ИҖТИМАГЫЙ-СӘЯСИ ГОМУМТАТАР ГАЗЕТАСЫ

/№ 69, 19.05.2018/

Тукай үзе рәхмәт әйтер иде

 

Быел Тукай бүләген дәгъвалаучылар арасында “Таттелеком” милли элемтә компаниясе булуын ишеткәч, сәерсенү­челәр табылды. Янәсе, элемтә оешмасы­ның Тукайга ни катнашы бар? Бер язучыбыз хәтта: “Тат­те­леком” – химаяче, акча бирү­че генә бит инде. Чишмәләр тергезделәр, Мәр­җани музеен ачтылар, тагын кайбер эшләр башкардылар бугай”, – дип куйды.

3-2

Менә сиңа мә, элемтәче егетләрнең нинди гамәлләр кылуын әдипләре­без дә белеп җиткерми икән бит! “Тат­телеком” милли-мә­дә­ни, тарихи мирасыбызны саклауга үзен күрсәтү өчен тотынмады, эшләгән эшлә­ре турында да шауламадылар. 

 
Элемтәче егетләр Иске Казан каласы урынында му­зей-тыюлык төзегәч, мәр­хүм Туфан ага Миңнуллин “Таттелеком” җитәкчесе Л.Шә­фи­гул­линга: “Сәер кеше син, Лотфулла”, – дигән булган. Сәер кеше шул, аның кемдер кушканны көтмичә, үзе теләп, милли-тарихи ми­расыбызны барларга, мәң­геләштерүгә алынуы сәер. Үткән-сүткәндә Ершов урамында урнашкан “Таттелеком” бинасына игъ­тибар итегез әле! Йорт дивар­ла­рының танылган шәхесләр­нең рәсемнәре белән би­зәлүе дә сәер, оешманың, ел саен, билгеле бер шәхес­кә багышлап, “Тукай елы”, “Мәр­җани елы”, “Лобачевский елы”... игълан итүе дә сәер. Арча районы Хәтнә (Хотня) авылында изге чишмәне, урыс алпавыты Перцов чиркәвен торгызуы, дистәләгән борынгы ка­берлекләрне тәр­типкә ки­терүе, татар өчен дә, урыс өчен дә гыйбадәт­ха­нәләр эш­ләтүе дә сәер. Перцов биләмә­сендә төзек­лән­дерү эшләре башлангач та, берәү: “Татар егете чиркәү сала!” – дип шаулап йөрде. Әлеге гамәлнең ни­гезендә зур сәясәт ятканлыгын, Татарстан җирендә бар халык­лар үзара дус, тату яшәргә тиешлеген аң­ларга башы җитми иде аның. Андыйлар “Таттеле­ком”­да эшлә­гән төрле милләт егетләренең мәчет­ләр салуын, Мәрҗани, Гани Сафиуллин музейлары ачуын бел­миләр, йә белергә теләмиләр. Әгәр “Таттелеком” оешмасы иҗат төр­кеме башкарган эшләрне са­нап кына чыксаң да, аң­лаган кешегә аңларлык булыр иде. Мин “иҗат төр­кеме” дидем. Бер караганда, мәдәнияткә, тарихка бө­тенләй мөнәсәбәте булмаган кайсы оешмада иҗат төркемнәре бар икән? Мондый оешмаларның кайсында җитәкче өстәлендә Тукай, Мәр­җани китаплары, архив язмалары ята икән? Шулай ук сәер хәл, әйе бит! Шул ук вакытта монда шаккатарлык берни дә юк. Тарихи урыннар, шәхесләр турында тулы мәгълүмат җый­мыйча эшкә тотынмый элемтәчеләр.

Гани Сафиуллин ниге­зен­дә музей ачу өчен герой якташыбыз турында моңа хәтле бик үк билгеле булмаган күпме мәгълүмат туплады алар. Мисал өчен, Казахстанда оешкан 38 нче укчы дивизия тарихын өйрәнде. Г.Сафиуллин нәкъ менә шушы дивизияне формалаштыруда катнашып, аның беренче командиры булган. Арчаның Иске Кишет авылында туган егетнең мөс­тәкыйль тормыш башлавы Казахстан белән бәйле булу хакында да әллә ни белми идек без. Тургай далаларында көтү көткән, берара “урам малае”на әйләнгән, соңыннан зур хәрби башлык дәрәҗәсенә күтәрелгән Ганинең гыйбрәтле язмышы турында да әллә ни хәбәрдар түгел иде халык. Барысын да үзләре өйрәнде элемтәче егетләр. “Татте­леком”ны химаяче итеп кенә түгел, ә тарихыбызны, шәхесләребезне барлау буенча эзлекле фәнни эшчән­лек алып баручы оешма, дип кабул итәм мин.

 
Шиһабетдин хәзрәтне кем дип белә идек? Мин шул юнәлештә эшләүче галим-голәмәне күз алдында тотмыйм. Халык аны дин әһеле, мулла дип кенә күзаллый иде. Элемтәчеләр исә аны борынгы грек галиме, философы, “тарих атасы”  Геродот дәрәҗәсенә кү­тәрделәр. Әле “Татар Геродоты” дигән китап та бастырдылар. Башка халык та укысын-белсен дип, урыс телендә чыгардылар аны. Китаплар республика мәк­тәпләренә, китапханәләргә генә түгел, Россиянең  23 өлкәсендә эшләп килүче татар оешмаларына да җи­бәрелгән. Бүген алардан рәхмәт хатлары килә.  


