей Турчак белән очрашуда катнашты. Визит барышында Алтай Республикасы башлыгы Татарстан Республикасының гражданнар мөрәҗәгатьләре белән эшне оештыру һәм халык белән кире элемтә системасын төзү тәҗрибәсе белән танышты. Вәкаләтле вәкил республикада яшәүчеләр белән үзара хезмәттәшлек системасы, шул исәптән 2013 елдан бирле төп модераторы булган «Халык контроле» дәүләт мәгълүмат системасы эшчәнлеге, шулай ук «Инцидент менеджмент» системасы һәм «Дәүләт хезмәтләре. Бергә хәл итәбез» сервисын куллану турында мәгълүмат бирде. Моннан тыш, очрашуда катнашучыларга Татарстан Республикасы төбәк белән идарә итү үзәгенең «Забота о СВОих» проектын тормышка ашыру тәҗрибәсе тәкъдим ителде, ул махсус хәрби операциядә катнашучылар һәм аларның гаиләләре белән эшләүгә юнәлтелгән.

2025 елның 15 апрелендә Вәкаләтле вәкил Татарстан Республикасына эш визиты белән килгән Россия Федерациясе Үзәк сайлау комиссиясе рәисе Элла Александровна Памфилова катнашында Казан шәһәрендә территориаль сайлау комиссияләре җитәкчеләре белән узган семинар-киңәшмәдә катнашты. Чара барышында сайлау системасының эшчәнлеге, республика дәүләт хакимияте органнарының хокукый электораль кыр кысасындагы эшчәнлеге, шулай ук гражданнарның сайлау хокукларын гамәлгә ашыру һәм тәэмин итү мәсьәләләре каралды.

Халыкара хезмәттәшлек

Халыкара хезмәттәшлек Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил институты эшчәнлегенең мөһим өлеше булып тора һәм тәҗрибә уртаклашу, халыкара практикаларны өйрәнү һәм кеше һәм граждан хокукларын һәм ирекләрен яклауда заманча алымнар эшләү исәбенә хокук яклау эшенең нәтиҗәлелеген күтәрүгә ярдәм итә. Вәкаләтле вәкил Европа Омбудсменнар институты составына керә, бу институтның халыкара һөнәри диалогта катнашуын тәэмин итәргә мөмкинлек бирә.

 Азия Омбудсменнар ассоциациясенең Директорлар советы һәм Генераль Ассамблеясы утырышлары йомгаклары буенча Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил, 2023 елдан Ассоциация әгъзаларының гомуми тавыш бирү нәтиҗәләре буенча ассоциациянең Директорлар советы составына керде. Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил институты 20 елдан артык ассоциация әгъзасы булып тора һәм әлеге чор дәвамында аның эшчәнлегендә эзлекле рәвештә катнаша, һөнәри диалогны үстерүгә һәм заманча хокук яклау алымнарын формалаштыруга өлеш кертә. Вәкаләтле вәкилнең Директорлар советы составына керүе үткәрелгән хокук яклау эше һәм Аппаратның ассоциация әгъзалары белән актив хезмәттәшлеге нәтиҗәләрен тану булды.

2025 елның сентябрендә Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил эш визиты белән Кытай Халык Республикасында булды, анда ул Азия Омбудсменнар ассоциациясе Директорлар Советының 26 нчы утырышында һәм ассоциация Генераль Ассамблеясының XVIII утырышында катнашты. Чаралар барышында кеше хокукларын яклауның актуаль мәсьәләләре каралды, ассоциациянең узган чордагы эшчәнлегенә йомгак ясалды һәм алдагы эшнең өстенлекле юнәлешләре билгеләнде.

Эш визиты кысасында Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Чжан Чжонг әфәнде – Цзянсу провинциясе Кытай Коммунистлар партиясе Үзәк комиссиясенең Даими комитеты әгъзасы һәм дисциплинаны тикшерү буенча комиссия рәисе белән очрашты. Очрашу барышында яклар коррупциягә каршы көрәш мәсьәләләре буенча фикер алыштылар, Татарстан Республикасы һәм Кытай Халык Республикасында бу өлкәдә кулланыла торган механизмнар һәм алымнар турында фикер алыштылар.

Чаралар барышында Вәкаләтле вәкилнең Азия Омбудсменнары ассоциациясе Генераль Ассамблеясының XVIII утырышы кысасында кешеләрнең иминлеген тәэмин итү мәнфәгатьләрендә омбудсмен эшчәнлегенең нәтиҗәлелегенә багышланган халыкара семинарда катнашуына аерым игътибар бирелде. Семинарда шулай ук Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Татьяна Москалькова да катнашты. Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил үз чыгышында хокукый агартуның гражданнар хокукларын яклауның һәм аларны бозуларны профилактикалауның төп инструментларының берсе буларак ролен яктыртты, шулай ук Татарстан Республикасында гамәлгә ашырыла торган хокукый агарту эшчәнлеге форматларын һәм чараларын тәкъдим итте.

 Моннан тыш, Вәкаләтле вәкил Россия Федерациясе делегациясе составында ике яклы очрашуларда катнашты. Россия Федерациясендә Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Татьяна Москалькова Иран Ислам Республикасы Генераль инспекциясе рәисе судья доктор Забиулла Ходаян, шулай ук Азәрбайҗан Республикасының Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкиле Сабина Алиева белән сөйләшүләр алып барды. Сөйләшүләрдә шулай ук Россия Федерациясенең Шанхайдагы Генераль консулы Дмитрий Лукьянцев та катнашты. Очрашу барышында чит ил коллегалары 2023 елда Казанда уздырылган халыкара чараларны, шул исәптән директорлар Советының XIV утырышын һәм Азия Омбудсменнар Ассоциациясенең Генераль ассамблеясының XVII утырышын, оештыру дәрәҗәсен уңай бәяләделәр.

Шушы ассоциация әгъзасы буларак, Вәкаләтле вәкил һәм Аппарат хезмәткәрләре даими нигездә Ассоциация секретариаты оештыра торган белем бирү форматларында катнашалар. Шундый чараларның берсе «Халыкара стандартлар нигезендә омбудсмен эшчәнлеге» темасына семинар булды. Мондый өйрәтү чаралары даими рәвештә үткәрелә һәм һөнәри компетенцияләрне күтәрүгә, шулай ук төрле илләрдәге коллегалар белән актив хокук яклау практикалары алмашуга юнәлдерелгән.

 Шул ук вакытта Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил институтының халыкара хезмәттәшлеге халыкара ассоциацияләр эшчәнлегендә катнашу белән генә чикләнми. Татарстан Республикасы территориясендә эшчәнлек алып баручы чит дәүләтләрнең консуллык учреждениеләре белән хезмәттәшлекне үстерүгә зур игътибар бирелә. Хисап елында Иран Ислам Республикасының Казандагы Генераль консулы, Казахстан Республикасының Генераль консулы, Кытай Халык Республикасының Казандагы Генераль консулы, Үзбәкстан Республикасының Казандагы Генераль консулы, Төрекмәнстанның Казандагы Генераль консулы, шулай ук Төркия Республикасының Казандагы Генераль консулы белән хезмәттәшлек дәвам итте. Уртак эш гражданнарның, шул исәптән чит ил гражданнарының хокукларын яклауга юнәлдерелгән чараларда, эшлекле очрашуларда һәм хокук агарту инициативаларында катнашу форматында башкарыла.

 2025 елның 14 июлендә Вәкаләтле вәкил Үзбәкстан Республикасы тышкы эшләр министры урынбасары Олимжон Абдуллаев җитәкчелегендәге Үзбәкстан Республикасы делегациясе белән очрашуда катнашты. Чара Татарстан Республикасы Хөкүмәте йортында Татарстан Республикасы Рәисе Рөстәм Миңнеханов рәислегендә узды. Очрашу барышында сәнәгать, мәгариф, мәдәният һәм гуманитар өлкәләрдә хезмәттәшлекне киңәйтү перспективалары каралды, шул ук вакытта мәгариф һәм милли мәдәниятләргә ярдәм өлкәсендәге багланышларга аерым игътибар бирелде.

 2025 елда Вәкаләтле вәкил тарафыннан Кыргызстан Республикасының Казандагы Генераль консуллыгы белән хезмәттәшлек билгеләнде, аның вәкиллеге Татарстан Республикасында эшли башлады. Кыргызстан Республикасының Казандагы консулы Саламат Акылбәк улы белән очрашу кысасында Татарстан Республикасы территориясендә булган чит ил гражданнарын да кертеп, гражданнарның хокукларын яклау өлкәсендә хезмәттәшлек перспективалары турында фикер алышу булды.

2025 елда халыкара хезмәттәшлек Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил институтына һөнәри элемтәләрне ныгытырга, кулланыла торган хокук саклау инструментлары спектрын киңәйтергә һәм кеше хокукларын һәм ирекләрен яклау эшенең нәтиҗәлелеген күтәрергә мөмкинлек бирде. Халыкара чараларда катнашу һәм чит ил коллегалары белән үзара хезмәттәшлек иң яхшы тәҗрибәләрне кертүгә, хокукый агартуны үстерүгә һәм үзара хөрмәт һәм кеше хокукларын саклау принципларына нигезләнгән тотрыклы диалог формалаштыруга ярдәм итә.

Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилнең гражданлык җәмгыяте институтлары белән диалогы: форматлар һәм өстенлекләр

 

Вәкаләтле вәкил Аппаратының уңышлы эшчәнлеге киң партнерлык челтәренә нигезләнә. Хәзерге вакытта Татарстан Республикасы омбудсмены дәүләт органнары, коммерцияле булмаган, хәйрия һәм җәмәгать оешмалары, массакүләм мәгълүмат чаралары белән 120 дән артык хезмәттәшлек килешүе имзалаган, бу гражданнарның хокукларын яклау өчен ныклы нигез булдыра.

Фәнни һәм җәмәгать даирәләре белән партнерлык гражданнар мөрәҗәгатьләрен анализлауга әйдәп баручы экспертларны җәлеп итәргә мөмкинлек бирә. Вәкаләтле вәкил каршында оештырылган эш төркемнәре һәм эксперт советлары хакимият һәм җәмгыять арасында ачык диалог мәйданчыклары булып тора, анда гражданнарның социаль яктан зәгыйфь категорияләре: күпбалалы гаиләләрне, сәламәтлек мөмкинлекләре чикләнгән кешеләрне һәм башкаларны яклау өчен адреслы карарлар эшләнә.

Бу системада Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил каршындагы Эксперт советы аерым роль уйный, ул республиканың әйдәп баручы юристларын, галимнәрен һәм җәмәгать эшлеклеләрен берләштерә. Аның эше гражданнарның системалы мөрәҗәгатьләрен бергәләп карарга мөмкинлек бирә, алар киләчәктә төрле мәсьәләләрне закон инициативалары һәм эксперт нәтиҗәләре итеп китерергә мөмкин. Мондый инициативалар 2028 елга кадәр озайтылган Татарстан Республикасында кеше хокуклары стратегиясенең нигезе булды.

2025 елда Вәкаләтле вәкил каршындагы Экспертлар Советының 5 утырышы, шул исәптән 2025 елның 28 гыйнварында уздырылган киңәйтелгән утырыш үткәрелде, анда «2025 елда Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкилнең эшчәнлеге турында» доклад проекты тәкъдим ителде һәм 2025 елга бурычлар куелды. Җәмәгатьчелекнең киң даирәсе, шул исәптән массакүләм мәгълүмат чаралары вәкилләре, Совет утырышы барышында Вәкаләтле вәкил Аппаратының төп эш юнәлешләре һәм елның беренчел нәтиҗәләре белән таныша алды.

2025 елда Вәкаләтле вәкил Аппараты партнерлары исемлеге заман таләпләрен чагылдырган яңа стратегик килешүләр белән тулыланды. Шулай итеп, «Татарстан Республикасы Студентлар Лигасы» РЯИО (2025 елның 28 гыйнвары), «Ният» хәйрия фонды һәм «Кеше сыену урыны» социаль тернәкләндерү үзәге» автоном коммерцияле булмаган оешмасы (2025 елның 28 марты), Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының Татарстан Республикасы буенча идарәсе (2025 елның 10 апреле), Татарстан Республикасы Профсоюзлар федерациясе (2025 елның 25 июле), «Бердәм Россия» партиясенең Татарстан Республикасында җәмәгатьчелеккә ярдәм штабы (2025 елның 13 августы) белән килешүләр имзаланды.

Төп вәкаләтләрне гамәлгә ашыру белән беррәттән, Вәкаләтле вәкил институты коммерцияле булмаган оешмаларга методологик һәм мәгълүмати булышлык күрсәтә, шуның белән республика территориясендә социаль әһәмиятле проектларны уңышлы гамәлгә ашыруга ярдәм итә. Үзара багланышлар кысасында Татарстан Республикасы Иҗтимагый күзәтү комиссиясе, хәйрия фондлары, хокук яклау юнәлешендәге җәмәгать оешмалары, Россия юристлар ассоциациясе белән тыгыз элемтә һәм уртак эш оештырылган.

Хезмәттәшлек форматы тәҗрибә белән даими алмашуны күздә тота: гражданлык җәмгыяте вәкилләре Вәкаләтле вәкил инициативаларының автордашлары булып торалар, ә Аппарат, үз чиратында, коммерцияле булмаган секторның төп проектларына ярдәм күрсәтә. Гражданлык инициативаларын хуплау максатыннан 2025 елда Вәкаләтле вәкил тарафыннан федераль һәм республика грант операторларына 18 хат җибәрелде. Вакыт белән сыналган партнерлар – Татарстан Республикасы һәм Россия Федерациясенең башка субъектлары хокук яклау системасын ныгытуга юнәлдерелгән проектлары булган коммерцияле булмаган оешмалар ярдәм алды. Бу хезмәттәшлек коммерцияле булмаган оешмаларларга кискен социаль мәсьәләләрне хәл итү өчен өстәмә ресурслар җәлеп итәргә мөмкинлек бирә.

«Яңа гасыр» автоном коммерцияле булмаган хәйрия оешмасы «ВИЧ тесты – күбрәк белем, азрак куркыныч» проектын гамәлгә ашыруны дәвам итә. Әлеге инициатива Татарстан Республикасы Рәисенең 2024 елгы гражданлык җәмгыятен үстерүгә гранты кысасында башкарыла һәм җәмәгать сәламәтлеген ныгытуга һәм социаль әһәмиятле авыруларны диагностикалауга җаваплы карашны популярлаштыруга юнәлтелгән.

Масштаблылык һәм ихтыяҗлылык: «Яңа гасыр» автоном коммерцияле булмаган хәйрия оешмасы башкарма директоры Лилия Гуренкова мәгълүматлары буенча, хисап чорында махсуслаштырылган «Тест-мобиль»нең 30 тапкыр чыгу оештырылган, 500 кешегә ВИЧ-инфекциягә һәм 400 кешегә С гепатитына ирекле тикшерү үткәрелгән. Хезмәтләрнең югары ихтыяҗлылыгы мобиль пунктлар эшли башлаганчы ук чиратлар барлыкка килү белән раслана. Хәзерге чорда проект комплекслы хезмәт күрсәтү форматына күчте. Аноним экспресс-тест үткәрүдән тыш, мөрәҗәгать итүчеләргә профессиональ медицина-социаль һәм психологик ярдәм күрсәтелә. «Тест-мобиль» проекты медицина ярдәме алгандагы каршылыкларны киметү бурычын нәтиҗәле хәл итә. Күчмә формат төрле сәбәпләр аркасында стационар медицина учреждениеләренә барудан качучы халык төркемнәрен колачларга мөмкинлек бирә. «Яңа гасыр» автоном коммерцияле булмаган хәйрия оешмасы эше даими тест үткәрү культурасын тормыш нормасы итеп формалаштыруга һәм сәламәтлекне саклау технологияләрен төбәк халкының көндәлек практикасына кертүгә ярдәм итә. Оешманың эшчәнлеге Татарстан Республикасы сәламәтлек саклауның актуаль мәсьәләләрен хәл итүдә коммерцияле булмаган сектор һәм дәүләтнең югары нәтиҗәле хезмәттәшлеген күрсәтә.

С.А. Салихова җитәкчелегендә «Үзенчәлекле балалар. Татарстан» АКБО һәм «Яңа планета» тернәкләндерү үзәге Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил белән берлектә социаль әһәмиятле проектларны гамәлгә ашыра. Оешманың эшчәнлеге толерант җәмгыять формалаштыруга, иртә ярдәм системасын үстерүгә һәм балалар өчен инклюзив мохит булдыруга юнәлтелгән.

Оешманың эшчәнлеге нәтиҗәлелеге исбатланган методикаларны, аерым алганда, гамәли тәртип анализын (ABA-терапия) кертүгә һәм инклюзив мохит булдыруга юнәлтелгән.

1. Укыту һәм абилитация буенча проектлар:

• «Гамәли тәртип анализы мәктәбе» һәм «Үсеш»: ата-аналар һәм белгечләр (педагоглар, тьюторлар) өчен интенсив укыту курслары, үзенчәлекле балалар белән эшләүнең гамәли күнекмәләренә өйрәтү.
• «Сөйләмне башлап җибәрү»: сөйләм бозуларын төзәтү буенча махсус программа.
• Иҗади тернәкләндерү: «Татар орнаменты» проекты, анда балалар вак моториканы үстерә һәм декоратив-гамәли сәнгать аша социализацияләнә.