Лотфулла егетләренең Балык Бистәсе районында “Варяг” матросына, Азнакайда Әзһәр Шакиров, Нә­җибә Ихсанова туган авыл нигезенә истәлек билгеләре  куюларын,  Кама  Тамагы районында Туфан Миңнул­линның йорт-җирләрен  тө­зекләндереп, музей ачып, “Туфан чишмәсе”нә икенче гомер бирүен, боларның барысын да  үзләре карап торуын әйтмим дә, алар хакында күп яздым.

Элемтәче егетләр заманабызның  танылган галимнәре  мирасын да игътибарсыз калдырмый. Узган ел алар халкыбызның бөек галиме, академик Миркасыйм Госмановың Яшел Үзән районы Иске Наратлы авылында  яшәгән һәм иҗат иткән йортын төзекләндереп, истәлек тактасы куйды. Шул авылдан Бөек Ватан сугышына киткән якташлары истәлегенә  яңа һәйкәл, балалар өчен спорт мәйданчыгы төзеп, авыл халкын сөендерде.


Шунысын гына күңелләргә киртләп куясы килә: тарихи һәйкәлләр китап түгел,  кулга тотып укып булмый. Әмма, алар – һәркемнең күз алдында, алар – тарих елъязмасы, халык язмышы белән бәйле вакыйгаларның шаһитлары. Буш җирдә үткәнне җанландырып, шәхесләребез рухы белән очрашып булмый. Кушлавычка, Кырлайга барган саен, күңелемә әнә шундый уйлар килә.

Тукайның: “Онытылу, тибәрелү – үлемнән яманрак”, – дип язганнары искә төшә. Бу юлларны язганда, ул үзе турында гына уйламагандыр. “Бар уем, кичен-көндезен синең хакта, милләтем”, – дип  гомер кичергән шагыйрь, җир йөзендә “татар” дигән милләт,  аның уллары язмышын да күз алдында тоткандыр. Бетү, онытылу куркынычы татарга гомер буе янаган. Шуңа күрә шанлы тарихыбыз, олпат шәхесләребез онытылмасын өчен, кылынган һәр гамәл хупланырга, бәяләнергә тиеш.


Ерак китәсе юк, хәтта безнең белән бер гасырда яшәгән Тукаебыз да онытыла, аның шәхесенә игътибар кими башлаган иде. Хәтерлим, Тукайның тууына 130 ел тулган  2016 елда җаваплы иптәшләр: “130 ел – юбилей булып исәпләнми”, – диделәр. Ә элемтәчеләр аны “Тукай елы” дип игълан итте һәм олуг юбилей уңаеннан галәмәт зур эшләр башкарды. Шагыйрь язмышында зур роль уйнаган Сәгъди абзый йорт-җирен тәртипкә китереп, зиратта аның мемориалын булдырды,  Тукай эзләрен саклаган бакча башындагы инеш буенда  “сулышы томаланган”  чишмәнең юлын ачып “Апуш” коесын да алар эшләде. Кое янындагы эскәмиядә  “тузгыган сачын тарап” утырган Су анасы, бәрәңге бакчасында  кулын бүрәнәгә кыстырган Шүрәле, бәләкәй Апушны җитәкләгән Сәгъди абзый сыннарын карагач, шагыйрьнең дөньяга күзе ачылган урын – Кырлай авылы, булачак олы шагыйрь язмышы турында күбрәк уйланасың.  Шул ук бакчада Тукайның үз фикерләре, аның турында танылган шәхесләребез әйткән сүзләр ачык китап итеп эшләнгән  мәйданчыкларга тукталып, язмаларга күз салсаң, уйлар тагын да тирәнәя, Тукайның бөеклеге тагын да җанлана. Мин санаган эшләрне иҗади эш түгел дип кайсыгыз әйтә ала? Совет чорында меценатлар юк иде кебек. Ә Тукай алар турында уйланган. Юкса: “Милләт халык файдасын һәртөрле үзенең шәхси  монафыйгыннан (мәнфәгатеннән – Р.Г.) вә корсак файдаларыннан  өстә тота торган, милләт файдасын  күз өстендәге кашы дәрәҗәседә газиз  тота торган милләт арысланнарына мохтаҗ...” – дип язмас иде. Шөкер, килеп чыкты мондый арысланнар.  


Парламентыбызда комитет рәисе, халык шагыйре Разил Вәлиев еш кына: “Их, Татарстанда тагын биш-алты Лотфулла булса,  милләт хакына тагын күпме изге эшләр башкара алыр идек”, – дип әйткәли. Ә Тукаебыз бүген үзе исән булса Лотфулла Шәфигуллинга: “Рәхмәт, якташ” – дияр иде.

(“Ватаным Татарстан”,   /№ 43, 28.03.2018/)


Бу язманы шәхси сәхифәгезгә дә урнаштырыгыз:


Язмага фикерегезне өстәгез

Фикерләр: 0

Архив

Котлыйбыз!