2. Гаиләләргә һәм белгечләргә ярдәм:

«Перезагрузка»: ата-аналар өчен эмоциональ януны профилактикалау максатыннан психологик ярдәм клубы.

• «Өйдә берүзе»: аерым балаларда мөстәкыйльлек күнекмәләрен үстерү проекты.
• «Чиксез Казан»: нормотипик һәм аерым яшьтәшләр өчен аралашу мөмкинлеге тудыру инициативасы.

Проектларны гамәлгә ашыру барышында Вәкаләтле вәкил һәм аның Аппараты хезмәткәрләре тернәкләндерү үзәкләрендә гаиләләр белән даими очрашулар үткәрә, актуаль проблемаларны ачыклый һәм тәҗрибә уртаклаша.

Хисап чорында «Яңа Планета» үзәгендә 512 дән артык бала терапевт ярдәме алды. Оешма белгечләре тарафыннан 195 000 сәгатьтән артык индивидуаль һәм төркемле шөгыльләрне үз эченә алган абилитация һәм тернәкләндерү чаралары комплексы гамәлгә ашырылды. Үзәк программалары логопедик коррекция, сенсор интеграциясе һәм төп тормыш күнекмәләрен формалаштыру кебек төп юнәлешләрне колачлый.

Эшнең мөһим юнәлеше булып, Россия Федерациясенең төрле төбәкләреннән килгән гаиләләр өчен баланың үсешендә тиз динамикага ирешүгә юнәлдерелгән 140тан артык кыска вакытлы интенсив курслар үткәрү булды.

Хәйрия эшчәнлегенә аерым игътибар бирелә. Агымдагы елда профильле программалар кысасында 29 тәрбияләнүче адреслы ярдәм алды. Терапия, супервизион озату һәм гаиләләргә ярдәм күрсәтүгә юнәлдерелгән гомуми финанслау күләме 10 миллион сумнан артык тәшкил итте.

Татарстан Республикасы Иҗтимагый күзәтү комиссиясе (рәисе – И.А. Сатдинов) белән берлектә, Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенә һәм Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгына буйсынган мәҗбүри тоту учреждениеләрендә кеше һәм граждан хокукларын һәм ирекләрен торгызу, бушлай юридик ярдәм күрсәтү һәм хокукый агарту буенча актив эш алып барылды.

Генераль директоры И.А. Сатдинов булган «Социаль тернәкләндерү һәм адаптация үзәге» белән берлектә, Татарстан Республикасында авыр тормыш хәлендә калган кешеләр өчен хәйрия проекты гамәлгә ашырыла. Проект, хокук бозучы оешмаларга җәлеп ителергә мөмкин булган яки кабат җинаять кылуга омтылышлы куркыныч төркеменә кергән гражданнар белән эшләүгә юнәлтелгән. Партнер оешма рәсми рәвештә пробация субъектлары исемлегенә кертелгән һәм иректән мәхрүм итү урыннарыннан азат ителгән кешеләрнең социаль адаптациясенә актив ярдәм итә.

Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле Аппараты һәм «Кеше сыену урыны» социаль тернәкләндерү үзәге» автоном коммерцияле булмаган оешмасы А.А. Суханов җитәкчелегендә авыр тормыш хәлендә калган гражданнарга ярдәм итү буенча уртак проектны гамәлгә ашыра. Эш «ГЛОНАСС+112» системасы нигезендә оештырылган: 2025 елда гына да 408 гариза оператив эшкәртелгән. Оешманың социаль патруле көн саен чакыруларга чыгып, йортсызларга һәм мохтаҗларга комплекслы ярдәм күрсәтә – кайнар аштан һәм юридик консультацияләрдән алып төн куну урыны бирүгә кадәр. Шунысын да әйтергә кирәк, 2018 елдан башлап «Кеше сыену урыны» хәйрия эшчәнлегенең киң инфраструктурасын үстерде. Бүгенге көндә оешма көн саен 3000 нән артык бушлай ашамлык өләшә, ә аның базасында социаль чәчтараш, мунча, кер юу һәм кием бирү пункты эшли.

Авыр тормыш хәлендә калган гражданнарның мөрәҗәгатьләрен карау кысасында, Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Казан һәм Татарстан митрополиты Кирилл фатихасы белән О.С. Варганова җитәкчелегендә эшләүче «Мәрхәмәт» ярдәм хезмәте белән актив хезмәттәшлек итә. Бергә эшләү һәм хезмәт тарафыннан оештырылган хәйрия җыемнары нәтиҗәсендә, 2025 елда 30 мөрәҗәгать итүчегә тиз арада ярдәм күрсәтелде. Акчалар социаль әһәмиятле ихтыяҗларга юнәлдерелде: торак-коммуналь хуҗалык бурычларын каплау, көнкүреш техникасы һәм төзелеш материаллары сатып алу, шулай ук балаларны тернәкләндерү өчен түләү.

«Инвалид балаларның ата-аналары өчен хокукый белем мәктәбе» социаль проекты 2020 елдан бирле АРСИ Ассоциациясе (җитәкчесе – М.А.Григорьева) ярдәме белән уңышлы үсә. Проектның төп бурычы – бушлай юридик ярдәм күрсәтү генә түгел, ә ата-аналарның республика хакимияте вәкилләре белән диалог мәйданчыгы булдыру. 2025 елда укытуның төп платформасы «Яндекс.Телемост» булды, бу 8 зур дәрес үткәрергә мөмкинлек бирде. Югары ихтыяҗ саннар белән раслана: 40 даими катнашучы белән читтән торып үткәрелгән форматта дәресләрнең видеоязмаларын 3000нән артык кешене караган.

Җитәкчесе Г.Г. Балафендиева булган «Юридик клиника» Татарстан Республикасы мигрантларга һәм социаль якланмаган катламнарга хокукый ярдәм күрсәтү үзәге» төбәк иҗтимагый оешмасы авыр тормыш хәлендә калган гражданнарның хокукларын яклау буенча актив эш алып бара. 2025 елда Вәкаләтле вәкил белән берлектә «Татарстан Республикасы пенитенциар учреждениеләрендә ВИЧ-инфекцияне профилактикалау» һәм «Үсмерләр арасында наркоманияне профилактикалау – Сәламәт булу модада» проектлары эшләтеп җибәрелде. Беренче проектны гамәлгә ашыру кысасында ВИЧ-инфекциягә аноним экспресс-тестлар, белем бирү һәм агарту чаралары керә. Икенче проект үсмерләр һәм яшьләр арасында тискәре социаль йогынтыларга шәхси тотрыклылыкны арттыруга, шул исәптән ата-аналар һәм укучылар арасында аңлату эшләре алып бару юлы белән наркотик матдәләр куллануга кызыксынуны киметүгә юнәлтелгән. Проектлар кысасында дәресләр циклы якынча мең кешене колачлады. Вәкаләтле вәкил эшчәнлегендә эшнең зур өлешен хөкем ителгән, шикләнелүче һәм тикшерелүче гражданнар хокукларын яклау эше алып тора (бу тема докладның «Мәҗбүри тоту урыннарында кеше хокукларын яклау» бүлегендә җентекләп ачыла).

«Татарстан Республикасы Студентлар Лигасы» РЯО – республика студентларын берләштерүче оешма, ул социаль-икътисадый мәсьәләләрне хәл итү, студентларның һөнәри сыйфатларын үстерү, студентлар җәмгыятьләрен координацияләү һәм яшьләрнең фәнни һәм иҗади потенциалын гамәлгә ашыруда ярдәм итү белән шөгыльләнә. Студентлар һәм аспирантларны берләштерү өчен булдырылган оешма дәүләт органнары белән хезмәттәшлек итә һәм төбәктә студентлар берләшмәләренең эшчәнлегенең нәтиҗәлелеген арттыру өстендә эшли.

2025 елның 28 гыйнварында Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил һәм Татарстан Республикасы Студентлар Лигасы Президенты Ш.Н. Якупов арасында хезмәттәшлек турында килешү имзаланды. Татарстанда Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил һәм Студентлар Лигасының уртак эше хокукый аңлату, студентлар һәм яшьләрнең хокукларын яклау, проблемаларны хәл итү өчен югары уку йортлары һәм яшьләр оешмалары белән хезмәттәшлек итү, шулай ук хокукый мәдәният формалаштыруга юнәлтелгән уртак проектларны үз эченә ала.

2025 елда «Татарстан Республикасы Студентлар Лигасы» төбәк яшьләр иҗтимагый оешмасы эшчәнлеге социаль ярдәм, яшьләрнең компетенцияләрен үстерү һәм югары уку йортлары һәм урта һөнәри уку йортлары студентларының казанышларын хуплау юнәлешендә тупланган иде.

2012 елдан башлап Студентлар Лигасы кысасында Чит ил студентлары белән эшләү комитеты эшли. Комитет эшчәнлегенең максаты – республика территориясендә укучы чит ил студентларына адаптация һәм социализациядә ярдәм итү.

2025 елның 11 апрелендә Татарстан Республикасы Яшьләр эшләре министрлыгы бинасында мәгариф оешмаларындагы чит ил студентлары берләшмәләре җитәкчеләре белән очрашу узды, анда Вәкаләтле вәкил дә катнашты. Миграция исәбе, визаларны озайту һәм РФ законнарын үтәү мәсьәләләре каралды. Вәкаләтле вәкил Аппаратның катлаулы хәлләрдә чит ил гражданнарына бушлай юридик ярдәм күрсәтергә әзер булуын ассызыклады. Студентларны деструктив һәм экстремистик эшчәнлеккә җәлеп итүгә юл куймау мәсьәләсенә басым ясалды. Катнашучылар кампусларда иминлекне тәэмин итү чараларын тикшерделәр. Студентлар берләшмәләре җитәкчеләре тулай торакларда яшәү шартлары һәм медицина хезмәте күрсәтү сыйфаты мәсьәләләрен күтәрделәр. Чит ил студентларының ТР яшьләр грантларында һәм «Ярат. Төзе. Илһамландыр» кебек проектларда, «Яшьләр һәм балалар» илкүләм проекты кысасында чараларда катнашу мөмкинлекләре тикшерелде.

Бу очрашу Татарстанда 20 меңнән артык чит ил студентлары өчен тигез мөмкинлекләр һәм милләтара татулык территориясе формалаштыру буенча Яшьләр министрлыгы һәм Вәкаләте вәкилнең системалы эшенең бер өлеше булды.

2025 елның 22 ноябрендә Вәкаләтле вәкил «ПРОкультуру» республика студентлар балында катнашты – бик матур, атмосфералы чара, ул яхшы традицияләрне кире кайтара һәм яшьләргә мәдәният, этикет һәм иҗат белән танышырга ярдәм итә. Студентлар әлеге тантанага ике ай әзерләнде, бу вакыт эчендә алар репетицияләр үткәрде, сайлап алу этапларында катнашты һәм бию номерларын шомартты. Бал нәтиҗәләре буенча өч номинациядә – «Балның иң яхшы пары», «Бал короле» һәм «Бал королевасы» җиңүчеләр билгеләнде.

2025 елда «Студентлар лигасы»ның төп проектлары һәм ярдәм чаралары:

• Транспорт гранты: 2025 елда ярдәм чарасы 5,7 меңнән артык студентны колачлады. Программа социаль мохтаҗларга һәм «яхшы» һәм «бик яхшы» билгеләре булган активистларга юл чыгымнарын компенсацияли. Киләсе этапка (2025–2026 уку елы) гаризалар кабул итү 2025 елның 1 декабренә кадәр барды.
• Яшьләр торак конкурсы: Лига активистлар һәм яшь галимнәргә ташламалы шартларда (еллык ставка 7%, беренче взнос 10%) торак алу мөмкинлеге бирүче конкурс операторы булды. 2025 елда конкурска якынча 300 гариза бирелде.
• Лига Форум: Татарстанның иң зур белем бирү форумы 2025 елның җәендә узды. Төп юнәлешләр лидерлык сыйфатларын үстерү һәм җәмгыятьләр белән идарә итү булды («Профессионаллар лигасы», «Университетлар лигасы» һәм «Җитәкчеләр лигасы»).

Татарстан Республикасында актив студентларны хуплау өчен зур ярдәм булып «Ел студенты» һәм «Ел казанышы» конкурслары тора. «Ел студенты» юбилей егерменче премиясе 2025 елның гыйнварында узды, анда җиңүчеләр фән, иҗат һәм спорт кебек төрле номинацияләрдә билгеләнде: барлыгы 18 номинация. Төп номинациядә җиңүче традицион рәвештә «Алгарыш» программасы буенча дөньяның теләсә кайсы югары уку йортында уку хокукын яки Татарстан Республикасы Рәисеннән махсус акчалата бүләк ала. Вәкаләтле вәкил «Ел иреклесе/волонтеры» номинациясендә лауреатларны һәм җиңүчеләрне бүләкләүдә катнашты.

2025 елда «Студентлар лигасы» урта һөнәри белем бирү оешмалары студентлары өчен талантларны хуплау максатыннан «Ел казанышы» IX премиясен үткәрде. Премия Татарстанның 56 һөнәри белем бирү оешмасыннан студентларны берләштерде. Вәкаләтле вәкил экспертлар советы эшендә катнашты, анда казанышларны бәяләүдә объективлык принципларын үтәүне тәэмин итте һәм катнашучыларның хокукларын яклады, шулай ук хокукый мәдәниятне һәм актив гражданлык позициясен тәрбияләүнең мөһим элементы буларак «Ел җәмәгатьчесе» номинациясендә җиңүчене бүләкләүдә катнашты.

Вәкаләтле вәкил Аппараты яңа инициативаларга ачык булып кала һәм партнерлык элемтәләрен ныгыту алга таба да республикабыз халкының хокукларын һәм ирекләрен саклауның ышанычлы гаранты булып хезмәт итәчәгенә ышаныч белдерә.

 

ЙОМГАК

Докладта бәян ителгән проблемалардан чыгып, Вәкаләтле вәкил федераль башкарма хакимият органнарының Татарстан Республикасы территориясендә эш итүче территориаль органнарына, дәүләт хакимияте органнарына, җирле үзидарә органнарына кеше һәм граждан хокукларын һәм ирекләрен тәэмин итү, үтәү һәм яклау максатларында кайбер чараларны гамәлгә ашыру мөмкинлеген карарга тәкъдим итә.

1. Махсус хәрби операциядә катнашучыларның һәм аларның гаилә әгъзаларының хокукларын яклау максатларында:

Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетына:

– хәбәрсез югалган дип танылган хәрбиләрнең гаиләләренә ярдәм күрсәтү буенча җирле үзидарә органнарының, хәрби комиссариатларның, «Ватанны саклаучылар» дәүләт фондының Татарстан Республикасы филиалының һәм башка ведомстволарның ведомствоара хезмәттәшлеген камилләштерү мәсьәләсен карарга.

 Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгына:

– махсус хәрби операциядә катнашучыларның һәм аларның гаилә әгъзаларының социаль гарантияләрен гамәлгә ашыруны, шул исәптән хәрби хезмәттән авыр дәрәҗәдәге имгәнүләр (аякларын ампутацияләү) булган, социаль яктан адаптацияләнмәгән, хәрби хезмәт узуга бәйле рәвештә җәзадан азат ителгән махсус хәрби операциядә катнашучыларны эшкә урнаштыруны тикшереп торуны тәэмин итәргә;

 – «Татарстан Республикасы халкын эш белән тәэмин итүгә ярдәм итү» Татарстан Республикасы дәүләт программасы һәм «Кадрлар» илкүләм проектының «Эш белән тәэмин итүгә ярдәм итүнең актив чаралары» федераль проекты кысасында махсус хәрби операциядә катнашучыларны һәм аларның гаилә әгъзаларын һөнәри укытуны һәм өстәмә һөнәри белем бирүне оештыруны дәвам итәргә;

– махсус хәрби операциядә катнашучыларга һәм аларның гаилә әгъзаларына өйдә социаль хезмәт күрсәтүне һәм социаль-тернәкләндерү хезмәтләрен күрсәтүне дәвам итәргә;

– махсус хәрби операциядә катнашучылар һәм аларның озак вакытлы тәрбиягә мохтаҗ туганнары арасыннан гражданнарны өйләренә социаль хезмәт күрсәтүгә кабул итүне тәэмин итәргә;

– мәшгульлек хезмәте учреждениеләренә I группа инвалидлар арасыннан махсус хәрби операциядә катнашучыларны өйләренә барып кабул итүне йөкләргә.

 Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгына:

– I группа инвалид булган махсус хәрби операциядә катнашучылар өчен өйдә күчмә кабул итүләр оештыруны тәэмин итәргә;

 – хәрби хезмәттән азат ителгән махсус хәрби операциядә катнашучыларга психологик ярдәм күрсәтү эшен көчәйтергә;

– тирәнтен диспансерлаштыруны, чираттан тыш медицина тикшеренүләрен, махсус хәрби операция ветераннарын реабилитацияләүне тулы күләмдә тәэмин итәргә;

– махсус хәрби операция ветераннарына медицина ярдәме күрсәтү буенча дәүләт сәламәтлек саклау учреждениеләре эшчәнлеген координацияләүне дәвам итәргә.

Татарстан Республикасы Хәрби комиссариатына, «Ватанны саклаучылар» махсус хәрби операциясендә катнашучыларга ярдәм итү дәүләт фондының Татарстан Республикасы буенча филиалына:

– махсус хәрби операциядә катнашучыларга һәм аларның гаилә әгъзаларына түләүләрне билгеләү өчен хәрби частьларга кирәкле документларны җыюда һәм җибәрүдә, шулай ук мөрәҗәгать итүчеләрнең тапшырылган документларын хәрби частьлар тарафыннан карау нәтиҗәләренә мониторинг ясауда һәрьяклап ярдәм күрсәтү эшен көчәйтергә.

Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгына, Татарстан Республикасы Хәрби комиссариатына, «Ватанны саклаучылар» махсус хәрби операциясендә катнашучыларга ярдәм итү дәүләт фондының Татарстан Республикасы буенча филиалына:

– махсус хәрби операциядән кайткан ветераннар белән эшләү буенча ведомствоара багланышлар оештырырга.

Татарстан Республикасы җирле үзидарә органнарына:

– адреслы ярдәм күрсәтү максатларында махсус хәрби операциядә катнашучыларның һәм аларның гаилә әгъзаларының ихтыяҗларын даими нигездә мониторинглауны гамәлгә ашырырга;

– махсус хәрби операциядә катнашучыларны һәм аларның гаилә әгъзаларын тыныч тормышка җайлаштыру чараларын оештырырга;

– Татарстан Республикасы муниципаль районы (шәһәр округы) территориясендә махсус хәрби операциядә катнашучыларның мәшгульлек дәрәҗәсен тикшереп торырга;

– махсус хәрби операциядә катнашучыларны эшкә урнаштыру, шулай ук төрле дәрәҗәдәге имгәнүләре булган махсус хәрби операциядә катнашучылар өчен яңа эш урыннары булдыру мәсьәләсе буенча муниципаль район эш бирүчеләре белән хезмәттәшлек итәргә, махсус хәрби операциядә катнашучыларны эшкә урнаштырганда дәүләт ярдәме чаралары турында эш бирүчеләргә хәбәр итәргә;

– Россия Федерациясе Кораллы Көчләреннән демобилизацияләнгән һәрбер махсус хәрби операция ветеранына, шулай ук махсус хәрби операциядә катнашучыларның гаиләләре әгъзаларына «Татарстан Республикасы халкын эш белән тәэмин итүгә ярдәм итү» дәүләт программасы һәм «Кадрлар» илкүләм проекты кысасында территориаль халыкны эш белән тәэмин итү үзәкләре ярдәмендә эш бирүчеләрдән соралган һөнәрләр һәм белгечлекләр буенча түләүсез әзерләнү һәм яңадан әзерләү мөмкинлеге турында хәбәр итәргә.

2. Гражданнарның хезмәт хокукларын гамәлгә ашыру максатларында

Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгына:

– Татарстан Республикасы территориясендә эшчәнлек алып баручы эш бирүчеләрнең минималь хезмәт хакы күләмен үтәвенә даими нигездә мониторинг ясарга; хезмәт шартлары һәм хезмәтне саклау мәсьәләләре буенча җитештерүдә имгәнүләр дәрәҗәсен киметүгә юнәлдерелгән чаралар үткәрергә;

– Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләре (шәһәр округлары) тарафыннан эш бирүчеләр һәм хезмәткәрләр арасында хезмәт мөнәсәбәтләрен тиешенчә рәсмиләштерү мәсьәләсе буенча мәгълүмати-аңлату чараларын дәвам итәргә;

– легаль булмаган мәшгульлеккә каршы көрәш буенча Республика ведомствоара комиссиясе эш төркемнәре кысасында Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләре (шәһәр округлары) тарафыннан эш бирүчеләрнең минималь хезмәт хакы дәрәҗәсен үтәвен тәэмин итү мониторингын үткәрүне дәвам итәргә;

– инвалидларга мәшгульлеккә ярдәм итү чараларын гамәлгә ашыруны дәвам итәргә.

Легаль булмаган мәшгульлеккә каршы көрәш буенча республика ведомствоара комиссиясенә:

– Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләрендә (шәһәр округларында) легаль булмаган мәшгульлеккә каршы көрәш эшләрен оештыруны; эш бирүчеләрнең минималь хезмәт хакы дәрәҗәсен үтәвен; хезмәт шартлары һәм хезмәтне саклау мәсьәләләре буенча җитештерүдә имгәнүләр дәрәҗәсен киметүгә юнәлдерелгән чаралар үткәрүне тәэмин итәргә.

 Татарстан Республикасы җирле үзидарә органнарына:

– хезмәт өчен түләү дәрәҗәсен арттыруны тәэмин итү, хезмәткәрләрнең хезмәт өчен түләүнең минималь күләме өлешендә социаль гарантияләрен үтәү буенча контроль-күзәтчелек органнары һәм Россия Федерациясе Пенсия һәм социаль иминият фондының Татарстан Республикасы буенча бүлеге белән тыгыз хезмәттәшлектә эш бирүчеләр белән эшне көчәйтергә;

– легаль булмаган мәшгульлеккә һәм хезмәт хакы буенча срогы чыккан бурычларга каршы көрәш буенча республика ведомствоара комиссияләренең эш төркемнәре эшчәнлеге кысасында, хезмәт хакын түләүне тоткарлауга юл куйган эш бирүчеләрне тыңлау эшен дәвам итәргә; хезмәт мөнәсәбәтләрен яшереп калу очракларын ачыклау эшен оештырырга;

– Татарстан Республикасы муниципаль берәмлеге (шәһәр округы) мәгариф системасында квалификацияле педагогик кадрлар кытлыгын бетерү буенча программалар, чаралар планнары (юл картасы) эшләргә (булган очракта – камилләштерергә).

Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгына җирле үзидарә органнары белән берлектә:

– Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләренең сәламәтлек саклау системасында квалификацияле медицина кадрлары кытлыгын бетерү буенча программалар һәм чаралар планнарын (юл карталары) бергәләп эшләргә (булган очракта – камилләштерергә).

Татарстан Республикасы территориясендә эшли торган оешмалар һәм предприятиеләр җитәкчеләренә тәкъдим итәргә:

– Урта һөнәри белем бирү мәгариф оешмаларының уку-укыту программаларын формалаштыруда актив катнашырга;

– предприятиеләрдә профилактик медицина (цех медицинасы) инфраструктурасын, шул исәптән сәламәтлек пунктлары, физиотерапия кабинетлары, сәламәтләндерү комплекслары, санаторий-профилакторийлар һәм цех табиблары институты системаларын торгызырга.

Татарстан Республикасы территориясендә Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы белән берлектә эшләүче оешмалар һәм предприятиеләр җитәкчеләренә:

– предприятиеләрдә тирәнтен диспансеризация үткәрергә, хезмәткәрләргә сыйфатлы һөнәри тикшерү уздырырга, шулай ук производствода савыктыру системасын булдырырга һәм үстерергә тәкъдим итәргә.

3. Торак хокукларын гамәлгә ашыру максатларында:

Татарстан Республикасы җирле үзидарә органнарына:

– торак урыннарга мохтаҗлар буларак гражданнарны исәпкә алу буенча муниципаль хезмәт күрсәткәндә гражданнардан артык документлар таләп итү очракларын төшереп калдырырга;

– күпбалалы гаиләләргә җир кишәрлекләре бирү турында муниципаль норматив хокукый актларны федераль һәм төбәк кануннарына туры китерү чараларын күрергә;

– Әлмәт, Яшел Үзән, Кукмара һәм Түбән Кама муниципаль районнарында өч һәм аннан да күбрәк баласы булган гражданнарга җир кишәрлекләре бирү эшен җирле үзидарә органнары тарафыннан оештыруны мониторинглау барышында Татарстан Республикасында Кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Аппараты тарафыннан ачыкланган хокук бозуларны игътибарга алырга;

– индивидуаль торак төзелешен гамәлгә ашыру, шәхси ярдәмче хуҗалык (йорт яны җир кишәрлеге) алып бару, бакчачылык яисә яшелчәчелек өчен җир кишәрлеге алу хокукына ия затлар исемлекләренә кертелгән гражданнарга үз ихтыяҗлары өчен җир кишәрлекләре бирү чиратларының катгый үтәлешен тәэмин итәргә;

– өч һәм аннан да күбрәк баласы булган гражданнарга җир кишәрлекләре бирү буенча административ процедураларны гамәлгә ашырганда Татарстан Республикасы Җир кодексының 32.1 нче маддәсендә билгеләнгән срокларның тайпылышсыз үтәлешен тәэмин итәргә;

– күпбалалы гаиләләргә бирелә торган буш җир кишәрлекләрен ачыклау максатыннан һәр муниципаль берәмлектә җирләргә инвентаризация үткәрергә;

– маневрлы торак фонды формалаштыру өчен бушаган торак биналарга мониторинг ясарга.

Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитетының Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре комитетына һәм Чаллы шәһәре башкарма комитетының Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре идарәсенә:

– индивидуаль торак төзелешен гамәлгә ашыру, шәхси ярдәмче хуҗалык (йорт яны җир кишәрлеге) алып бару, үз ихтыяҗлары өчен бакчачылык яисә яшелчәчелек өчен җир кишәрлеге алу хокукына ия затлар исемлекләренә кертелгән гражданнар белән җир кишәрлеге урынына акчалата түләү алу мөмкинлеге турында мәгълүмати-аңлату әңгәмәсе үткәрергә.

Татарстан Республикасы Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министрлыгына:

– Татарстан Республикасы Җир кодексының 32.1 нче маддәсе 13 пунктына җир кишәрлеген сайлау процедурасын үткәрү турында гражданнарга хәбәр итү ысуллары исемлегенә тиешле хәбәрләрне Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр порталы аша җибәрү мөмкинлеген өстәү өлешендә үзгәрешләр кертүнең максатка ярашлылыгын карарга.

Татарстан Республикасы дәүләт идарәсен цифрлы үстерү, мәгълүмати технологияләр һәм элемтә министрлыгына:

– әлеге портал аша җир кишәрлеген сайлау процедурасын үткәрү турында гражданнарга хәбәрнамәләрне автоматлаштырылган юллау механизмын интеграцияләү максатыннан Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр порталының функциональ мөмкинлекләрен киңәйтү мөмкинлеген карарга.

Татарстан Республикасы Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министрлыгына, Татарстан Республикасы дәүләт идарәсен цифрлы үстерү, мәгълүмати технологияләр һәм элемтә министрлыгына:

 – Татарстан Республикасы Җир кодексының 32.1 нче маддәсе 10 пунктында каралган документларны Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр порталы аша яисә дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләре аша, мөрәҗәгать итүче сайлаган беренчел мөрәҗәгать итү ысулы нигезендә бирү механизмын булдыру мөмкинлеген бергәләп карарга.

 Татарстан Республикасы Юстиция министрлыгына:

– кирәк булган очракта Татарстан Республикасы Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министрлыгына Татарстан Республикасы Җир кодексының 32.1 нче маддәсенә җир кишәрлеген сайлау процедурасын үткәрү турында гражданнарга хәбәр итү ысуллары исемлеген тулыландыру, шулай ук Татарстан Республикасы Җир кодексының 32.1 нче маддәсе 10 пунктында каралган документларны дәүләт һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре порталы яисә Татарстан Республикасы дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләре аша аша тапшыру мөмкинлеген тәэмин итү өлешендә үзгәрешләр кертү турында закон проектын әзерләүдә хокукый ярдәм күрсәтергә.

Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгына:

– ятим балаларның һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балаларның һәм алар арасыннан булган затларның торак урыннарга мохтаҗлыгы турындагы мәсьәләләрне караганда «Ятим балаларга һәм ата-ана тәрбиясеннән мәхрүм калган балаларга социаль ярдәм күрсәтүнең өстәмә гарантияләре турында» 1996 елның 21 декабрендәге 159-ФЗ номерлы Федераль закон нигезләмәләренә тайпылышсыз таянырга, шулай ук югары суд актларында формалаштырылган хокукый позицияләрне исәпкә алырга;

– махсуслаштырылган торак фондыннан торак урыннары бирү турында законлы көченә кергән суд актларын үтәүнең өстенлекле характерына игътибарны юнәлтергә.

«Халык контроле» Татарстан Республикасы дәүләт мәгълүмат системасына керә торган «Торак-коммуналь хуҗалык» категориясе буенча мөрәҗәгатьләрне башкаручыларга:

– мөрәҗәгатьләрнең вакытында һәм сыйфатлы үтәлешенә контрольне көчәйтергә, мөрәҗәгатьләргә объектив һәм вакытында статус бирергә, фотоотчет һәм башкарылган эшләр турында «Халык контроле» Татарстан Республикасы дәүләт дәгълүмат системасында комментарий урнаштырырга;

– әгәр мәсьәләне башка ведомствога күчерергә кирәк булса, «Дәлилле баш тарту» статусын нигезсез куллануны булдырмаска;

– эш киңәшмәләре барышында каралган «Халык контроле» ТР дәүләт мәгълүмат системасына килгән мөрәҗәгатьләрнең үтәлешен тәэмин итү буенча тулы чаралар күрергә.

4. Гражданнарның сәламәтлек саклауга һәм медицина ярдәменә хокукларын саклау максатларында:

Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгына Татарстан Республикасы Дәүләт идарәсен цифрлы үстерү, мәгълүмати технологияләр һәм элемтә министрлыгы белән берлектә:

– Россия Федерациясе Дәүләт хезмәтләре порталы аша электрон медицина документларын йөкләүгә комачаулый торган техник проблемаларны бетерү буенча комплекслы чаралар күрергә.

Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгына:

– медицина эшчәнлеге сыйфатына һәм куркынычсызлыгына ведомство һәм эчке контроль системасын камилләштерергә;

– медицина эшчәнлеген стандартлаштыруны, процесслы һәм системалы алымнарны кертүне, медицина ярдәме күрсәткәндә сакчыл технологияләр куллануны тәэмин итәргә.

5. Социаль тәэмин итү өлкәсендә гражданнарның хокукларын яклау максатларында:

Россия Федерациясе Пенсия һәм социаль иминият фондының Татарстан Республикасы буенча бүлегенә:

– тернәкләндерү чарасына мохтаҗ инвалид һәр затның сезонлылык факторларын һәм шәхси ихтыяҗларын исәпкә алып, техник тернәкләндерү чарасын сатып алу процедураларын уздыруның катгый үз вакытында булуын тәэмин итәргә;

– билгеләнгән графиклардан тайпылышларны оператив рәвештә ачыкларга һәм булдырмый калырга мөмкинлек бирә торган техник тернәкләндерү чарасын китерү срокларын мониторинглауның комплекслы системасын кертергә;

– инвалид гражданнар арасында техник тернәкләндерү чарасы сатып алу өчен электрон сертификатларны рәсмиләштерү һәм куллану мөмкинлекләре, тәртибе турында мәгълүмати-аңлату эшен активлаштырырга, шул исәптән тиешле мәгълүмати материалларны массакүләм мәгълүмат чараларында, ведомстволарның рәсми сайтларында урнаштыру, медик-социаль экспертиза учреждениеләрендә, дәүләт һәм муниципаль хезмәтләр күрсәтүнең күпфункцияле үзәкләрендә, шулай ук инвалидларның иҗтимагый оешмаларында таратуны активлаштырырга.

Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгына, Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгына:

– тәрбияләүнең шәхси программасын формалаштыру өчен өлкән яшьтәге гражданнарның сәламәтлеге торышы турында белешмәләр алу өлешендә медицина оешмалары белән үзара хезмәттәшлекне оештырырга.

 Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгына:

– хезмәт ветераннарына, инвалидларга, өлкәннәргә, балалы гаиләләргә, махсус хәрби операциядә катнашучыларга һәм аларның гаилә әгъзаларына оператив һәм сыйфатлы социаль ярдәм күрсәтүне тәэмин итәргә.

Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгының территориаль социаль яклау бүлекләре белән берлектә Татарстан Республикасы җирле үзидарә органнарына:

– «Кайгырту» суперсервисы сайтындагы «Алтын еллар – Золотые годы» бүлегендә муниципаль районда (шәһәр округында) актив озак яшәү чараларын гамәлгә ашыручы оешмалар, эш графиклары, хезмәт күрсәтү шартлары турында мәгълүматның актуаль халәтендә булуына булышлык күрсәтүне тәэмин итәргә;

– ялгыз яшәүче өлкән яшьтәге гражданнарга, 80 яшьтән өлкәнрәк гражданнарга йорт саен (фатир саен) йөрүләрне, социаль хезмәтләр алуга ихтыяҗ булу-булмауны оештырырга;

– муниципаль район (шәһәр округы) территориясендә яшәүче өлкән буын гражданнарын өлкән яшьтәге гражданнарның сыйфатын һәм гомер озынлыгын яхшырту өчен өстәмә шартлар тудыруга юнәлдерелгән сәламәтләндерү, социаль һәм иҗади чараларга актив җәлеп итүне тәэмин итәргә.

Татарстан Республикасы җирле үзидарә органнарына идарәче компанияләр белән берлектә:

 – инвалидларның транспорт чаралары өчен йорт яны территорияләрендә парковка урыннары оештыруны да кертеп, уңайлы мохитне тәэмин итү чараларын планлаштыру һәм гамәлгә ашыру максатларында, кресло-коляскалардан файдаланучы инвалидлар яши торган күпфатирлы йортларны ачыклау буенча системалы эш алып барырга;

– күпфатирлы йортларда гомуми мөлкәткә капиталь ремонт ясауны планлаштырганда инвалидлыгы булган милекчеләрдән тиешле гаризалар булганда, пандуслар, култыксалар һәм башка конструктив элементлар урнаштыруны да кертеп, киртәсез мохит булдыру чараларын күз алдында тотарга, бу халыкның аз хәрәкәтчән төркемнәренең социаль объектларга тоткарлыксыз керү хокукын нәтиҗәле гамәлгә ашырырга мөмкинлек бирәчәк.

Психик тайпылышлары булган гражданнар өчен билгеләнгән картлар һәм инвалидлар өчен интернат-йортлар, интернат-йортлар директорларына:

Бу чараларны вакытында үткәрүне тәэмин итәргә:

– медик-социаль экспертиза бюросында социаль хезмәтләр алучыларны инвалидлык билгеләү (яңадан карау) предметына тикшерү;

– социаль хезмәтләр алучыларны реабилитацияләү һәм реабилитацияләүнең шәхси программаларын яңадан карау (актуальләштерү);

– реабилитация һәм абилитациянең шәхси программаларында язылган тәкъдимнәр нигезендә социаль хезмәтләр каралган инвалидларга техник тернәкләндерү чараларын алу.

6. Мәгариф өлкәсендә балигъ булмаган балалар хокукларын яклау максатларында:

Татарстан Республикасы җирле үзидарә органнарына:

– белем алу мөмкинлеген тәэмин итү һәм аның сыйфатын күтәрү максатларында Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгына яңа мәгариф оешмалары төзүгә ихтыяҗ турында, шулай ук гамәлдәге мәгариф объектларына капиталь ремонт ясау кирәклеге турында нигезле тәкъдимнәрне үз вакытында тапшырырга;

– уку елы башланыр алдыннан, мәгариф оешмалары белән бергәләп, юл өслегенең, тротуарларның, яктыртуның торышын комплекслы бәяләү, шулай ук өстәмә юл билгеләре, җәяүлеләр кичүләре һәм киртәләр кую ихтыяҗын ачыклау максатларында, мәктәп янындагы бер километр радиустагы территорияне, якындагы җәмәгать транспорты тукталышларына кадәрге участокларны да кертеп, тикшерергә.

Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгына «Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгының «Республика ресурс үзәге» белән берлектә:

– мәгариф оешмалары, социаль хезмәт күрсәтү учреждениеләре тарафыннан ведомствоара исәптә торучы балигъ булмаганнарга диагностика ясауны девиант тәртипкә һәм хокукка каршы гамәлләр кылуга омтылышны ачыклау предметына методик ярдәм күрсәтүне һәм мониторинг үткәрүне тәэмин итәргә.

Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгына, Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгына, Татарстан Республикасы җирле үзидарә органнарына:

– 2026 елда Татарстан Республикасында уздырыла торган Хәрби батырлык һәм хезмәт фидакарьлеге елы кысасында патриотизм тәрбияләүгә, тарихка һәм мәдәни традицияләргә хөрмәт күрсәтүгә, буыннар арасында элемтәләрне ныгытуга, тарихи мирасны аңлауга, тирән милли үзаңны уятуга юнәлдерелгән чаралар үткәрүне тәэмин итәргә; мәгълүмат диварларында күрсәтмә агитация урнаштыруны, батырлык һәм фидакарьлек күрсәткән, төрле тарихи чорларда Ватан өчен көрәшкән сугышчыларга хөрмәт темасына багышланган видеопродукция күрсәтүне тәэмин итәргә.

7. Балаларның гаиләдә яшәү һәм тәрбияләнү хокукын яклау максатларында:

Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләре һәм шәһәр округлары башлыкларына (балигъ булмаганнар эшләре һәм аларның хокукларын яклау буенча муниципаль комиссияләр рәисләренә):

– «Балигъ булмаган гражданнарга карата опека һәм попечительлекне гамәлгә ашыруның аерым мәсьәләләре турында» Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2009 елның 18 маендагы 423 номерлы карары таләпләре нигезендә опека һәм попечительлек органы тарафыннан опекун һәм тәрбиягә бала алган гаиләләрдә яшәүче балигъ булмаганнарның тормыш шартларын планлы һәм планнан тыш тикшерүләр уздыру графигын ай саен расларга һәм тикшереп торырга;

 – Россия Федерациясе Гаилә кодексы, Россия Федерациясе Гражданнар кодексы, «Опека һәм попечительлек турында» № 48-ФЗ Федераль закон таләпләренә ярашлы рәвештә, опека һәм попечительлек органының опекуннар хисапларын тикшерү үткәрүенә контроль алып барырга;

 – төрле хезмәтләр һәм оешмаларның гамәлләрен координацияләү максатларында үзләренең ата-ана хокукларын торгызырга омтылучы ата-аналар белән ведомствоара профилактика эшен оештыру өчен комиссия (консилиум) төзү турындагы мәсьәләне карарга;

– социаль куркыныч хәлдә булган гаиләләргә мониторинг үткәрергә һәм, кирәк була калса, авыр тормыш вәзгыятен җиңүгә юнәлдерелгән адреслы ярдәм күрсәтергә;

– муниципаль берәмлекләр, шәһәр округлары территорияләрендә «Аеклык ноктасы» проектында катнашучыларны реабилитацияләүнең шәхси программасын гамәлгә ашыруны анализларга, алкогольгә бәйлелектән интегүче ата-аналарга квалификацияле психологик ярдәм күрсәтүне тәэмин итәргә;

– гаилә хәмергә бирелгән очракта балигъ булмаганнар эшләре буенча республика комиссиясенең 2025 елның 21 мартындагы 11-25 номерлы карары белән расланган балигъ булмаганнарның күзәтүчесезлеген һәм хокук бозуларын профилактикалау системасы субъектлары эшчәнлеге алгоритмын кулланырга;

– Татарстан Республикасы территориясендә белем бирү эшчәнлеген гамәлгә ашыручы югары белем бирү мәгариф оешмаларында гаилә сәясәтен гамәлгә ашыру һәм хезмәткәрләргә, студентларга һәм аспирантларга күрсәтелә торган социаль ярдәм чаралары турындагы мәгълүматларга квартал саен мониторинг оештырырга;

– социаль яктан куркыныч хәлдә булган гаиләләргә, күп балалы гаиләләргә яшәү шартларын өйрәнү, торак-коммуналь хуҗалык хезмәтләре өчен бурычлар артуга юл куймау һәм йорт хуҗалыкларын энергия ресурсларыннан өзмәү максатында квартирларга йөрүне оештырырга.

 Татарстан Республикасы Территориаль социаль яклау органнарына, балалар һәм яшүсмерләр өчен социаль приютларга:

– балалар һәм яшүсмерләр өчен социаль приютка җибәрелә торган балигъ булмаганнарга 6 айдан артмаган вакытка социаль хезмәт күрсәтүнең шәхси программасын төзергә.

Балалар һәм яшүсмерләр өчен социаль приютларга:

– бала балалар һәм яшүсмерләр өчен социаль приютка кергән көннән алып 2 эш көне эчендә, Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының «Социаль куркыныч хәлдәге балигъ булмаганнар һәм аларның гаиләләре турында Татарстан Республикасы мәгълүматларының бердәм банкын төзү турында» 2010 ел, 22 апрель, № 294 карары белән расланган социаль куркыныч хәлдәге балигъ булмаганнар һәм аларның гаиләләре турында Татарстан Республикасы мәгълүматларының бердәм банкын төзү тәртибе нигезендә «Татарстан Республикасында социаль куркыныч хәлдәге гаиләләрне һәм балигъ булмаганнарны исәпкә алу һәм мониторинглау» мәгълүмат системасына сигнал картасын җибәрергә;

– социаль хезмәтләр күрсәтүгә алты айдан да артмаган вакытка шартнамәләр төзергә;

– балаларның социаль приютларда озак вакыт булуына юл куймаска, балигъ булмаганнар эшләре һәм аларның хокукларын яклау комиссиясенә, шулай ук баланы гаиләгә кайтару яисә тәрбиянең башка рәвешенә урнаштыру буенча оператив карар кабул итүне тәэмин итү өчен опека һәм попечительлек органнарына үз вакытында хәбәр итәргә;

– иҗтимагый иминлек өлкәсендә хокук бозулар кылуга катнашы булуга бәйле рәвештә тәрбияләнүчеләр, шул исәптән профилактик исәптә торучылар һәм (яисә) эчке эшләр органнарында административ күзәтү астында торучылар белән, учреждениедә хезмәтләр алучы Россия традицион рухи-әхлакый кыйммәтләрен тәрбияләү буенча индивидуаль (төркемле) әңгәмәләр рәвешендә профилактик чаралар үткәрүне дини, иҗтимагый һәм спорт оешмалары вәкилләрен, психологларны җәлеп итеп башкарырга;

 – балалар һәм яшүсмерләр өчен социаль приютлар базасында балигъ булмаганнарны һәм аларның гаиләләрен реабилитацияләү программаларын гамәлгә ашыру мәсьәләләре буенча фикер алышу өчен халыкка комплекслы социаль хезмәт күрсәтү үзәкләре белгечләрен чакырып, квартал саен социаль-тернәкләндерү консилиумнары үткәрүне тәэмин итәргә.

 Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләрендәге (шәһәр округларындагы) мәгариф идарәсе органнарына балалар һәм яшүсмерләр өчен социаль приютлар белән берлектә:

– социаль приютларда реабилитацияләнүче балалар белән белем бирү процессын оештыру һәм тәрбия эшен уздыру мәсьәләләре буенча мәгариф оешмалары белән нәтиҗәле хезмәттәшлекне тәэмин итәргә.

8. Гражданнарның мәҗбүри булу урыннарында кеше хокукларын саклау һәм яклау максатларында:

Россия Федерациясе Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенә, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең «16 нчы медицина-санитария часте»на:

– җинаять-җәза үтәтү системасы учреждениеләрендәге затлар белән, аларның сәламәтлеге торышы, уздырылган медицина тикшеренүләре нәтиҗәләре, ачыкланган авырулар булу-булмавы, билгеләнгән диагноз, авыруның үсеш фаразы, шулай ук медицина ярдәме күрсәтүнең кулланыла торган яисә фаразлана торган ысуллары, аларга бәйле хәвеф-хәтәрләр һәм медицина катнашының мөмкин булган вариантлары турында тулы мәгълүмат бирүне тәэмин итү максатыннан актив төстә аңлату эшләре үткәрүне тәкъдим итәргә.

Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең «16 нчы медицина-санитария часте»на:

– телемедицина технологияләрен кулланып, шул исәптән граждан сәламәтлек саклау учреждениеләрен җәлеп итеп, хөкем ителгәннәргә һәм сак астында тотылучы затларга медицина ярдәме күрсәтү практикасын киңәйтүне тәкъдим итәргә;

– кадрлар кытлыгын тулыландыру өчен профильле медицина югары уку йортлары белән максатчан укыту турында шартнамәләр төзү мәсьәләсен карарга тәкъдим итәргә.

 «Казан дәүләт медицина университеты», Россия Федерациясе Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсе, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең «16 нчы медицина-санитария часте» белән берлектә:

– төзәтү учреждениеләренең медицина бүлекчәләре (медицина-санитария частьлары) базасында «Казан дәүләт медицина университеты» югары һөнәри белем бирү учреждениесе студентларының производство практикасын оештыру мөмкинлеген эшләргә тәкъдим итәргә.

Россия Федерациясе Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенә, Россия Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең «16 нчы медицина-санитария часте»на һәм Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгына:

– балигъ булмаганнарга, шул исәптән тикшерү изоляторы шартларында туганнарга һәм йөкле хатын-кызларга медицина ярдәме күрсәтү мәсьәләләре буенча ведомстволар һәм медицина учреждениеләре арасында үзара хезмәттәшлек өлешендә Россия Федерациясе Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсе һәм Сәламәтлек саклау министрлыгы арасындагы килешүне яңадан карарга һәм эшләп бетерергә.

Россия Федерациясе Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенә:

 – төзәтү учреждениеләре җитәкчеләренә пенсия алуга хөкем ителгәннәрнең хокукларын үтәү һәм документларны рәсмиләштерү һәм Россия Пенсия һәм социаль иминият фондының Татарстан буенча идарәсенә җибәрүнең билгеләнгән срокларын үтәү өлешендә социаль бүлекләр эшен катгый контрольдә тотуны тәкъдим итәргә.

Россия Федерациясе Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенә:

– Россия ҖҮФХ Татарстан Республикасы буенча идарәсе 2 нче төзәтү колониясе һәм Россия ҖҮФХ Татарстан Республикасы буенча идарәсе 19 нчы төзәтү колониясе базасында наркотик чараларга һәм психоактив матдәләргә бәйлелеккә эләккән хөкем ителүчеләрне реабилитацияләү буенча социаль проектны гамәлгә ашыруны дәвам итәргә;

– реабилитацияләү буенча социаль проектта катнашу мөмкинлеге турында наркотик һәм психоактив матдәләргә бәйлелеккә эләккән хөкем ителүчеләрне мөмкин кадәр күбрәк колачлауны мәгълүмати-аңлату эше белән тәэмин итәргә киңәш итәргә.

 Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетына:

– наркотик һәм психоактив бәйлелектән интегүче хөкем ителгәннәрне реабилитацияләү буенча социаль проектны Татарстан Республикасы бюджетыннан финанслау мөмкинлеген карарга;

– «Россия Федерациясендә пробация турында» Федераль закон нигезләмәләрен Татарстан Республикасы территориясендә гамәлгә ашыру кысасында пробация үзәкләре эшчәнлеген оештыру чараларын финанслау мөмкинлеген карарга.

Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгына:

 – иректән мәхрүм итү урыннарыннан чыккан гражданнарның мәшгульлегенә пробация турындагы законнар кысасында ярдәм итү;

– иректән мәхрүм итү урыннарыннан азат ителгән затларны тернәкләндерү һәм социаль адаптацияләү эшен, шул исәптән эш эзләү, һөнәри белем алу, гаилә элемтәләрен торгызу чараларын да кертеп дәвам итәргә.

9. Җинаятьләр һәм зыян күрүчеләр турында мөрәҗәгать итүчеләрнең хокукларын яклау максатларында:

Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгына, Россия Федерациясе Тикшерү комитетының Татарстан Республикасы буенча Тикшерү идарәсенә:

– Эчке эшләр органнары тикшерүчеләре, РФ Тикшерү комитетының ТР буенча Тикшерү идарәсе бүлекчәләре тарафыннан җинаятьләр турындагы хәбәрләрне тикшергәндә законлылыкны саклауга юнәлдерелгән өстәмә чаралар эшләүне тәкъдим итәргә;

– мөрәҗәгать итүчеләрнең конституциячел хокукларын тоткарлыксыз гамәлгә ашыру гарантияләрен арттыру максатларында җинаятьләр турындагы хәбәрләрне карау стадиясендә тикшерүчеләр һәм сорау алучылар эшчәнлегенә өзлексез процессуаль һәм ведомство контролен көчәйтергә тәкъдим итәргә;

– тикшерү һәм сорау алу органнары хезмәткәрләрен процессуаль эшчәнлек алып барганда, аларның һөнәри күнекмәләрен камилләштерү максатларында хезмәт әзерлеге системасында даими укытуны тәэмин итәргә тәкъдим итәргә.

10. Гражданнарның судта яклауга хокукларын яклау максатларында:

 Суд приставлары федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча Баш идарәсенә:

– гражданнар мөрәҗәгатьләренә җавап бирүнең ачыклыгын һәм оперативлыгын арттыру һәм гражданнар мөрәҗәгатьләрен карау өлешендә Суд приставлары федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенең территориаль органнары эшчәнлегенә даими ведомство контроле уздыру буенча өстәмә чаралар күрергә.

11. Миграция законнары өлкәсендә кеше хокукларын һәм ирекләрен саклау максатларында:

Россия Федерациясе Җәзаларны үтәтү федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсенә һәм Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгына:

– җинаять-җәза үтәтү системасы учреждениеләренә Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгы белән берлектә документлары булмаган хөкем ителгәннәр белән эшне көчәйтергә һәм кешенең хокукый статусын һәм гражданлык мөнәсәбәтен билгеләүгә барлык мөмкин булган чараларны кабул итүне йөкләргә.

 

БЕЗНЕҢ МАКС КАНАЛЫНА ЯЗЫЛЫГЫЗ!